«Sehrli Bloknot» haqqında qeyd

Yaddaşıma etibar etməsəm – nevrozlu xəstələr məlum olduğu kimi bunu nəzərəçarpan dərəcədə edir, lakin normal insanın da buna tam əsasları var – yazılı qeyd aparmaqla onun funksiyasını tamamlaya və təmin edə bilərəm. Bu qeydi saxlayan səth, yəni yazı lövhəsi və ya kağız vərəqi, içərimdə görünməz şəkildə daşıdığım xatırlama aparatının sanki maddiləşmiş bir hissəsidir. Bu cür bərkitmiş «xatirə»nin yerləşdirildiyi yeri yalnız yadda saxlasam, istədiyim vaxt onu istədiyim kimi «təkrar» edə bilərəm və onun dəyişməz qaldığına, yəni bəlkə də yaddaşımda başına gələcək təhriflərdən qorunduğuna əmin olaram.

Yaddaş funksiyamı təkmilləşdirmək üçün bu texnikadan geniş istifadə etmək istədiyimdə, iki müxtəlif üsulun mənim əlimdə olduğunu görürəm. Birincisi, ona etibar edilmiş qeydi qeyri-müəyyən uzun müddət zədələnmədən saxlayan bir yazı səthi seçə bilərəm, məsələn, mürəkkəblə yazdığım bir kağız vərəqi. Beləliklə, «davamlı xatirə izi» əldə edirəm. Bu üsulun çatışmazlığı ondadır ki, yazı səthinin qəbul etmə qabiliyyəti tezliklə tükənir. Vərəq doludur, yeni qeydlər üçün yer qalmır və mən başqa, hələ yazılmamış bir vərəq istifadə etməyə məcbur oluram. Həmçinin, bu üsulun üstünlüyü, yəni «davamlı iz» təmin etməsi, mənim üçün dəyərini itirə bilər, yəni qeydə olan marağım bir müddət sonra söndüyü və onu artıq «yaddaşda saxlamaq» istəmədiyim halda. Digər üsul isə hər iki çatışmazlıqdan azaddır. Məsələn, təbaşirlə şifer lövhəsinə yazdığımda, qeyri-məhdud uzun müddət qəbul etmə qabiliyyətini saxlayan bir səthə sahib oluram və qeydlərimi, yazı səthinin özünü atmağa ehtiyac qalmadan, məni artıq maraqlandırmadığı anda məhv edə bilərəm. Buradakı çatışmazlıq ondadır ki, davamlı iz saxlaya bilmirəm. Lövhəyə yeni qeydlər aparmaq istəsəm, artıq onun üzərində olanları silməliyəm. Beləliklə, yaddaşımızı əvəz etmək üçün istifadə etdiyimiz qurğular üçün qeyri-məhdud qəbul etmə qabiliyyəti və davamlı izlərin saxlanması bir-birini istisna edir; ya qəbul edən səth yenilənməli, ya da qeyd məhv edilməlidir.

Hiss funksiyalarımızı təkmilləşdirmək və ya gücləndirmək üçün ixtira etdiyimiz köməkçi aparatların hamısı, həmin hiss orqanının özü və ya onun hissələri kimi qurulmuşdur (eynək, fotoaparat, eşitmə borusu və s.). Bu ölçüyə görə, yaddaşımız üçün olan köməkçi qurğular xüsusilə qüsurlu görünür, çünki bizim psixi aparatımız məhz bu qurğuların bacarmadığı işi görür; o, həmişə yeni qavramalar üçün qeyri-məhdud qəbul etmə qabiliyyətinə malikdir və onlardan davamlı – dəyişməz olmasa belə – xatirə izləri yaradır. Mən artıq 1900-cü ildə «Yuxuların yozumu» əsərində bu qeyri-adi qabiliyyətin psixi aparatın iki müxtəlif sisteminin (orqanının) fəaliyyətinə bölünməsi ehtimalını irəli sürmüşdüm. Bizim Q-Ş adlı bir sistemimiz var idi ki, qavramaları qəbul edir, lakin onlardan davamlı iz saxlamır, beləliklə hər yeni qavramaya qarşı boş bir vərəq kimi davranır. Qəbul edilmiş oyanmaların davamlı izləri arxada yerləşən «xatirə sistemlərində» yaranır. Sonralar («Həzz prinsipinin o tayında») əlavə etmişdim ki, izahedilməz şüur fenomeni qavrama sistemində davamlı izlərin yerinə yaranır.

