XXVI. Mühazirə. Libido nəzəriyyəsi və narsisizm

Hörmətli xanımlar və cənablar! Biz təkrar-təkrar və elə bu yaxınlarda yenidən Mən həvəslərinin və cinsi həvəslərin ayrılması məsələsi ilə qarşılaşmışıq. Əvvəlcə sıxışdırma bizə göstərdi ki, bu ikisi bir-birinə qarşı çıxış edə bilər, nəticədə cinsi həvəslər rəsmi olaraq məğlub olur və geriyə gedən yollarla təmin olunmağa məcbur qalırlar; bu zaman onlar öz məğlubiyyətlərinə görə əvəz olaraq, öz məğlubedilməzliklərində bir təzminat tapırlar. Sonra biz öyrəndik ki, bu ikisi əvvəldən tərbiyəçi ehtiyaca fərqli münasibət bəsləyirlər, ona görə də onlar eyni inkişafı keçmir və reallıq prinsipinə eyni münasibətdə qərarlaşmırlar. Nəhayət, biz inanırıq ki, cinsi həvəslər təşviş hissi vəziyyəti ilə Mən həvəslərindən daha sıx bağlarla bağlıdır; bu nəticə yalnız vacib bir nöqtədə qeyri-kamil görünür. Buna görə də, biz bu nəticəni gücləndirmək üçün diqqətəlayiq bir faktı gətirmək istəyirik: aclıq və susuzluqdan, yəni iki ən elementar özünü saxlama həvəsindən doymamaq heç vaxt onların təşvişə çevrilməsinə səbəb olmur, halbuki doymamış libidonun təşvişə çevrilməsi, eşitdiyimiz kimi, ən yaxşı bilinən və ən çox müşahidə olunan hadisələrə aiddir.

Mən və cinsi həvəsləri ayırmaqda bizim haqlı mövqeyimizə şübhə ilə yanaşmaq olmaz. Çünki fərdin xüsusi bir fəaliyyəti kimi cinsi həyatın mövcudluğu ilə bu artıq təsdiqlənmişdir. Yalnız sual budur ki, biz bu ayrılığa hansı əhəmiyyət veririk və onu nə qədər dərin kəsici hesab edirik. Bu sualın cavabı isə aşağıdakı məsələnin nəticəsindən asılı olacaq: cinsi həvəslər öz somatik və psixi ifadələrində, biz onların qarşısına qoyduğumuz digər həvəslərdən nə dərəcədə fərqli davranır və bu fərqlərdən doğan nəticələr nə qədər əhəmiyyətlidir. Əslində, bu iki həvəs qrupunun mahiyyətcə fərqli olduğunu iddia etmək, ki bu o qədər də aydın deyil, bizim üçün təbii ki, heç bir əsas yoxdur. Hər ikisi bizə yalnız fərdin enerji mənbələri üçün adlar kimi qarşı çıxır və onların mahiyyətcə bir olub-olmadığı, əgər biridirsə, nə vaxt bir-birindən ayrıldıqları müzakirəsi anlayışlar üzərində aparıla bilməz, əksinə onların arxasındakı bioloji faktlara istinad etməlidir. Bu barədə biz hələlik kifayət qədər az bilirik və hətta daha çox bilsəydik belə, bu bizim analitik vəzifəmiz üçün nəzərə alınmazdı.

Yunqun nümunəsini izləyərək bütün həvəslərin ilkin vahidliyini vurğulamaq və hər şeydə özünü ifadə edən enerjiyə “libido” adını verməklə biz açıq-aydın çox az qazanırıq. Cinsi funksiyanı psixi həyatdan heç bir hiylə ilə aradan qaldırmaq mümkün olmadığından, biz sonra cinsi və qeyri-cinsi libidodan danışmağa məcbur qalırıq. Lakin “libido” adı, biz indiyə qədər etdiyimiz kimi, haqlı olaraq cinsi həyatın həvəs qüvvələri üçün ayrılmış qalır.

Deməli, mən belə düşünürəm ki, cinsi və özünüqoruma həvəslərinin şübhəsiz əsaslandırılmış ayrılmasının hansı həddə qədər davam etdirilməli olduğu sualı psixoanaliz üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb etmir; o, bu məsələyə aid deyil. Biologiya tərəfindən bunun əhəmiyyətli bir şeyə işarə etdiyinə dair müxtəlif istinad nöqtələri mövcuddur.

Cinsəllik, canlı orqanizmin fərdi həddən çıxan və onun növlə əlaqəsini təmin edən yeganə funksiyasıdır. Onun icra edilməsinin, digər fəaliyyətlərindən fərqli olaraq, fərdə həmişə fayda gətirmədiyi, əksinə, həyatını təhdid edən və çox vaxt onu məhv edən təhlükələrə, qeyri-adi dərəcədə yüksək həzz bahası ilə məruz qoyduğu açıq-aşkar görünür. Bundan əlavə, fərdi həyatın bir hissəsini nəslin davamı üçün ehtiyat kimi saxlamaq məqsədilə, digərlərindən tamamilə fərqli, xüsusi maddə mübadiləsi proseslərinin tələb olunduğu ehtimal edilir. Nəhayət, özünü əsas məsələ, cinsəlliyini isə digər vasitələr kimi özünü təmin etmək üçün bir alət hesab edən fərd, bioloji baxımdan yalnız nəsillər silsiləsindəki bir epizod, virtual ölümsüzlüklə təchiz olunmuş cücərmə plazmasına qısamüddətli bir əlavə, sanki onu aşan bir ailə mülkünün müvəqqəti sahibi sayılır.

