Cinslər arasında anatomik fərqlərin bəzi psixi nəticələri

Mənim və şagirdlərimin işləri, nevrozlu xəstələrin təhlilinin uşaqlığın ilk dövrünə, cinsi həyatın erkən çiçəklənmə vaxtına da nüfuz etməsi lazım olduğu tələbini davamlı olaraq artan qətiyyətlə irəli sürür. Yalnız anadangəlmə həvəs konstitusiyasının ilk ifadələrini və ən erkən həyat təəssüratlarının təsirlərini araşdırdıqda, sonrakı nevrozun həvəs qüvvələrini düzgün tanımaq olar və yetkinlik dövründəki dəyişikliklər və üst-üstə düşmələr tərəfindən aldadılaraq yol verilə biləcək səhvlərdən qorunmaq mümkündür. Bu tələb yalnız nəzəri əhəmiyyət kəsb etmir, həm də praktik əhəmiyyət daşıyır, çünki o, bizim səylərimizi yalnız terapevtik istiqamətdə olan və analitik metodlardan müəyyən dərəcədə istifadə edən həkimlərin işindən ayırır. Belə bir erkən dövr təhlili uzun çəkir, əziyyətli olur və həkimdən və xəstədən tələb olunan şərtləri yerinə yetirmək praktikada həmişə mümkün olmur. Həmçinin, bu təhlil hələ də bizə yol göstərən işarələrin çatışmadığı qaranlıqlara aparır. Bəli, mən fikirləşirəm ki, analitiklərə elmi işlərinin mexanikləşmə və nəticədə maraqsız olma təhlükəsi ilə qarşılaşmayacağına, hətta gələn onilliklər ərzində belə, zəmanət vermək olar.

Aşağıda analitik tədqiqatın bir nəticəsini bölüşürəm; əgər bu nəticənin ümumi etibarlı olduğu sübut edilərsə, çox vacib olardı. Niyə dərci, daha zəngin təcrübə mənə bu sübutu, əgər təqdim etmək mümkündürsə, verənə qədər təxirə salmıram? Çünki iş şəraitimdə nəticələrini inkar edə bilməyəcəyim bir dəyişiklik baş verib. Əvvəllər mən, iddia edilən yeniliyi təsdiq və ya düzəliş tapana qədər bir müddət özündə saxlaya bilməyən adamlardan deyildim. Yuxuların yozumu və 'Histeriya Təhlilinin Bir Parçası' (Dora hadisəsi), Horatsinin reseptinə görə doqquz il olmasa da, ən azı dörd-beş il ərzində mənim tərəfimdən ictimaiyyətə açıqlanmazdan əvvəl saxlanılmışdı. Amma o vaxtlar zaman mənim qarşımda sonsuz şəkildə uzanırdı – xoşagələn bir şairin dediyi kimi, 'ocean of time' (zaman okeanları) – və material mənə o qədər bol axırdı ki, təcrübələrdən yaxa qurtarmaqda çətinlik çəkirdim. Həmçinin, mən yeni bir sahədə tək işləyən idim, mənim ehtiyatlılığım mənə təhlükə, başqalarına isə zərər gətirmirdi.

İndi isə hər şey dəyişib. Qarşımdakı zaman məhduddur, artıq iş üçün tam istifadə olunmur; buna görə də yeni təcrübələr qazanmaq imkanları o qədər bol deyil. Əgər yeni bir şey gördüyümə inanıramsa, təsdiqi gözləyib-gözləyə bilməyəcəyim məsələsi qeyri-müəyyən qalır. Həmçinin, səthdə axan hər şey artıq toplanıb; qalan hissə isə yavaş səylə dərinlikdən çıxarılmalıdır. Nəhayət, artıq tək deyiləm, həvəsli işçilərin bir qrupu, tamamlanmamış və qeyri-müəyyən şəkildə tanınmış şeylərdən belə faydalanmağa hazırdır; mən onlara əks halda özüm görəcəyim işin bir hissəsini buraxa bilərəm. Beləliklə, dəyəri və ya dəyərsizliyi müəyyən edilə bilməzdən əvvəl təcili yoxlanışa ehtiyacı olan bir şeyi bölüşməyimdə haqlı olduğumu hiss edirəm.

