I. Mühazirə. Giriş

Hörmətli xanımlar və cənablar! Mən bilmirəm ki, sizin hər biriniz psixoanaliz haqqında oxuduqlarınızdan və ya eşitdiklərinizdən nə qədər məlumatlısınız. Lakin mənim elanımın mətni — «Psixoanalizə elementar giriş» — məni sizinlə elə davranmağa məcbur edir ki, sanki siz heç nə bilmirsiniz və ilkin təlimata ehtiyacınız var.

Ancaq o qədərini fərz etməyə icazə verə bilərəm ki, siz bilirsiniz ki, psixoanaliz sinir xəstələrini tibbi yolla necə müalicə etmək lazım gəldiyini göstərən bir üsuldur və bu sahədə tibbin digər sahələrindən fərqli olaraq, çox vaxt əksinə, çox şeyin necə baş verdiyini, çox vaxt isə tamamilə əksinə olduğunu göstərmək üçün sizə dərhal bir nümunə verə bilərəm. Əgər biz adətən bir xəstəni ona yeni olan tibbi texnikaya məruz qoyuruqsa, adətən texnikanın çətinliklərini ona qarşı kiçildirik və müalicənin uğuru barədə ona əminlik veririk. Məncə, biz buna haqqımız var, çünki belə davranışla uğurun ehtimalını artırırıq. Lakin biz nevrozu olan xəstəni psixoanalitik müalicəyə götürəndə, fərqli davranırıq. Biz ona metodun çətinliklərini, onun müddətini, tələb etdiyi səyləri və qurbanları göstəririk; uğura gəldikdə isə deyirik ki, biz onu qəti şəkildə vəd edə bilmərik, o, onun davranışından, başa düşməsindən, itaətindən və dözümlülüyündən asılıdır. Təbii ki, bizdə belə görünən bu əksinə davranış üçün yaxşı səbəblər var və bəlkə də siz sonradan onlara aydınlıq gətirəcəksiniz.

Məndən incikməyin, əgər sizə əvvəlcə bu nevrozlu xəstələrə bənzər şəkildə münasibət göstərsəm. Əslində, məni ikinci dəfə dinləməyinizi sizə məsləhət görmürəm. Bu niyyətlə sizə psixoanaliz təliminə zəruri olaraq aid olan nöqsanları və öz mühakiməsinin formalaşmasına mane olan çətinlikləri nümayiş etdirəcəyəm. Sizə göstərəcəyəm ki, təhsilinizin bütün istiqaməti və bütün təfəkkür vərdişləriniz sizi psixoanalizin düşmənləri etməyə məcbur etməlidir və bu instinktiv düşmənçiliyə hakim olmaq üçün özünüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməli olduğunuzu göstərəcəyəm. Mənim məlumatlarımdan psixoanalizə olan anlayışınızı nə qədər qazanacağınızı təbii ki, sizə əvvəlcədən deyə bilmərəm, lakin sizə bir şeyi vəd edə bilərəm: onları dinləməklə psixoanalitik araşdırma aparmağı və ya belə bir müalicə həyata keçirməyi öyrənməmiş olacaqsınız. Lakin əgər aranızda elə biri tapılarsa ki, psixoanalizlə qısa tanışlıqla kifayətlənməyib, onunla daimi əlaqəyə keçmək istəyirsə, ona yalnız məsləhət verməklə qalmayacaq, birbaşa ondan xəbərdarlıq edəcəyəm. Hazırki vəziyyətdə belə bir peşə seçimi ilə universitetdə hər hansı bir uğur qazanmaq imkanını məhv edəcək və praktik həkim kimi həyata qədəm qoyarsa, onun səylərini başa düşməyən, ona şübhə və düşmənçiliklə baxan və içində gizlənən bütün pis ruhları ona qarşı qaldıran bir cəmiyyətdə özünü tapacaq. Bəlkə də Avropada indi qızğın gedən müharibənin müşayiət edən hallarından bu legionların sayının təxminən nə qədər olduğunu çıxarmaq mümkün olsun.

Hər halda, belə bir yeni bilik parçası ola biləcək şeyin, bu cür narahatlıqlara baxmayaraq, cazibəsini saxladığı kifayət qədər insan var. Əgər sizdən bəziləri bu qəbildəndirsə və mənim xəbərdarlıqlarımı kənara qoyub növbəti dəfə burada yenidən görünürsə, mənə xoş gələcəksiniz.