Lakin nevrozların psixoanalitik izahı üçün bu qədər geniş baxış bucaqlarına ehtiyac yoxdur. Cinsi və Mən həvəslərinin ayrı-ayrılıqda izlənməsi vasitəsilə transfer nevrozları qrupunu anlamaq üçün açarı əldə etmişik. Biz onları, cinsi tələblərin qoruma tələbləri ilə mübahisəyə girdiyi və ya biologiya baxımından — dəqiq olmasa da desək — Mənin müstəqil fərd kimi mövqeyinin, nəsillər silsiləsinin bir üzvü kimi mövqeyi ilə ziddiyyət təşkil etdiyi əsas vəziyyətə gətirib çıxara bildik. Belə bir parçalanma bəlkə də yalnız insanda baş verir və buna görə də, ümumilikdə nevroz, heyvanlara qarşı onun imtiyazı ola bilər. Libidosunun həddindən artıq güclü inkişafı və bəlkə də məhz bunun sayəsində mümkün olan zəngin təşkilatlanmış psixi həyatın formalaşması, belə bir konfliktin yaranması üçün şərait yaratmış görünür. Aydın məlumdur ki, bu, insanın heyvanlarla ortaq cəhətlərindən kənara çıxaraq əldə etdiyi böyük irəliləyişlərin də şərtləridir; beləliklə, onun nevroza qabiliyyəti, sadəcə olaraq, digər istedadlarının arxa tərəfi olardı. Lakin bunlar da yalnız, bizə yaxın vəzifəmizdən diqqəti yayındıran spekulyasiyalardır.

Bizim işimizin əvvəlki şərti, Mən və cinsi həvəsləri onların ifadələrinə görə bir-birindən ayıra bilməyimiz idi. Transfer nevrozlarında bu, çətinlik olmadan alınmışdı. Biz Mənin cinsi həvəslərinin obyektlərinə yönəltdiyi enerji yüklənmələrini «libido», özünü qoruma həvəsləri tərəfindən göndərilən digər bütün yüklənmələri isə «maraq» adlandırmışdıq və libido yüklənmələrinin, onların çevrilmələrinin və son taleyinin izini sürməklə psixi qüvvələrin mexanizminə ilk baxışı əldə edə bilmişdik. Transfer nevrozları bunun üçün bizə ən əlverişli materialı təqdim etmişdi. Lakin Mən, onun müxtəlif təşkilatlardan ibarət tərkibi, quruluşu və fəaliyyəti bizə örtülü qalmışdı və biz fərz edə bilərdik ki, yalnız digər nevroz pozğunluqlarının təhlili bizə bu baxışı gətirə bilər.

Biz psixoanalitik baxışları bu digər xəstəliklərə genişləndirməyə erkən başlamışdıq. Artıq 1908-ci ildə K. Abraham mənimlə fikir mübadiləsindən sonra belə bir cümlə səsləndirmişdi: (psixozlara aid edilən) erkən bunamanın əsas xarakteristikası, onun obyektlərin libido yüklənməsindən məhrum olmasıdır. («Histeriya və erkən bunamanın psixoseksual fərqləri»). Sonra isə sual yarandı: bunamaların obyektlərdən uzaqlaşdırılmış libidosuna nə olur? Abraham cavab verməkdə gecikmədi: o, Mənə geri qaytarılır və bu refleksiv geri qayıtma erkən bunamanın əzəmət sayıqlamasının mənbəyidir. Əzəmət sayıqlaması, sevgi həyatında məlum olan obyektin cinsi qiymətləndirilməsinin artması ilə tamamilə müqayisə oluna bilər. Beləliklə, biz ilk dəfə olaraq psixotik xəstəliyin bir cizgisini normal sevgi həyatı ilə əlaqə vasitəsilə anlamağı öyrəndik.

Mən sizə dərhal deyirəm ki, Abrahamın bu ilk baxışları psixoanalizdə qorunub saxlanılıb və bizim psixozlara münasibətimizin əsasını təşkil etmişdir. Beləliklə, insan yavaş-yavaş bu təsəvvürə öyrəşirdi ki, obyektlərdə yapışqan halda tapdığımız libido, bu obyektlərdən qaneedici bir şey əldə etmək istəyinin ifadəsidir, bu obyektlərdən əl çəkməyə və onların yerinə öz Mənini qoymağa da qadirdir və insan bu təsəvvürü tədricən daha ardıcıl şəkildə inkişaf etdirirdi. Bu libido yerləşdirməsinin adını — narsisizm — biz P. Näcke tərəfindən təsvir edilmiş bir sapqınlıqdan götürdük; bu sapqınlıqda yetkin fərd öz bədənini, adətən başqasının cinsi obyektinə sərf edilən bütün incəliklərlə əzizləyir.

İnsan, libidonun bir obyektə deyil, öz bədəninə və şəxsiyyətinə fiksə edildiyi belə bir vəziyyətin mövcud olduğunu qəbul etdikdə, dərhal bunun istisna və ya əhəmiyyətsiz bir hadisə ola bilməyəcəyini düşünür. Əksinə, bu narsisizmin, sonradan obyekt sevgisinin formalaşdığı ümumi və ilkin vəziyyət olması ehtimalı daha yüksəkdir; lakin bu, narsisizmin yox olmasını tələb etmir. Obyekt libidosunun inkişaf tarixindən xatırlamaq lazımdır ki, bir çox cinsi həvəs əvvəlcə, bizim dediyimiz kimi, avtoerotik şəkildə öz bədənində təmin olunur və avtoerotizmə qabiliyyət, cinsəlliyin reallıq prinsipinə tərbiyə edilməsində geri qalmasını əsaslandırır. Beləliklə, avtoerotizm, libidonun yerləşdirilməsinin narsisistik mərhələsindəki cinsi fəaliyyət idi.