Uşaqlarda cinsi həyatın ilk psixi formalaşmalarını araşdırdıqda, adətən oğlan uşağını, kiçik oğlanı obyekt kimi götürürdük. Kiçik qızlarda isə, fikrimizcə, proses oxşar getməli, lakin hər hansı bir şəkildə fərqli olmalı idi. Bu fərqliliyin inkişaf yolunun hansı nöqtəsində olduğu aydın müəyyən edilə bilmirdi.

Edip kompleksinin vəziyyəti, oğlanlarda qətiyyətlə tanıdığımız ilk mərhələdir. Bu vəziyyət bizə asanlıqla başa düşüləndir, çünki uşaq orada, hələ genital olmayan libidosu ilə əvvəlki körpəlik və baxım dövründə yüklədiyi eyni obyektə yapışır. Həmçinin, atayı maneə törədən rəqib kimi qəbul etməsi, onu aradan qaldırmaq və əvəz etmək istəməsi, real şəraitdən asanlıqla irəli gəlir. Oğlan uşağının Edip münasibətinin fallik mərhələyə aid olması və kastrasiya təşvişinə, yəni cinsiyyət orqanına olan narsisistik maraq səbəbindən məhv olması haqqında mən başqa bir yerdə³ ətraflı danışmışam. Anlayışın çətinləşməsi, Edip kompleksinin özünün oğlan uşağında aktiv və passiv olaraq ikiqat mənalı qurulmasından, yəni biseksual quruluşa uyğun olaraq mürəkkəbliyindən irəli gəlir. Oğlan uşağı da atanın sevgi obyekti olaraq ananı əvəz etmək istəyir, biz bunu qadın tərzi münasibət adlandırırıq.

Oğlan uşağında Edip kompleksinin əvvəlcəki tarixi haqqında bizə hələ çox şey aydın deyil. Biz oradan atanla nəvazişli təbiətli eyniləşməni tanıyırıq, bu eyniləşmədə anaya qarşı rəqabət hissi hələ mövcud deyil. Bu erkən dövrün digər elementi, mənim fikrimcə, heç vaxt əskik olmayan cinsiyyət orqanına masturbasiya fəaliyyətidir, yəni erkən uşaqlıq onaniyası; qulluq edən şəxslər tərəfindən onun müxtəlif dərəcədə şiddətli boğulması kastrasiya kompleksini aktivləşdirir. Biz fərz edirik ki, bu onaniya Edip kompleksindən asılıdır və onun cinsi oyanmasının boşalması deməkdir. Onun əvvəldən bu əlaqəyə malik olub-olmadığı, yoxsa əvvəlcə orqan fəaliyyəti kimi spontan baş verdiyi və yalnız sonra Edip kompleksinə bağlandığı məlum deyil; ikinci ehtimal çox daha ehtimallıdır. Yatağı islatmanın və tərbiyə müdaxilələri ilə bu vərdişdən çıxarılmasının rolu da hələ sual altındadır. Biz sadə sintezi üstün tuturuq: davam edən yataqda sidik saxlama onaniyanın nəticəsidir, onun boğulması oğlan uşağı tərəfindən cinsiyyət fəaliyyətinə ləngimə, yəni kastrasiya təhdidi kimi qiymətləndirilir, lakin hər dəfə haqlı olub-olmadığımız bəlli deyil. Nəhayət, təhlil bizə çox erkən uşaqlıq dövründə valideynlərin cinsi əlaqəsini dinləməyin ilk cinsi oyanmanı yarada biləcəyini və sonradan təsirləri ilə bütün cinsi inkişafın başlanğıc nöqtəsi ola biləcəyini kölgə kimi tanımağa imkan verir. Onaniya və Edip kompleksinin iki münasibəti sonradan izah edilmiş təəssürata bağlanır. Ancaq biz belə cinsi əlaqə müşahidələrinin müntəzəm hadisələr olduğunu qəbul edə bilmərik və burada «İlkin fantaziyalar» problemi ilə qarşılaşırıq. Beləliklə, oğlan uşağında Edip kompleksinin əvvəlcəki tarixində də bir çox şey hələ də aydınlaşdırılmamışdır, eyni prosesin həmişə baş verdiyini və ya çox müxtəlif əvvəlki mərhələlərin eyni son vəziyyətə gətirib çıxarıb-çıxarmadığını nəzərdən keçirmək və qərar vermək lazımdır.