Lakin bütün psixoanalizin işarə olunan çətinlikləri nədən ibarət olduğunu öyrənməyə hamınızın haqqı var.

Əvvəlcə psixoanaliz təlimi, yəni psixoanaliz dərsləri haqqında danışaq. Siz tibb təhsili zamanı görməyə öyrəşmisiniz. Siz anatomik nümunəyə, kimyəvi reaksiya nəticəsində yaranan çöküntüyə, sinirlərinin qıcıqlandırılması nəticəsində əzələnin qısalmasına baxırsınız. Daha sonra xəstələri, onların əziyyətinin simptomlarını, xəstəlik prosesinin məhsullarını, hətta bir çox hallarda xəstəliyi törədən mikrobları təcrid olunmuş vəziyyətdə duyularınıza təqdim edirlər. Cərrahiyyə fənlərində siz xəstəyə kömək etmək üçün edilən müdaxilələrə şahid olursunuz və bu müdaxilələri özünüz icra etməyə cəhd edə bilərsiniz. Hətta psixiatriyada da xəstənin dəyişmiş üz ifadələri, danışma tərzi və davranışları vasitəsilə edilən nümayiş sizə dərin təəssüratlar buraxan çoxlu müşahidə imkanları verir. Beləliklə, tibb müəllimi əsasən sizi bir muzeydə gəzdirən və izahat verən bir bələdçi rolunu oynayır, siz isə obyektlərlə birbaşa əlaqə qurur və öz müşahidənizlə yeni faktların mövcudluğuna inandığınızı düşünürsünüz.

Təəssüf ki, psixoanalizdə hər şey tamamilə fərqlidir. Analitik müalicə zamanı analiz olunan şəxs ilə həkim arasında sözlərin mübadiləsindən başqa heç nə baş vermir. Xəstə danışır, keçmiş təcrübələrindən və indiki təəssüratlarından bəhs edir, şikayət edir, arzularını və hiss təhriklərini açıqlayır. Həkim dinləyir, xəstənin düşüncə axınlarını idarə etməyə çalışır, xəbərdarlıq edir, diqqətini müəyyən istiqamətlərə yönəldir, ona izahatlar verir və xəstədə beləliklə yaratdığı anlama və ya rədd etmə reaksiyalarını müşahidə edir. Xəstələrimizin savadsız yaxınları — onlara yalnız görünən və əlçatan şeylər təsir edir, ən çox da kinoteatrda göründüyü kimi hərəkətlər təsir edir — “yalnız danışmaqla xəstəliyə qarşı nə isə etmək olarmı” sualı ilə şübhələrini bildirməyi heç vaxt unutmurlar. Bu, əlbəttə, həm qısa nəzərli, həm də məntiqsiz bir fikirdir. Çünki xəstələrin simptomlarını “yalnız öz uydurduqlarını” qəti bilən eyni adamlardır bunlar. Sözlər ilkin olaraq sehr idi və söz bu gün də özünün qədim sehrli qüvvəsinin çoxunu qoruyub saxlayır. Sözlərlə bir insan digərini xoşbəxt edə və ya ümidsizliyə sürükləyə bilər, müəllim sözlərlə öz biliklərini şagirdlərə ötürür, natiq sözlərlə dinləyicilərin yığıncağını özünə cəlb edir və onların hökmlərini və qərarlarını müəyyən edir. Sözlər hisslər yaradır və insanlar arasında bir-birinə təsir etmək üçün ümumi vasitədir. Deməli, psixoterapiyada sözlərin istifadəsini kiçik görməyəcəyik və analitik ilə onun xəstəsi arasında mübadilə edilən sözlərin dinləyicisi ola bilsək, razı qalacağıq.

Lakin bunu da bacarmırıq. Psixoanalitik müalicənin ibarət olduğu söhbət dinləyici qəbul etmir; onu nümayiş etdirmək mümkün deyil. Təbii ki, psixiatriya mühazirəsində nevrastenik və ya histerik xəstəni tələbələrə təqdim etmək olar. O, zamanı şikayətlərindən və simptomlarından danışır, lakin başqa heç nə demir. Analizin ehtiyac duyduğu açıqlamaları yalnız həkimə xüsusi bir hissi bağlılıq şərti ilə verir; ona laqeyd olan tək bir şahidi sezən kimi susub qalardı. Çünki bu açıqlamalar onun ruhi həyatının ən intim tərəflərinə, sosial müstəqil şəxs kimi başqalarından gizlətməli olduğu hər şeyə və daha sonra vahid şəxsiyyət kimi özünə etiraf etmək istəmədiyi hər şeyə aiddir.