Qısaca ifadə etmək üçün, Mən libidosunun obyekt libidosu ilə olan münasibəti haqqında, zoologiyadan veriləcək bir bənzətmə ilə aydınlaşdıra biləcəyim bir təsəvvür yaratdıq. Protoplazmatik maddənin az fərqləşmiş bir topağından ibarət olan ən sadə canlıları düşünün. Onlar, bədən maddələrini içərisinə axıtdıqları uzantılar, yəni yalançı ayaqlar (psevdopodiyalar) çıxarırlar. Lakin bu uzantıları yenidən geri çəkə və topaq halına gələ də bilərlər. Uzantıların çıxarılmasını libidonun obyektlərə göndərilməsinə bənzədirik, halbuki libidonun əsas hissəsi Məndə qala bilər; normal şəraitdə Mən libidosunun maneəsiz şəkildə obyekt libidosuna çevrilə və yenidən Mənə qəbul oluna biləcəyini qəbul edirik.

Bu təsəvvürlərin köməyi ilə, psixoloji davranışın aşiq olma vəziyyətində, orqanik xəstəlikdə və yuxuda olduğu kimi, normal həyata aid etdiyimiz bir sıra psixi vəziyyətləri izah edə və ya daha təvazökar ifadə ilə desək, libido nəzəriyyəsinin dili ilə təsvir edə bilərik. Yuxu vəziyyəti üçün onun xarici dünyadan uzaqlaşma və yuxu istəyinə yönəlməyə əsaslandığı fərziyyəsini irəli sürdük. Yuxuda gecə psixi fəaliyyəti kimi özünü göstərən şeyin, bir yuxu istəyinin xidmətində olduğunu və üstəlik tamamilə eqoist motivlərlə idarə olunduğunu aşkarladıq. İndi libido nəzəriyyəsinin mənasında, yuxunun bütün obyekt yüklənmələrinin, həm libidinal, həm də eqoist olanların tərk edildiyi və Mənə geri çəkildiyi bir vəziyyət olduğunu bildiririk. Bununla yuxu vasitəsilə bərpa və ümumiyyətlə yorğunluğun təbiəti üzərinə yeni bir işıq düşmürmü? Yatan şəxsin bizə hər gecə yenidən canlandırdığı, ana bətnindəki həyatdakı müqəddəs təcrid obrazı, beləliklə, psixi tərəfdən də tamamlanmış olur. Yuxu görən şəxsdə libido paylanmasının ilkin vəziyyəti, yəni libido və Mən marağının hələ də özünə kifayət edən Məndə birləşmiş və ayırdedilməz şəkildə yaşadığı tam narsisizm yenidən bərpa olunur.

Burada iki qeyd üçün yer var. Birincisi, narsisizm və eqoizm anlayışca necə fərqlənir? Mənim fikrimcə, narsisizm eqoizmin libidinal əlavəsidir. Eqoizmdən söz açanda, yalnız fərdin faydası nəzərə alınır; narsisizmdən danışanda isə onun libidinal təmin olunması da nəzərə alınır. Praktik hərəkətverici səbəblər kimi ikisini bir qədər ayrı-ayrılıqda izləmək olar. İnsan tam eqoist ola bilər və eyni zamanda güclü libidinal obyekt yüklənmələrini saxlaya bilər, çünki obyektdəki libidinal təminat Mənin ehtiyaclarına aiddir. Bu halda eqoizm obyektə doğru olan meylin Mənə zərər verməməsinə diqqət edəcək. İnsan eqoist ola bilər və eyni zamanda həddindən artıq narsisistik, yəni obyektə çox az ehtiyacı olan biri ola bilər; bu ehtiyac ya birbaşa cinsi təminatda, ya da bəzən “sevgi” adlandırdığımız və “hissiliyə” qarşı qoyduğumuz, cinsi ehtiyacdan törəmiş daha yüksək meyllərdə özünü göstərir. Eqoizm bütün bu münasibətlərdə öz-özlüyündə başa düşülən, sabit olan, narsisizm isə dəyişkən elementdir. Eqoizm və altruizm ziddiyyəti anlayışca libidinal obyekt yüklənməsi ilə üst-üstə düşmür; o, cinsi təminata doğru olan meyllərin aradan qalxması ilə ondan ayrılır. Tam aşiq olma halında isə altruizm libidinal obyekt yüklənməsi ilə üst-üstə düşür. Cinsi obyekt adətən Mənin narsisizmindən bir hissəni öz üzərinə çəkir və bu, obyektin belə adlandırılan “cinsi həddən artıq qiymətləndirilməsi” kimi nəzərə çarpır. Əgər eqoizmdən cinsi obyektə altruistik keçid də əlavə olunursa, cinsi obyekt hakimiyyətə malik olur; o, sanki Məni udur.

Fikrimcə, elmin əsasən quru fantastikasından sonra narsisizm və aşiq olma iqtisadi ziddiyyətini poetik şəkildə təqdim etdiyim zaman bunu istirahət kimi qəbul edəcəksiniz. Bunu Götenin “Şərq-Qərb Divanı”ndan götürürəm:

Suleika: Xalq, qul və qalib Hər zaman etiraf edirlər: Torpaq övladlarının ən yüksək səadəti Yalnız şəxsiyyətdir. Hər həyat belə aparılmalıdır, Əgər insan özünü itirməzsə; Hər şeyi itirmək olar, Əgər insan olduğu kimi qalarsa.