Kiçik qızın Edip kompleksi oğlan uşağınınkindən bir problem daha çox ehtiva edir. Ana əvvəlcə hər ikisi üçün ilk obyekt idi, oğlan uşağının onu Edip kompleksi üçün saxlamasına təəccüblənməməliyik. Bəs qız necə olur ki, onu tərk edib əvəzinə atanı obyekt kimi seçir? Bu sualın ardınca mən qızda Edip münasibətinin əvvəlcəki tarixinə işıq sala biləcək bəzi qəti nəticələr çıxara bildim.

Hər bir analitik, ata bağlarına xüsusi intensivlik və davamlılıqla yapışan və atadan uşaq sahibi olmaq istəyində zirvəyə çatan qadınları tanıyıb. Bu istək fantaziyasının onların uşaqlıq onaniyasının da hərəkətverici qüvvəsi olduğunu güman etmək üçün əsas var və burada uşaqlıq cinsi həyatının elementar, daha da həll edilə bilməyən bir həqiqəti ilə qarşılaşdığımız təəssüratı asanlıqla yaranır. Lakin məhz bu halların ətraflı təhlili başqa bir şeyi göstərir, yəni Edip kompleksinin burada uzun bir əvvəlcəki tarixi var və müəyyən mənada ikincil bir formalaşmadır.

Yaşlı uşaq həkimi Lindnerin⁴ qeydinə görə, uşaq həzz verən cinsi zonasını – penis və ya klitoris – ləzzətli əmmə (sormaq) zamanı kəşf edir. Uşağın bu yeni qazanılmış həzz mənbəyini həqiqətən də yaxınlarda itirilmiş ana məməsinin əvəzi kimi qəbul edib-etmədiyini, sonrakı fantaziyaların (fellatio) buna işarə edib-etmədiyini açıq buraxıram. Qısası, cinsiyyət zonası bir vaxtlar kəşf edilir və onunla ilk fəaliyyətlərə psixi məzmun yükləmək haqsız görünür. Beləliklə başlayan fallik mərhələdəki növbəti addım, bu masturbasiyanın Edip kompleksinin obyekt yüklənmələri ilə əlaqələndirilməsi deyil, kiçik qıza bəxş edilən ağır nəticəli bir kəşfdir. O, qardaşının və ya oyun yoldaşının açıq-aşkar görünən, iri ölçülü penisini fərq edir, onu dərhal özünün kiçik və gizli orqanının üstün qarşılığı kimi tanıyır və bundan sonra penis həsədinə düçar olur.