Bir müddət əvvəl «Möcüzə lövhəsi» adı ilə kiçik bir qurğu satışa çıxarıldı ki, kağız vərəqi və ya şifer lövhəsindən daha çox şey vəd edir. O, sadəcə, rahat bir hərəkətlə qeydləri silinə bilən bir yazı lövhəsi olmaq istəyir. Lakin onu daha yaxından araşdırdıqda, onun quruluşunda mənim fərz etdiyimiz qavrama aparatımızın quruluşu ilə diqqətəlayiq uyğunluq tapırıq və onun həqiqətən hər ikisini təmin edə biləcəyinə, yəni həmişə hazır bir qəbul səthinə və qəbul edilmiş qeydlərin davamlı izlərinə malik olduğuna əmin oluruq.

Möcüzə lövhəsi, qaranlıq-qəhvəyi rəngli qatran və ya mum kütləsindən hazırlanmış, yuxarı hissəsi mum lövhəyə möhkəm yapışan, aşağı hissəsi isə ona sərbəst şəkildə yaxın duran nazik, yarımşəffaf bir vərəqin örtüldüyü, kağız haşiyəyə salınmış lövhədir. Bu vərəq kiçik aparatın daha maraqlı hissəsidir. Özü iki qatdan ibarətdir və bu qatlar yalnız iki eninə kənarda bir-birindən ayrıla bilər. Yuxarı qat şəffaf seluloid lövhə, aşağı qat isə nazik, yəni yarımşəffaf mumlu kağızdır. Aparat istifadə edilmədikdə, mumlu kağızın aşağı səthi mum lövhənin yuxarı səthinə yüngülcə yapışır.

Bu möcüzə lövhəsindən istifadə etmək üçün, mum lövhəni örtən vərəqin seluloid lövhəsi üzərində yazını yerinə yetirmək lazımdır. Bunun üçün qarandaş və ya təbaşir tələb olunmur, çünki yazma prosesi qəbul edən səthə materialın ötürülməsinə əsaslanmır. Bu, qədimlərin gil və mum lövhələri üzərində yazma üsuluna qayıdışdır. Sivri bir stilus səthi cızır, onun çökəklikləri isə «yazını» əmələ gətirir. Möcüzə lövhəsində bu cızma birbaşa deyil, üstündəki örtük vərəqinin vasitəçiliyi ilə baş verir. Stilus toxunduğu yerlərdə mumlu kağızın aşağı səthini mum lövhəyə sıxır və bu cızıqlar, adətən hamar olan ağ-boz rəngli seluloid səthində tünd yazı kimi görünür. Yazını məhv etmək istəyirsinizsə, birləşmiş örtük vərəqini sərbəst aşağı kənarından yüngül bir tutuşla mum lövhədən qaldırmaq kifayətdir. Cızılmış yerlərdə mumlu kağızla mum lövhə arasındakı sıx təmas, yazının görünməsinin əsasını təşkil edirdi, lakin bu təmas qoparılır və iki səth yenidən bir-birinə toxunduqda da bərpa olunmur. Möcüzə lövhəsi artıq yazısızdır və yeni qeydləri qəbul etməyə hazırdır.

Cihazın kiçik qüsurları bizim üçün təbii ki, maraq doğurmur, çünki biz yalnız onun psixi qavrama aparatının quruluşuna yaxınlaşmasını izləmək istəyirik.

Möcüzə lövhəsi yazılı vəziyyətdə ikən, seluloid lövhəni mumlu kağızdan ehtiyatla qaldırsanız, yazını ikincisinin səthində də eyni dərəcədə aydın görürsünüz və örtük vərəqinin seluloid lövhəsinin ümumiyyətlə nə üçün lazım olduğu sualını verə bilərsiniz. Təcrübə göstərir ki, nazik kağız birbaşa stilusla yazılsaydı, çox asanlıqla qırışa və ya yırtıla bilərdi. Beləliklə, seluloid vərəqi, xaricdən gələn zərərli təsirləri dəf etmək üçün mumlu kağızın qoruyucu örtüyüdür. Seluloid «qıcıq qoruyucusudur»; əslində qıcığı qəbul edən qat isə kağızdır. İndi «Həzz prinsipinin o tayında» əsərində psixi qavrama aparatımızın iki qatdan, gələn oyanmaların miqdarını azaltmalı olan xarici bir qıcıq qoruyucusundan və onun arxasındakı qıcıq qəbul edən səthdən, yəni Q-Ş sistemindən ibarət olduğunu izah etdiyimi qeyd etmək istəyirəm.