Beləliklə, siz psixoanalitik müalicəni dinləyə bilməzsiniz. Yalnız onun haqqında eşidə bilərsiniz və psixoanalizi sözün ən ciddi mənasında yalnız eşitdikləriniz vasitəsilə tanıyacaqsınız. Bu, bir növ ikinci əl təlimat yolu ilə siz mühakimə formalaşdırmaq üçün tamamilə qeyri-adi şəraitə düşürsünüz. Aydındır ki, bu məsələnin əksər hissəsi rəhbər tutduğunuz mənbəyə nə qədər inana biləcəyinizdən asılıdır.

Tutaq ki, siz psixiatriya mühazirəsinə deyil, tarixi mühazirəyə getmişsiniz və mühazirəçi sizə Böyük İskəndərin həyatından və müharibə əməllərindən danışır. Onun verdiyi məlumatların həqiqiliyinə inanmaq üçün hansı səbəbləriniz olardı? Əvvəlcə vəziyyət psixoanalizdəki haldan daha əlverişsiz görünür, çünki tarix professoru İskəndərin yürüşlərində sizin qədər iştirak etməmişdi; psixoanalitik isə sizə ən azı özünün rol oynadığı hadisələr haqqında məlumat verir. Lakin sonra tarixçini təsdiqləyən amillər sırasına gəlirik. O, sizə ya dövrün özündə yaşamış, ya da söhbət gedən hadisələrə daha yaxın olmuş qədim müəlliflərin — Diodor, Plutarx, Arrian və başqalarının kitablarına istinad edə bilər; kralın qalmış sikkələrinin və heykəllərinin təsvirlərini sizə təqdim edə və İssos döyüşünü təsvir edən Pompeya mozaikasının fotosunu növbə ilə göstərə bilər. Sərt şəkildə desək, bütün bu sənədlər yalnız ondan əvvəlki nəsillərin İskəndərin mövcudluğuna və onun əməllərinin reallığına inandıqlarını sübut edir və sizin tənqidi yanaşmanız yenidən burada başlamalıdır. Siz sonra görəcəksiniz ki, İskəndər haqqında verilən məlumatların hamısı etibarlı deyil və ya təfərrüatları dəqiqləşdirilə bilməz, lakin mən sizin mühazirə zalını Böyük İskəndərin reallığına şübhə edərək tərk edəcəyinizi qəbul edə bilmərəm. Sizin qərarınız əsasən iki mülahizə ilə müəyyən olunacaq: birincisi, mühazirəçinin özünün real hesab etmədiyi bir şeyi sizə real kimi təqdim etmək üçün ağıla sığan heç bir səbəbi yoxdur; ikincisi, əlçatan bütün tarix kitabları hadisələri təxminən oxşar şəkildə təsvir edir. Əgər siz daha qədim mənbələrin tədqiqinə keçsəniz, eyni amilləri — şahidlərin mümkün səbəblərini və şahidliklərin bir-biri ilə uyğunluğunu nəzərə alacaqsınız. İskəndər halında tədqiqatın nəticəsi əlbəttə ki, rahatlıq verici olacaq, lakin Musa və ya Nemrud kimi şəxsiyyətlər söhbətə düşərsə, nəticə çox güman ki, fərqli olacaq.

Lakin psixoanalitik məlumat verən şəxsin etibarlılığına qarşı hansı şübhələr irəli sürə biləcəyinizi, sonrakı hallarda kifayət qədər aydın görəcəksiniz.