İki cinsin davranışında maraqlı bir ziddiyyət: Analoji halda, kiçik oğlan qızın cinsi nahiyəsini ilk dəfə gördükdə, qərar verə bilməyən, əvvəlcə az maraqlanan davranış sərgiləyir; o, heç nə görmür və ya qavrayışını inkar edir, zəiflədir, onu öz gözləntisi ilə uyğunlaşdırmaq üçün izahatlar axtarır. Yalnız sonra, kastrasiya hədəsi onun üzərində təsir qazandıqda, bu müşahidə onun üçün mənalı olacaq; onun xatirəsi və ya təkrarlanması onun içində dəhşətli bir emosional fırtına yaradır və onu indiyə qədər alay edilən hədənin reallığına inandırır. Bu qarşılaşmadan iki reaksiya doğacaq, bunlar sabitlənə bilər və sonra hər biri ayrı-ayrılıqda və ya hər ikisi birlikdə və ya digər anlarla birləşərək qadına olan münasibətini daimi olaraq müəyyən edəcək: Şikəst edilmiş məxluqa qarşı iyrənclik və ya onun üzərində qələbə çalan kiçik görmə. Amma bu inkişaflar, çox uzaq olmayan bir gələcəyə aiddir.

Kiçik qız isə fərqlidir. O, hökmünü və qərarını bir an ərzində verir. O, onu gördü, onun olmadığını bilir və ona sahib olmaq istəyir⁵.

Bu nöqtədə qadının sözdə kişilik kompleksi ayrılır, kiçik qızın qadın inkişafına doğru olan nəzərdə tutulmuş inkişafına böyük çətinliklər yarada bilər, əgər onu tezliklə üstələmək mümkün olmasa. Yenidən penis almaq və bununla kişiyə bərabərləşmək ümidi, çox gec dövrlərə qədər davam edə bilər və əks halda başa düşülməyən qəribə hərəkətlər üçün motiv ola bilər. Və ya uşaq psixi həyatında nə nadir, nə də çox təhlükəli görünən, lakin böyüklərdə psixozu başlanğıc edə biləcəyini təsəvvür etdiyim inkar prosesi baş verir. Qız kastrasiya faktını qəbul etməkdən imtina edir, yenə də penisə sahib olduğuna inancında israr edir və nəticədə kişi kimi davranmağa məcbur olur.

Penis həsədinin psixi nəticələri, kişilik kompleksinin reaksiya təşəkkülündə həll olunmadığı dərəcədə, çoxsaylı və uzaq təsirli olur. Onun narsisistik yarasının tanınması ilə – sanki bir yara izi kimi – qadında aşağılıq hissi yaranır. Penis çatışmazlığını fərdi cəza kimi izah etmək cəhdini üstələdikdən və bu cins xarakterinin ümumiliyini dərk etdikdən sonra, qadın həlledici bir nöqtədə qısaldılmış cinsə qarşı kişinin kiçik görməsini bölüşməyə başlayır və ən azı bu hökmündə kişi ilə öz bərabərliyini qoruyur⁶.

Penis həsədi öz əsl obyektindən imtina etsə belə, mövcud olmağı dayandırmır; o, qısqanclıq xarakter xüsusiyyəti şəklində, yüngül bir yerdəyişmə ilə yaşamağa davam edir. Qısqanclıq şübhəsiz ki, yalnız bir cinsə məxsus deyil və daha geniş bir əsas üzərində qurulur, lakin mən hesab edirəm ki, o, yenə də qadının ruh həyatında çox daha böyük rol oynayır, çünki o, yayındırılmış penis həsədinin mənbəyindən nəhəng bir güclənmə alır. Qısqanclığın bu törəməsini hələ bilməzdən əvvəl, qızlarda çox rast gəlinən "Bir uşaq döyülür" onaniya fantaziyası üçün birinci mərhələ qurmuşdum; bu mərhələdə onun mənası, rəqib kimi qısqanclıq duyulan başqa bir uşağın döyülməli olması idi⁷. Bu fantaziya qızların fallik dövründən qalmış bir qalıq kimi görünür; "Bir uşaq döyülür" monoton düsturunda məni təəccübləndirən xüsusi sərtlik, ehtimal ki, xüsusi bir yozuma daha imkan verir. Döyülən – əslində oxşanan uşaq, əsasən klitorisin özü ola bilər, belə ki, bu ifadə ən dərin mənasında masturbasiyanın etirafını ehtiva edir; bu masturbasiya fallik fazanın əvvəllərindən sonrakı dövrlərə qədər düsturun məzmununa bağlanır.