Hatem: Ola bilər! Belə deyilir; Amma mən başqa yoldayam: Bütün torpaq səadətinin birləşdiyini Yalnız Suleikada tapıram. O, özünü mənə həsr etdikcə, Mən özümə dəyərli bir Mənəm; O, özünü məndən çevirməsəydi, Bir an içində özümü itirərdim.

İndi Hatemlə bitəcəkdi; Amma artıq şansımı dəyişmişəm; Özümü tezliklə Onun əzizlədiyi, sevimli şəxsə təcəssüm etdirirəm.

İkinci qeyd yuxu nəzəriyyəsinə əlavədir. Əgər sıxışdırılmış şüursuzun Məndən müəyyən dərəcədə asılı olmayan bir müstəqillik qazandığını, belə ki, yuxu istəyinə tabe olmadığını və bütün Məndən asılı olan obyekt yüklənmələri yuxu xatirinə geri çəkildiyi halda öz yüklənmələrini saxladığını qəbul etməsək, yuxunun yaranmasını izah edə bilmərik. Yalnız bundan sonra bu şüursuzun gecə vaxtı senzuranın ləğvindən və ya zəifləməsindən necə yararlana biləcəyini və qadağan olunmuş yuxu istəyini yaratmaq üçün gündüz qalıqlarının maddəsindən istifadə edərək onlara necə sahib çıxa biləcəyini başa düşmək olar. Digər tərəfdən, gündüz qalıqlarının yuxu istəyi tərəfindən əmr olunan libido geri çəkilməsinə qarşı müqavimətinin bir hissəsi, artıq mövcud olan bu sıxışdırılmış şüursuzla əlaqəyə borclu ola bilər. Buna görə də, bu dinamik baxımdan vacib cəhəti yuxu yaranması haqqındakı təsəvvürümüzə sonradan əlavə etmək istəyirik.

Orqanik xəstəlik, ağrılı qıcıqlandırma, orqanların iltihablanması, libidonun obyektlərindən açıq şəkildə ayrılmasına səbəb olan bir vəziyyət yaradır. Geri çəkilən libido, xəstə bədən hissəsinin gücləndirilmiş yüklənməsi kimi Məndə yenidən tapılır. Hətta bu şəraitdə libidonun obyektlərindən çəkilməsinin, eqoist marağın xarici dünyadan uzaqlaşmasından daha nəzərə çarpan olduğunu iddia etmək olar. Buradan, hipoxondriyanı anlamağa aparan bir yolun açıldığı görünür; hipoxondriyada bir orqan, bizim qavrayışımız üçün xəstə olmadığı halda, eyni şəkildə Məni məşğul edir. Lakin mən, burada daha irəli getmək və ya obyekt libidosunun Mənə köçməsi fərziyyəsi ilə bizə aydın və ya təsvir edilə bilən digər vəziyyətləri müzakirə etmək təklifinə müqavimət göstərirəm, çünki məni, bildiyim kimi, indi sizin diqqətinizi çəkən iki etiraza cavab verməyə məcbur edir. Birincisi, siz məndən yuxu zamanı, xəstəlikdə və oxşar vəziyyətlərdə nə üçün libidonu və marağı, cinsi həvəsləri və Mən həvəslərini ayırd etmək istədiyimi soruşursunuz; halbuki müşahidələr, sərbəst hərəkət edən və bir an obyekti, digər an Məni yükləyən, həm bir, həm də digər həvəsin xidmətinə girən tək və vahid bir enerji fərziyyəsi ilə tamamilə izah oluna bilər. İkincisi isə, obyekt libidosunun Mən libidosuna — və ya daha ümumi şəkildə Mən enerjisinə — çevrilməsi psixi dinamikada normal və gündəlik, hər gecə təkrarlanan proseslərə aid olduğu halda, mən libidonun obyektindən ayrılmasını patoloji bir vəziyyətin mənbəyi kimi necə nəzərdən keçirməyə cəsarət edə bilərəm?

Buna cavab verilməlidir: Sizin ilk etirazınız yaxşı səslənir. Yuxu, xəstəlik və aşiq olma hallarının müzakirəsi, təkbaşına, bizə heç vaxt Mən libidosunu obyekt libidosundan və ya libidonu maraqdan ayırmağa gətirib çıxarmazdı. Lakin siz burada, bizim yola çıxdığımız və indi söhbət mövzusu olan psixi vəziyyətləri işıqlandırdığımız araşdırmaları nəzərdən qaçırırsınız. Libido ilə marağın, yəni cinsi və özünü qoruma həvəslərinin ayrılması, bizə transfer nevrozlarının doğduğu konfliktə aid anlayış tərəfindən məcbur edilmişdir. Biz onu o vaxtdan bəri təkrar tərk edə bilmərik. Obyekt libidosunun Mən libidosuna çevrilə biləcəyi, dolayısı ilə Mən libidosu ilə hesablaşmaq lazım olduğu fərziyyəsi, bizə, histeriya və məcburiyyət nevrozu ilə müqayisədə oxşarlıqlarını və fərqlərini izah edə bilən, deyilən narsisistik nevrozların, məsələn, erkən şizofreniyanın (Dementia praecox) sirrini həll etməyə qadir olan yeganə fərziyyə kimi görünmüşdür. Biz indi xəstəlik, yuxu və aşiq olma hallarına, başqa yerlərdə inkar olunmaz olaraq təsdiqlənmiş tapdığımız şeyi tətbiq edirik. Biz belə tətbiqlərə davam etmək və bununla nə qədər irəli gedə biləcəyimizi görmək hüququna malikik. Birbaşa analitik təcrübəmizin nəticəsi olmayan yeganə iddia, libidonun, istər obyektlərə, istərsə də öz Mənimizə yönəldilsin, həmişə libido olaraq qalması və heç vaxt eqoist marağa çevrilməməsi, eləcə də əksinin doğru olmasıdır. Lakin bu iddia, artıq tənqidi qiymətləndirilmiş olan cinsi və Mən həvəslərinin ayrılması ilə eyni məna daşıyır; biz bu ayrılığa, mümkün uğursuzluğa qədər heuristik səbəblərlə bağlı qalmaq istəyirik.