Analoji daha da irəli aparıla bilməyəcəyi təqdirdə çox az dəyər kəsb edərdi. Tam örtük vərəqini – seluloid və mumlu kağızı – mum lövhədən qaldırsanız, yazı yox olur və qeyd edildiyi kimi, sonradan da yenidən bərpa olunmur. Möcüzə lövhəsinin səthi yazısızdır və yenidən qəbuletmə qabiliyyətinə malikdir. Lakin yazının davamlı izinin özünün mum lövhədə qaldığını və uyğun işıqlandırmada oxunaqlı olduğunu asanlıqla müəyyən etmək olar. Beləliklə, blok yalnız şifer lövhəsi kimi daim yenidən istifadə edilə bilən qəbul səthini deyil, həm də adi kağız blok kimi yazının daimi izlərini təmin edir; o, bu iki funksiyanı bir-biri ilə əlaqəli iki ayrı hissəyə – sistemlərə – bölərək onları birləşdirmək problemini həll edir. Lakin bu, yuxarıda qeyd etdiyim fərzimə görə, bizim psixi aparatımızın qavrama funksiyasını yerinə yetirməsinin tamamilə eyni üsuludur. Qıcıq qəbul edən təbəqə – Q-Ş sistemi – daimi izlər yaratmır, xatirələrin əsasları digər, qonşu sistemlərdə formalaşır.

Möcüzə lövhəsində qəbul edilən qeydlərin daimi izlərinin istifadə edilməməsi bizi narahat etməməlidir; onların mövcud olması kifayətdir. Belə köməkçi aparatın nümunəvi orqanla analogiyası müəyyən bir yerdə sona çatmalıdır. Möcüzə lövhəsi bir dəfə silinmiş yazını daxildən yenidən «reproduksiya» edə bilməz; əgər o, bunu bizim yaddaşımız kimi bacarsaydı, həqiqətən möcüzə lövhəsi olardı. Buna baxmayaraq, mənə indi seluloid və mumlu kağızdan ibarət örtük təbəqəsini Q-Ş sistemi və onun qıcıq qoruyucusu ilə, mum lövhəsini arxasındakı Şüursuzla, yazının görünməsi və yox olması isə qavrama zamanı Şüurun parıltısı və sönməsi ilə bərabərləşdirmək çox da cəsarətli görünmür. Lakin etiraf edirəm ki, müqayisəni daha da irəli aparmağa meyilliyəm.

Möcüzə lövhəsində qıcığı qəbul edən kağız ilə təəssüratı saxlayan mum lövhəsi arasındakı sıx təmas ləğv edildikdə, yazı hər dəfə yox olur. Bu, psixi qavrama aparatının işləmə tərzi haqqında uzun müddət əvvəl yaratdığım, lakin indiyə qədər özüm üçün saxladığım təsəvvürlə üst-üstə düşür. Mən fərz etmişəm ki, yüklənmə innervasiyaları daxildən tam keçirici olan Q-Ş sisteminə sürətli, dövri zərbələrlə göndərilir və geri çəkilir. Sistem bu şəkildə yükləndiyi müddətcə, Şüurla müşayiət olunan qavramaları qəbul edir və oyanmanı şüursuz xatirə sistemlərinə ötürür; yüklənmə geri çəkildiyi kimi, şüur sönür və sistemin fəaliyyəti dayandırılır. Elə bil Şüursuz, Q-Ş sistemi vasitəsilə xarici dünyaya antenlər uzadır və bu antenlər onların oyanmalarını daddıqdan sonra dərhal geri çəkilir. Beləliklə, mən möcüzə lövhəsində xaricdən baş verən kəsilmələri innervasiya axınının diskontinuiteti (qopukluğu) hesabına yaranan kimi qəbul etdim və mənim fərzimdə real təmasın ləğvi əvəzinə qavrama sisteminin dövri olaraq qıcıq qəbul etməməsi (oyanmazlığı) gəldi. Bundan əlavə, mən fərz etdim ki, Q-Ş sisteminin bu diskontinuitetli işləmə tərzi Zaman təsəvvürünün yaranmasının əsasında durur.

Təsəvvür edin ki, bir əl möcüzə lövhəsinin səthini yazarkən, digər əl dövri olaraq onun örtük təbəqəsini mum lövhəsindən qaldırır; bu, mənim psixi qavrama aparatımızın funksiyasını necə təsəvvür etmək istədiyimin bir nümayişi olardı.