Penis həsədinin üçüncü ardıcıllığı, ana obyektinə qarşı nəvazişli münasibətin zəifləməsi kimi görünür. İnsan əlaqəni çox yaxşı başa düşmür, lakin sonunda demək olar ki, həmişə ananın penis çatışmazlığına görə məsul tutulduğuna əmin olur; o, uşağı belə qeyri-kafi avadanlıqla dünyaya gətirib. Tarixi proses çox vaxt belə olur ki, genital orqandakı əlverişsizliyin kəşfindən qısa müddət sonra, ananın iddia olunduğu kimi daha çox sevdiyi başqa bir uşağa qarşı qısqanclıq yaranır; bu da ana bağından qopmaq üçün bir motiv yaradır. Əgər ana tərəfindən üstün tutulan bu uşaq, masturbasiya ilə nəticələnən döyülmə fantaziyasının ilk obyektinə çevrilərsə, bu, yuxarıdakı ilə uyğun gəlir.

Penis həsədinin – və ya klitorisin aşağı dəyərli olmasının kəşfinin – digər bir təəccüblü təsiri, şübhəsiz ki, hamısından daha vacibdir. Mən çox vaxt əvvəlcədən belə bir təəssürat almışdım ki, qadın ümumiyyətlə masturbasiyanı kişidən daha pis qəbul edir, ona daha çox qarşı çıxır və kişinin eyni şəraitdə bu vasitəyə heç bir çəkinmədən müraciət edəcəyi yerlərdə ondan istifadə etməyə qadir deyil. Əgər bu hökmü qayda kimi qəbul etmək istəsək, təcrübənin bu qaydadan sayısız istisnalar göstərməsi başa düşüləndir. Hər iki cinsdən olan insan fərdlərinin reaksiyaları, əlbəttə ki, kişi və qadın xüsusiyyətlərinin qarışığından ibarətdir. Lakin yenə də qadın təbiətinin masturbasiyadan daha uzaq olduğu görünüşü qalırdı və qəbul edilmiş problemi həll etmək üçün, ən azı klitoris masturbasiyasının kişi fəaliyyəti olduğu və qadınlığın inkişafının klitoris cinsəlliyinin aradan qaldırılmasını şərt kimi qoyduğu fikrini irəli sürmək olardı. Fallik qədimliyin təhlilləri mənə öyrətdi ki, qızlarda penis həsədinin əlamətlərindən qısa müddət sonra, onaniyaya qarşı intensiv bir əks-axın yaranır; bu, yalnız tərbiyə edən baxıcının təsirinə aid edilə bilməz. Bu təhrik aydın şəkildə, pubertat dövründə qadınlığın inkişafı üçün yer yaratmaq məqsədilə kişi cinsəlliyinin böyük bir hissəsini aradan qaldıracaq olan sıxışdırma dalğasının xəbərçisidir. Ola bilər ki, avtoerotik fəaliyyətə qarşı bu ilk müxalifət öz məqsədinə çatmasın. Mənim təhlil etdiyim hallarda da belə idi. Konflikt sonra da davam etdi və qız o vaxt da, sonradan da onaniya məcburiyyətindən qurtulmaq üçün əlindən gələni etdi. Qadınların cinsi həyatının sonrakı bəzi ifadələri, bu güclü motiv tanınmadıqda anlaşılmaz qalır.