Sizin ikinci etirazınız da haqlı bir sual qaldırır, lakin yanlış istiqamətə yönəlir. Şübhəsiz ki, obyekt libidosunun Mənə geri çəkilməsi birbaşa patogen deyil; biz görürük ki, bu hər dəfə yatmazdan əvvəl həyata keçirilir və oyandıqda yenidən geri qaytarılır. Protoplazmatik orqanizm öz uzantılarını geri çəkir ki, növbəti fürsətdə onları yenidən göndərsin. Lakin tamamilə fərqli bir məsələdir, əgər müəyyən, çox güclü bir proses libidonun obyektlərdən çəkilməyə məcbur edirsə. Narsisistik hala gəlmiş libido o zaman obyektlərə qayıtma yolunu tapa bilmir və libidonun hərəkətliyi sahəsindəki bu maneə həqiqətən də patogen olur. Görünür ki, narsisistik libidonun müəyyən bir həddən artıq toplanması dözülmür. Biz həmçinin təsəvvür edə bilərik ki, obyekt yüklənməsinin baş verməsinin səbəbi məhz budur: Mən öz libidosunu göndərməli idi ki, onun yığılması nəticəsində xəstələnməsin. Əgər planımızda şizofreniya ilə daha ətraflı məşğul olmaq olsaydı, sizə göstərərdim ki, libidonu obyektlərdən ayıran və onlara qayıtma yolunu bağlayan həmin proses sıxışdırma prosesinə yaxındır, onun paraleli kimi qəbul edilə bilər. Ən əsası isə, siz ayaqlarınızın altında tanış torpağı hiss edəcəksiniz, çünki öyrənəcəksiniz ki, bu prosesin şərtləri — indiyə qədər aşkar etdiyimiz qədər — sıxışdırmanın şərtləri ilə demək olar ki, eynidir. Münaqişə eyni görünür və eyni qüvvələr arasında baş verir. Əgər nəticə, məsələn, histeriyadan tamamilə fərqlidirsə, bunun səbəbi yalnız disposisiyadakı fərqlilikdə ola bilər. Bu xəstələrdə libido inkişafının zəif nöqtəsi başqa bir mərhələdədir; xatırladığınız kimi, simptomların yaranmasına yol açan həlledici fiksasiya başqa yerdədir, ehtimal ki, şizofreniya son nəticədə geri qayıtdığı primitiv narsisizm mərhələsindədir. Bütün narsisistik nevrozlar üçün libido fiksasiya nöqtələrini qəbul etməli olduğumuz, bu nöqtələrin histeriya və ya məcburiyyət nevrozunda olduğundan çox daha erkən inkişaf mərhələlərinə qədər uzandığı olduqca diqqətəlayiqdir. Lakin transfer nevrozlarının öyrənilməsi zamanı qazandığımız anlayışların, praktikada çox daha çətin olan narsisistik nevrozlarda istiqamət tapmaq üçün kifayət etdiyini eşitmisiniz. Ortaq xüsusiyyətlər çox genişdir; əsasən eyni hadisə sahəsidir. Həmçinin təsəvvür edə bilərsiniz ki, transfer nevrozlarının analitik biliklərini bu vəzifə üçün gətirməyən şəxs üçün psixiatriyaya aid olan bu xəstəliklərin aydınlaşdırılması nə qədər ümidsizdir. Şizofreniyanın simptom görüntüsü, əslində çox dəyişkən olsa da, yalnız obyektlərdən libidonun sıxışdırılması və onun Məndə narsisistik libido kimi toplanmasından yaranan simptomlarla müəyyən edilmir. Əksinə, geniş yer tutan digər fenomenlər var ki, bunlar libidonun yenidən obyektlərə qayıtmağa çalışması ilə əlaqələndirilə bilər, yəni bərpa və ya sağalma cəhdinə uyğundur. Bu simptomlar hətta daha nəzərəçarpan, səs-küylü olanlardır; onlar histeriya və ya daha nadir hallarda məcburiyyət nevrozu simptomları ilə şübhəsiz oxşarlıq göstərirlər, lakin hər bir nöqtədə fərqlidirlər. Görünür, şizofreniyada libido yenidən obyektlərə, yəni obyektlərin təsəvvürlərinə qayıtmağa çalışarkən, onlardan həqiqətən bir şeyi ələ keçirir, lakin sanki yalnız onların kölgələrini, yəni onlara aid söz təsəvvürlərini ələ keçirir. Burada bunun haqqında daha çox deyə bilmərəm, lakin fikrimcə, geri qayıdan libidonun bu davranışı bizə şüurlu və şüursuz təsəvvür arasındakı fərqi həqiqətən təşkil edən şeyə nəzər salmağa imkan verib.