İndi belə bir sual vermək haqqınız olacaq: Psixoanalizin obyektiv təsdiqi və onu nümayiş etdirmək imkanı yoxdursa, psixoanalizi ümumiyyətlə necə öyrənmək və onun iddialarının həqiqiliyinə necə əmin olmaq olar? Bu öyrənmə həqiqətən asan deyil və psixoanalizi düzgün şəkildə öyrənən çox az insan var, lakin əlbəttə ki, yenə də işlək bir yol mövcuddur. Psixoanaliz əvvəlcə öz üzərində, öz şəxsiyyətinin öyrənilməsi yolu ilə öyrənilir. Bu, tam olaraq özünümüşahidə adlandırılan şey deyil, lakin zərurət halında onu özünümüşahidə anlayışına aid etmək olar. Bir qədər texniki təlimat aldıqdan sonra insanın özündə analiz obyektlərinə çevirə biləcəyi, çox yayılmış və ümumiyyətlə məlum olan bir sıra psixi hadisələr mövcuddur. Bu prosesdə insan psixoanalizin təsvir etdiyi proseslərin reallığına və onun baxışlarının düzgünlüyünə dair axtardığı inamı qazanır. Bununla belə, bu yolla irəliləməyə müəyyən sərhədlər qoyulmuşdur. Əgər insan özünü təcrübəli bir analitikə analiz etdirsə, analizin öz Mənindəki təsirlərini yaşayarsa və bu zaman prosedur incə texnikasını digərindən öyrənmək fürsətindən istifadə edərsə, çox daha irəli gedə bilər. Bu mükəmməl yol əlbəttə ki, həmişə yalnız bir fərd üçün, heç vaxt bütün bir kollektiv üçün eyni anda işlək deyil.

Psixoanalizə olan münasibətinizdəki ikinci çətinliyə görə mən artıq bu səbəbi günahlandıra bilmərəm, əksinə, ən azı indiyə qədər tibb təhsili almış olmağınız baxımından, günahı özünüzün, dinləyicilərimin üzərinə atmalıyam. Sizin ilkin təhsiliniz düşüncə fəaliyyətinizə psixoanalizdən çox uzaq olan müəyyən bir istiqamət vermişdir. Siz orqanizmin funksiyalarını və onların pozğunluqlarını anatomik əsaslandırmağa, kimyəvi və fiziki cəhətdən izah etməyə və biologik cəhətdən dərk etməyə öyrədilmişsiniz, lakin sizin marağınızın heç bir hissəsi psixi həyata yönəldilməmişdir; halbuki bu mürəkkəb orqanizmin fəaliyyəti məhz orada zirvəyə çatır. Buna görə də psixoloji təfəkkür tərzi sizə yad qalmışdır və siz belə bir təfəkkür tərzinə şübhə ilə baxmağa, ona elmi xarakter verməməyə və onu həvəskarlara, şairlərə, təbiət filosoflarına və mistiklərə buraxmağa öyrəşmisiniz. Bu məhdudiyyət əlbəttə ki, sizin həkimlik fəaliyyətiniz üçün bir ziyan sayılır, çünki bütün insan münasibətlərində qayda olduğu kimi, xəstə sizə əvvəlcə öz psixi fasadını göstərəcək və mən qorxuram ki, cəza olaraq, sizin bu qədər xor baxdığınız həvəskar həkimlərə, təbiət müalicəçilərinə və mistiklərə, sizin hədəflədiyiniz terapevtik təsirin bir hissəsini buraxmağa məcbur olacaqsınız.

Mən sizin hazırlıq səviyyənizdəki bu nöqsan üçün hansı bəraətin qəbul edilməli olduğunu inkar etmirəm. Sizin tibbi məqsədlərinizə xidmət edə biləcək fəlsəfi köməkçi elm çatışmır. Nə spekulyativ fəlsəfə, nə təsviri psixologiya, nə də duyğu fiziologiyasına bitişik olan və məktəblərdə tədris olunan sözdə eksperimental psixologiya, sizə bədən ilə ruh arasındakı əlaqə haqqında işə yararlı bir şey deyə və ruh funksiyalarının mümkün pozğunluğunu anlamaq üçün açarları əlinizə verə bilməz. Tibb daxilində psixiatriya müşahidə olunan ruh pozğunluqlarını təsvir etmək və klinik xəstəlik obrazlarına çevirməklə məşğul olur, lakin yaxşı vaxtlarda psixiatrların özləri belə, onların yalnız təsviri təsnifatlarının elmi adını qazanıb-qazanmadığına şübhə edirlər. Bu xəstəlik obrazlarını təşkil edən simptomların mənşəyi, mexanizmi və qarşılıqlı əlaqəsi naməlum qalır; onlara ya ruhun anatomik orqanında aşkar edilə bilən dəyişikliklər uyğun gəlmir, ya da belə dəyişikliklər var ki, onlardan aydınlıq tapa bilmirlər. Bu ruh pozğunluqları terapevtik təsirə yalnız o zaman açıqdır ki, onlar başqa bir orqanik xəstəliyin yan təsiri kimi tanına bilirlər.