Kiçik qızın fallik onaniyaya qarşı bu üsyanını, bu həzz verici fəaliyyətin paralel gedən bir amil tərəfindən ona tamamilə iyrəndirildiyi fərziyyəsindən başqa cür izah edə bilmirəm. Bu amili uzaqda axtarmaq lazım deyildi; bu, penis həsədi ilə əlaqədar narsisistik təhqir olmalı idi; yəni, bu nöqtədə oğlanla rəqabət aparmaq mümkün olmadığı və buna görə də onunla rəqabətdən ən yaxşı şəkildə çəkinmək lazım olduğu xəbərdarlığı. Belə bir şəkildə, anatomik cins fərqinin dərk edilməsi kiçik qızı kişilikdən və kişi onaniyasından uzaqlaşdırır və onu qadınlığın inkişafına aparan yeni yollara yönəldir.

Edip kompleksindən indiyə qədər söhbət açılmamışdı, o, bu qədər də heç bir rol oynamamışdı. İndi isə qızın libidosu – yalnız belə demək olar: əvvəlcədən müəyyən edilmiş simvolik tənlik boyunca, yəni Penis = Uşaq – yeni bir mövqeyə sürüşür. O, uşaq istəyini yerinə yetirmək üçün penis istəyindən imtina edir və bu məqsədlə atanı sevgi obyekti kimi qəbul edir. Ana qısqanclıq obyektinə çevrilir, qız isə kiçik bir qadına çevrilmişdir. Tək bir analitik müşahidəyə inanmaq olarsa, bu yeni vəziyyətdə qadın cinsiyyət aparatının vaxtından əvvəl oyandığı kimi qiymətləndirilə biləcək fiziki hisslər yarana bilər. Əgər bu ata ilə bağlılıq sonradan uğursuzluğa uğradığı üçün rədd edilməli olarsa, o, qızın kişilik kompleksinə qayıtdığı və bəlkə də onda sabitləşdiyi bir ata eyniləşməsinə yerini verə bilər.

Mən artıq deməli olduğum əsas məqamları dedim və nəticəni nəzərdən keçirmək üçün dayanıram. Biz qızlarda Edip kompleksinin ilkin dövrü haqqında məlumat əldə etdik. Oğlanlarda buna uyğun olan şey olduqca az məlumdur. Qızlarda Edip kompleksi ikincil bir formasiyadır. Kastrasiya kompleksinin təsirləri ondan əvvəl gəlir və onu hazırlayır. Edip və kastrasiya kompleksləri arasındakı münasibət hər iki cins arasında fundamental bir ziddiyyət yaradır. Oğlanın Edip kompleksi kastrasiya kompleksi ilə məhv olur⁸, qızınkı isə kastrasiya kompleksi sayəsində mümkün olur və başlanır. Bu ziddiyyət, kastrasiya kompleksinin həmişə öz məzmununa uyğun olaraq kişiliyə qarşı ləngimə və məhdudiyyət, qadınlığa isə təşviq edici təsir göstərdiyini nəzərə alsaq, aydınlıq qazanır. Kişi və qadında cinsi inkişafın bu hissəsindəki fərq, cinsiyyət orqanlarının anatomik fərqliliyinin və bununla əlaqədar psixi vəziyyətin başa düşülən nəticəsidir; bu, icra edilmiş və sadəcə təhdid edilmiş kastrasiya arasındakı fərqi əks etdirir. Beləliklə, bizim nəticəmiz əsasən əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilən bir məntiqi nəticədir.