Mən sizi analitik işin növbəti irəliləyişlərinin gözlənilə biləcəyi sahəyə gətirmişəm. Mən libidosu anlayışını idarə etməyə cəsarət etdiyimiz vaxtdan bəri narsisistik nevrozlar bizə əlçatan olmuşdur; bu xəstəliklərin dinamik izahını tapmaq və eyni zamanda Mənin dərk edilməsi vasitəsilə ruhi həyat haqqında biliyimizi tamamlamaq vəzifəsi ortaya çıxmışdır. Bizim hədəflədiyimiz Mən psixologiyası, özünüqavrayışımızın məlumatlarına deyil, libidoda olduğu kimi, Mənin pozulmalarının və dağılmalarının təhlilinə əsaslanmalıdır. O böyük iş görüldükdə, transfer nevrozlarının öyrənilməsindən əldə etdiyimiz libido taleyləri haqqındakı indiyə qədərki biliyimizi çox az qiymətləndirəcəyik. Lakin bu sahədə hələ çox irəliləməmişik. Narsisistik nevrozlar, transfer nevrozlarında bizə xidmət etmiş texnikaya qarşı demək olar ki, müdafiə olunur. Tezliklə bunun səbəbini eşidəcəksiniz. Onlarla olan münasibətimiz həmişə belə olur ki, qısa bir irəliləmədən sonra bizə dayanmağı əmr edən bir divarın qarşısında dayanırıq. Bilirsiniz ki, transfer nevrozlarında da belə müqavimət səddlərinə rast gəlmişik, lakin onları hissə-hissə söküb atmağı bacarmışıq. Narsisistik nevrozlarda müqavimət aşılmazdır; biz ən çoxu divarın hündürlüyünün üstündən maraqlı bir baxış atmağa icazə verə bilərik ki, o tərəfdə nə baş verdiyini sezməyə çalışaq. Deməli, bizim texniki üsullarımız başqaları ilə əvəz edilməlidir; belə bir əvəzləmənin bizə nəticə verib-verməyəcəyini hələ bilmirik. Bu xəstələrdə material çatışmazlığı da yoxdur. Onlar suallarımıza cavab olaraq olmasa da, çoxlu ifadələr verirlər və biz hələlik bu ifadələri, transfer nevrozlarının simptomlarından əldə etdiyimiz dərk vasitəsilə şərh etməyə məcburuq. Uyğunluq, bizə ilkin qazanc təmin edəcək qədər böyükdür. Bu texnikanın nə qədər irəli gedəcəyi qeyri-müəyyən qalır.

İrəliləməmizi dayandırmaq üçün başqa çətinliklər də ortaya çıxır. Narsisistik xəstəliklər və onlara bitişik psixozlar yalnız transfer nevrozlarının analitik öyrənilməsi ilə yetişmiş müşahidəçilər tərəfindən həll edilə bilər. Lakin bizim psixiatrlar psixoanaliz öyrənmirlər və biz psixoanalitiklər isə kifayət qədər psixiatrik hadisə görmürük. Psixoanaliz məktəbindən keçmiş, hazırlayıcı elm kimi qəbul edilən bir psixiatrlar nəslinin yetişməsi lazımdır. Bunun başlanğıcı hazırda Amerikada qoyulur; orada çoxlu sayda aparıcı psixiatr tələbələrə psixoanalitik təlimləri tədris edir və müəssisə sahibləri ilə dəlixana direktorları xəstələrini bu təlimlərə uyğun müşahidə etməyə çalışırlar. Hər halda, bizə də burada bir neçə dəfə narsisistik divarın üstündən baxmaq müvəffəq olmuşdur və mən aşağıda əldə etdiyimizi düşündüyümüz bəzi məlumatları sizə nəql etmək istəyirəm.