Burada psixoanalizin doldurmağa çalışdığı boşluqdur. O, psixiatriyaya çatışmayan psixoloji əsası vermək istəyir, bədən və ruh pozğunluqlarının qarşılaşmasının başa düşülən olduğu ortaq zəmini açmağa ümid edir. Bu məqsədlə o, özünə yad olan anatomik, kimyəvi və ya fizioloji təbiətli hər hansı bir fərziyyədən azad qalmalı, tamamilə yalnız psixoloji köməkçi anlayışlarla işləməli və məhz buna görə, qorxuram ki, sizə əvvəlcə qəribə görünəcək.

Növbəti çətinlikdə sizin hazırlıq və ya mövqeyinizi günahkar etmək istəmirəm. Psixoanaliz öz təkliflərindən ikisi ilə bütün dünyanı təhqir edir və onların nifrətini üzərinə çəkir; onlardan biri intellektual, digəri isə estetik-əxlaqi bir qabaqcadan hökmə ziddir. Bu qabaqcadan hökmləri çox aşağı qiymətləndirməyək; onlar güclü şeylərdir, insanlığın faydalı, hətta zəruri inkişaflarının çöküntüləridir. Onlar affektiv qüvvələrlə möhkəm saxlanılır və onlara qarşı mübarizə ağırdır.

Psixoanalizin bu xoşagəlməz iddialarından birincisi, psixi proseslərin özlüyündə şüursuz olduğunu və şüurlu olanların bütün psixi həyatın yalnız ayrı-ayrı aktları və hissələri olduğunu bildirir. Xatırlayın ki, biz əksinə, psixi olanı şüurlu olanla eyniləşdirməyə öyrəşmişik. Şüur bizə psixi olanın tərif xarakteristikası kimi görünür, psixologiya isə şüur məzmunlarının elmi kimi qəbul edilir. Bəli, bu eyniləşdirmə bizə o qədər təbii görünür ki, ona qarşı irəli sürülən etirazı açıq-aşkar məntiqsizlik kimi qəbul edirik, lakin psixoanaliz bu etirazı irəli sürməkdən yayınmağa imkan tapa bilməz, o, şüurlu olanla psixi olanın eyniliyini qəbul edə bilməz. Onun psixi olanın tərifi belədir: hiss etmək, düşünmək və istəmək növündəki proseslərdir və o, şüursuz düşüncənin və şüursuz istəyin mövcud olduğunu müdafiə etməlidir.

Beləliklə, o, əvvəlcədən sağlam elmiliyin dostlarının bütün rəğbətini itirmiş və qaranlıqda tikmək, bulanıq suda balıq tutmaq istəyən fantastik bir sirr təlimi şübhəsi altına düşmüşdür. Lakin siz, ey dinləyicilərim, təbii ki, hələ belə abstrakt təbiətli bir cümləni: “Psixi olan şüurlu olandır” necə bir qabaqcadan hökm kimi təqdim edə bildiyimi başa düşə bilməzsiniz, əgər belə bir şey mövcud idisə, şüursuzun inkarına hansı inkişafın səbəb ola biləcəyini və bu inkardan hansı üstünlüyün yarana biləcəyini də təxmin edə bilməzsiniz. Psixi olanı şüurlu olanla eyniləşdirmək və ya ondan daha geniş bir sahəyə yaymaq məsələsi boş bir sözlər mübahisəsi kimi səslənir, lakin sizə təmin edə bilərəm ki, şüursuz psixi proseslərin qəbulu ilə dünyada və elmdə həlledici bir yenidən istiqamətlənmənin başlanğıcı qoyulmuşdur.