Lakin Edip kompleksi o qədər əhəmiyyətlidir ki, ona necə daxil olunduğu və ondan necə qurtulunduğu nəticəsiz qala bilməz. Oğlanlarda – mən burada ümumiyyətlə əsaslandığım sonuncu qeyd olunan nəşrdə izah etdiyim kimi – kompleks sadəcə sıxışdırılıb kənara atılmır, o, kastrasiya təhdidi şokunun altında tamamilə parçalanır. Onun libidinal yüklənmələri tərk edilir, cinsəllikdən azad edilir və qismən sublimasiya olunur, obyektləri Mənə daxil edilir, burada onlar Fövqəl-Mənin nüvəsini təşkil edir və bu yeni formasiyaya xarakterik xüsusiyyətlər verir. Normal, daha doğrusu ideal halda, Şüursuzda artıq heç bir Edip kompleksi qalmır, Fövqəl-Mən onun mirası olmuşdur. Penis – Ferentsinin mənasında – özünün orqanik əhəmiyyətinə, yəni nəslin davamına görə çox yüksək narsistik yüklənməyə malik olduğundan, Edip kompleksinin fəlakətini – qohumlararası evlənmədən imtina, vicdan və əxlaqın yerləşdirilməsi – nəslin fərd üzərində qələbəsi kimi qəbul etmək olar. Əgər nevrozun Mənin cinsi funksiyanın tələblərinə qarşı müqavimətə əsaslandığını nəzərə alsaq, bu maraqlı bir baxış nöqtəsidir. Lakin fərdi psixologiya mövqeyindən imtina etmək əvvəlcə mürəkkəb münasibətlərin aydınlaşmasına gətirib çıxarmır.

Qızlarda Edip kompleksinin məhv edilməsi üçün motiv yoxdur. Kastrasiya öz təsirini artıq əvvəllər göstərmişdi və bu təsir uşağı Edip kompleksinin vəziyyətinə itələməkdən ibarət idi. Bu, oğlanlarda ona hazırlanan talehdən yayınır, yavaş-yavaş tərk edilə bilər, sıxışdırma yolu ilə həll oluna bilər və təsirlərini qadın üçün normal olan psixi həyatın geniş sahəsinə köçürə bilər. Bunu açıq şəkildə söyləməkdən çəkinirlər, lakin qadın üçün əxlaqi normalar səviyyəsinin fərqli bir hal alması ideyasına qarşı durmaq mümkün deyil. Fövqəl-Mən heç vaxt bizim kişidən tələb etdiyimiz qədər amansız, qeyri-şəxsi və onun affektiv mənşəyindən asılı olmayan bir hal almır. Tənqidin qadına qarşı həmişə irəli sürdüyü xarakter xüsusiyyətləri – qadının kişiyə nisbətən daha az hüquq hissi göstərməsi, həyatın böyük zəruriyyətlərinə tabe olmağa daha az meyilli olması, qərarlarında daha çox həssas və düşmən hisslərlə rəhbərlik etməsi – yuxarıda çıxarılmış Fövqəl-Mən formalaşmasının modifikasiyasında kifayət qədər əsaslandırma tapardı. Cinslərin tam bərabərliyini və bərabər qiymətləndirilməsini bizə zorla qəbul etdirmək istəyən feministlərin etirazına baxmayaraq, belə hökmlərdə yanılmaq olmaz, lakin kişilərin çoxluğunun da kişi idealından çox geri qaldığını və bütün insan fərdlərinin biseksual quruluşu və çarpaz irsiyyət nəticəsində özündə həm kişi, həm də qadın xarakterlərini birləşdirdiyini, buna görə də saf kişiliyin və qadınlığın nəzəri konstruksiyalar olaraq qaldığını və məzmununun qeyri-müəyyən olduğunu istəklə qəbul etmək lazımdır.

Anatomik cins fərqinin psixi nəticələri haqqında burada irəli sürülən fikirlərə dəyər verməyə meylliyəm, lakin bilirəm ki, bu qiymətləndirmə yalnız bir neçə halda aparılan araşdırmaların ümumi təsdiq tapması və tipik xarakter daşıması halında qoruna bilər. Əks halda, bu, cinsi həyatın inkişafındakı müxtəlif yolların öyrənilməsinə töhfə olaraq qalardı.

Qadının kişilik və kastrasiya kompleksi haqqında Abraham (1921), Horney (1923) və Helene Doyç (1925) tərəfindən yazılmış dəyərli və məzmunlu əsərlərdə mənim təsvirimə yaxın olan çox şey var, lakin tamamilə üst-üstə düşən heç nə yoxdur, buna görə də bu nəşri bu baxımdan da əsaslandırmaq istəyirəm.