Paranoyanın, yəni xroniki sistemli dəlilik xəstəlik formasının müasir psixiatriyanın təsnifat cəhdlərindəki mövqeyi sabit deyil. Lakin onun Dementia praecox ilə yaxın qohumluğunda heç bir şübhə yoxdur. Mən bir dəfə paranoyanı və Dementia praecox-u ortaq "parafreniya" adı altında birləşdirməyi təklif etməyə icazə vermişdim. Paranoyanın formaları məzmununa görə: əzəmət sayıqlaması, təqib sayıqlaması, eşq sayıqlaması (erotomaniya), qısqanclıq sayıqlaması və s. kimi təsvir olunur. Psixiatriyadan belə izah cəhdləri gözləməyəcəyik. Belə bir cəhdə, əlbəttə, köhnəlmiş və tam dəyərli olmayan bir nümunə olaraq, bir simptomun digərindən intellektual rasionalizasiya yolu ilə törədilməsi cəhdini göstərirəm: Təqib olunduğuna inanan xəstə, əsas meylindən irəli gələn bu təqibdən, onun mütləq çox vacib bir şəxsiyyət olması lazım gəldiyi nəticəsini çıxarmalı və buna görə də əzəmət sayıqlaması inkişaf etdirməlidir. Bizim analitik baxışımız üçün əzəmət sayıqlaması birbaşa nəticədir Mənin libidinal obyekt yüklənmələrinin geri çəkilməsi nəticəsində böyüməsi, ilkin uşaq yaşındakı narsisizmin təkrarlanması kimi ikincili narsisizmdir. Təqib sayıqlaması hallarında biz, müəyyən bir izi davam etdirməyə bizi vadar edən bəzi müşahidələr apardıq. Əvvəlcə diqqətimizi çəkdi ki, halların böyük əksəriyyətində təqib edən şəxs təqib olunanla eyni cinsdən idi. Bu hələ də zərərsiz bir izahla mümkün idi, lakin yaxşı öyrənilmiş bəzi hallarda aydın göründü ki, normal vaxtlarda ən çox sevilən eyni cinsdən olan şəxs xəstəlikdən sonra təqib edənə çevrilmişdi. Sevilən şəxsin məlum yaxınlıqlar əsasında başqa biri ilə əvəz edilməsi, məsələn, atanın müəllim və ya rəhbər ilə əvəz edilməsi, daha bir inkişafa imkan verir. Həmişə artan belə təcrübələrdən biz belə bir nəticə çıxardıq ki, təqibçi paranoya, fərdin çox güclənmiş homoseksual təhrikə qarşı müdafiəyə keçdiyi formadır. Şirinliyin nifrətə çevrilməsi, məlum olduğu kimi, həm sevilən, həm də nifrət edilən obyekt üçün ciddi həyat təhlükəsi yarada bilən, adətən sıxışdırma prosesinin nəticəsi olan libidinal təhriklərin təşvişə çevrilməsinə uyğun gəlir. Məsələn, bu mövzudakı müşahidələrimin yenə də sonuncu halını dinləyin. Gənc bir həkim, o vaxta qədər ən yaxşı dostu olan yerli universitet professorunun oğlunun həyatını təhlükə altına aldığı üçün doğma şəhərindən göndərilməli oldu. O, bu keçmiş dostuna həqiqətən şeytani niyyətlər və iblisləşmiş bir güc aid etdi. Xəstənin ailəsini son illərdə vurmuş bütün bədbəxtliklərin, hər bir ailəvi və sosial uğursuzluğun günahkarı o idi. Lakin bununla kifayətlənməyərək, pis dost və onun atası, professor, həmçinin müharibəyə səbəb olmuş, rusları ölkəyə çağırmışdılar. Onun həyatı min dəfə itirilmişdi və xəstəmiz, cinayətkarın ölümü ilə bütün bəlanın bitəcəyinə qətiyyən əmin idi. Və buna baxmayaraq, ona olan köhnə şirinliyi hələ də o qədər güclü idi ki, onun əlini felc etmişdi, ona bir dəfə düşməni çox yaxın məsafədən atəşə tutmaq imkanı yarandığı zaman belə bir fürsət əldə etmişdi. Xəstə ilə apardığım qısa söhbətlərdə ortaya çıxdı ki, ikisi arasındakı dostluq münasibəti gimnaziya illərinə qədər uzanırdı. Ən azı bir dəfə dostluğun sərhədlərini aşmışdı; gecə vaxtı birgə olmaları onlar üçün tam cinsi əlaqəyə səbəb olmuşdu. Bizim xəstə heç vaxt yaş dövrünə və cazibədar şəxsiyyətinə uyğun gələn qadınlara qarşı hisslər əlaqəsi qazana bilməmişdi. O, bir dəfə gözəl və soylu bir qızla nişanlanmışdı, lakin bu qız nişanı pozmuşdu, çünki öz nişanlısında həssaslıq tapa bilməmişdi. İllər sonra onun xəstəliyi, bir qadını tamamilə razı salmağına ilk dəfə nail olduğu anda baş qaldırdı. Bu qadın ona minnətdarlıqla və səmimiyyətlə qucaq açanda, o, birdən sirli bir ağrı hiss etdi; bu ağrı kəllə qapağının ətrafında kəskin bir kəsik kimi keçirdi. O, bu hissi sonradan belə şərh etdi ki, sanki meyit yarılması zamanı beynini açıb göstərmək üçün edilən kəsik ona vurulmuşdur; dostu patologiya anatomu olduğu üçün, o, yavaş-yavaş anladı ki, yalnız bu dost ona son qadını vəsvəsə etmək üçün göndərə bilərdi. Bundan sonra, keçmiş dostunun təşəbbüsü ilə qurban olacağı digər təqiblərə qarşı da gözləri açıldı.

Lakin təqib edən şəxs təqib olunanla eyni cinsdə olmadıqda, yəni görünüşü homoseksual libidonun müdafiəsi haqqındakı izahımıza zidd olan hallar necədir? Bir müddət əvvəl belə bir halı araşdırmaq imkanı əldə etmişdim və görünən ziddiyyətdən təsdiq çıxarmağı bacarmışdım. İki həssas görüşə razılıq verdiyi kişidən təqib olunduğuna inanan gənc qız, əslində, əvvəlcə ananın əvəzi kimi qəbul edilə bilən bir qadına qarşı sayıqlama fikrini yönəltmişdi. Yalnız ikinci görüşdən sonra o, eyni sayıqlama fikrini qadından ayırıb kişi üzərinə köçürmək kimi irəliləyişə nail oldu. Deməli, təqib edən şəxsin eyni cinsdə olması şərti, ilkin olaraq, bu halda da yerinə yetirilmişdi. Xəstə vəkil və həkim qarşısında şikayət edərkən, sayıqlamasının bu ilkin mərhələsini qeyd etməmişdi və beləliklə, paranoyanın bizə məlum olan başa düşülməsinə qarşı ziddiyyət görünüşü yaratmışdı.

Homoseksual obyekt seçimi narsisizmə heteroseksual obyekt seçimindən daha yaxın qərarlaşmışdır. Arzuolunmaz dərəcədə güclü homoseksual təhriki rədd etmək lazım gəldikdə, narsisizmə qayıtma yolu xüsusilə asanlaşır. İndiyə qədər sevgi həyatının əsasları haqqında, bizim onları tanıdığımız qədər, sizə çox az danışmaq imkanı əldə etmişəm və indi də bunu tamamlaya bilmərəm. Yalnız qeyd etmək istəyirəm ki, obyekt seçimi, yəni narsisistik mərhələdən sonra libido inkişafında edilən irəliləyiş, iki müxtəlif tip üzrə baş verə bilər. Ya narsisistik tip üzrə, yəni öz Mənin yerinə ona mümkün qədər bənzəyən bir şey keçir, ya da dayaq tipinə görə, yəni digər həyat ehtiyaclarının ödənilməsi ilə dəyərli olmuş şəxslər libidonun da obyektləri kimi seçilir. Obyekt seçiminin narsisistik tipinə güclü libido fiksasiyasını da açıq homoseksuallığa predispozisiya hesab edirik.