Eyni dərəcədə, psixoanalizin bu ilk cəsarətli addımının, indi qeyd edəcəyimiz ikinci addımla necə sıx əlaqəli olduğunu da təxmin edə bilməzsiniz. Psixoanalizin öz nəticələrindən biri kimi elan etdiyi bu digər cümlə, dar və geniş mənada yalnız cinsi kimi xarakterizə edilə bilən həvəs təhriklərinin sinir və psixi xəstəliklərin yaranmasında son dərəcə böyük və indiyə qədər kifayət qədər qiymətləndirilməmiş rol oynadığı iddiasını ehtiva edir. Hətta daha da çoxu, eyni cinsi təhriklərin insan ağılının ən yüksək mədəni, bədii və sosial yaradıcılıqlarında da kiçik hesab edilə bilməyən töhfələrlə iştirak etdiyi bildirilir.

Mənim təcrübəmə görə, psixoanalitik tədqiqatın bu nəticəsinə qarşı olan nifrət, onunla qarşılaşdığı müqavimətin ən əhəmiyyətli mənbəyidir. Bunun necə izah olunduğunu bilmək istəyirsiniz? Bizim fikrimizcə, mədəniyyət həyat tələbatının təsiri altında həvəslərin təmin edilməsi hesabına yaradılmışdır və insan cəmiyyətinə yeni daxil olan fərdin bütünlüyün xatirinə həvəslərin təmin edilməsindən imtinanı təkrarlanması ilə böyük ölçüdə davam edir.

Bu şəkildə istifadə olunan həvəs qüvvələri arasında cinsi təhriklərin qüvvələri əhəmiyyətli rol oynayır; onlar bu zaman sublimasiya olunur, yəni cinsi məqsədlərindən yayınır və sosial baxımdan daha yüksək, artıq cinsi olmayan məqsədlərə yönəldilir. Lakin bu quruluş labildir, cinsi həvəslər pis idarə olunur, mədəniyyət işinə qoşulmalı olan hər bir fərdin cinsi həvəslərinin bu istifadəyə qarşı çıxma təhlükəsi mövcuddur. Cəmiyyət, cinsi həvəslərin azad edilməsi və onların ilkin məqsədlərinə qayıtması nəticəsində mədəniyyətinə bundan güclü təhdidin olmadığına inanır. Buna görə də cəmiyyət öz təməlinin bu həssas hissəsinin xatırladılmasını sevmir; cinsi həvəslərin gücünün tanınmasına və cinsi həyatın fərd üçün əhəmiyyətinin aydınlaşdırılmasına heç bir maraq göstərmir, əksinə, tərbiyəvi məqsədlə bu bütün sahəyə diqqəti yayındırmaq yolunu tutmuşdur. Buna görə də o, psixoanalizin adını çəkilən tədqiqat nəticəsinə dözmür, onu ən çox estetik baxımdan itələyici, əxlaqi baxımdan qınanmalı və ya təhlükəli kimi damğalamaq istəyir. Lakin belə etirazlarla iddia olunan obyektiv elmi iş nəticəsinə zərər vurmaq olmaz. Əgər müxalifət səsləndiriləcəksə, intellektual sahəyə köçürülməlidir. İndi isə insan təbiətində olan bir şey var ki, insan xoşlamadığı bir şeyi yanlış hesab etməyə meyllidir və sonra buna qarşı arqumentlər tapmaq asandır. Beləliklə, cəmiyyət xoşagəlməz olanı yanlış olan edir, psixoanalizin həqiqətlərini məntiqi və faktiki arqumentlərlə, lakin affektiv mənbələrdən inkar edir və bu etirazları bütün təkzib cəhdlərinə qarşı qabaqcadan hökmlər kimi saxlayır.

Biz isə, xanımlar və cənablar, iddia edə bilərik ki, etiraz olunan həmin tezin qoyulmasında heç bir təmayül güdməmişik. Biz yalnız çətin iş nəticəsində tanıdığımıza inandığımız bir faktiki vəziyyətə ifadə vermək istədik. Biz hazırda da belə praktik nəzərə alınmaların elmi işə qarışdırılmasını qəti şəkildə rədd etmək hüququnu tələb edirik, hətta bu nəzərə alınmaları bizə diktə etmək istəyən qorxunun əsaslı olub-olmadığını araşdırmadan əvvəl belə.

Bunlar, psixoanalizlə məşğul olmağınızın qarşısında duran çətinliklərdən bəziləridir. Bəlkə də başlanğıc üçün kifayət qədər çoxdur. Əgər onların təsirini dəf edə bilsəniz, davam edəcəyik.