Bu semestrin ilk görüşündə sizə bir qadında qısqanclıq sayıqlaması olan bir hadisə danışdığımı xatırlayarsınız. İndi sona bu qədər yaxınlaşmış ikən, şübhəsiz ki, bir sayıqlama fikrini psixoanalitik olaraq necə izah etdiyimizi eşitmək istəyirsiniz. Lakin bu mövzuda sizin gözlədiyinizdən daha az şey deməliyəm. Sayıqlama fikrinin məntiqi arqumentlər və real təcrübələrlə sarsılmazlığı, məcburiyyətin sarsılmazlığı kimi, sayıqlama fikri və ya məcburi fikir tərəfindən təmsil olunan və saxlanılan şüursuzla əlaqə ilə izah olunur. İkisi arasındakı fərq hər iki xəstəliyin müxtəlif topikasına və dinamikasına əsaslanır.

Paranoyada olduğu kimi, melanxoliyada da — ki, onun çox müxtəlif klinik formaları təsvir edilmişdir — xəstəliyin daxili quruluşuna nüfuz etməyə imkan verən bir nöqtə tapmışıq. Biz başa düşdük ki, bu melanxoliklərin özünü qəddarlıqla əziyyətə salan özünə qarşı ittihamları əslində başqa bir şəxsə, yəni itirdikləri cinsi obyektə və ya onun günahı səbəbindən dəyərdən salınmış obyektə yönəldilmişdir. Bundan belə nəticə çıxara bilərdik ki, melanxolik libidosunu obyektdən geri çəkmişdir, lakin «narsisistik eyniləşmə» adlandırılmalı olan bir proses nəticəsində obyekt Mənin özündə qurulmuş, sanki Mənə proyeksiya olunmuşdur. Burada sizə yalnız obrazlı bir təsvir verə bilərəm, topik-dinamik baxımdan nizamlanmış bir təsvir yox. İndi isə öz Məni tərk edilmiş obyekt kimi davranılır və obyektə nəzərdə tutulmuş bütün təcavüzkarlıqlar və qisas hisslərinin ifadələrinə məruz qalır. Melanxoliklərin intihara meylliliyi də, xəstənin qəzəbinin eyni zərbə ilə həm öz Mənini, həm də sevilən-nifrət edilən obyekti vurması düşüncəsi ilə daha aydın başa düşüləndir. Melanxoliyada, digər narsisistik xəstəliklərdə olduğu kimi, Bleylerdən bəri ambivalentlik adlandırdığımız hisslər həyatının çox aydın bir cəhəti üzə çıxır. Biz bununla eyni şəxsə qarşı bir-birinə zidd olan, şirin və düşmən hisslərinin istiqamətini nəzərdə tuturuq. Təəssüf ki, bu müzakirələr ərzində sizə hisslərin ambivalentliyi haqqında daha çox məlumat vermək imkanı yarana bilmədi.

Narsisistik eyniləşmədən başqa, bizə çox vaxtdan bəri məlum olan histerik eyniləşmə də mövcuddur. Kaş ki, hər ikisinin fərqlərini bir neçə aydınlaşdırılmış təyinatla sizə izah etmək artıq mümkün olardı. Melanxoliyanın dövri və tsiklik formaları haqqında sizə, əlbəttə, xoşlayacağınız bir məlumat verə bilərəm. Əlverişli şəraitdə — mən bu təcrübəni iki dəfə yaşamışam — analitik müalicə vasitəsilə vəziyyətin təkrarlanması arasında qalan sərbəst vaxtlarda eyni və ya əks emosional vəziyyətin qarşısını almaq mümkündür. Bu zaman başa düşülür ki, melanxoliya və maniyanın da digər nevrozların şərtləri ilə tamamilə üst-üstə düşən bir konfliktin xüsusi bir həll üsulu ilə əlaqədar olduğu məlum olur. Bu sahədə psixoanaliz üçün hələ nə qədər çox şeyin öyrənilməli olduğunu təsəvvür edə bilərsiniz.

Mən sizə həmçinin demişdim ki, narsisistik affeksiyaların təhlili vasitəsilə Mənim tərkibimiz və instanslardan qurulması haqqında məlumat əldə etməyi ümid edirik. Bir yerdə biz buna başlanğıc etmişik. Müşahidə sayıqlamasının təhlilindən biz belə bir nəticə çıxarmışıq ki, Məndə həqiqətən də daim müşahidə edən, tənqid edən və müqayisə edən, beləliklə də Mənim digər hissəsinə qarşı duran bir instans var. Deməli, biz belə düşünürük ki, xəstə, hər bir addımının izlənilib müşahidə edildiyindən, hər bir fikrinin bildirilib tənqid edildiyindən şikayət edərkən, bizə hələ kifayət qədər qiymətləndirilməmiş bir həqiqəti açır. O, yalnız bu narahatedici qüvvəni özünə yad olan bir şey kimi kənara atmaqda səhv edir. O, Məndə, özünün aktual Mənini və onun hər bir fəaliyyətini inkişafı boyu yaratdığı İdeal-Mən ilə ölçən bir instansın hökmranlığını hiss edir. Biz həmçinin düşünürük ki, bu yaradılış, ilkin uşaq narsisizmi ilə bağlı olan, lakin o vaxtdan bəri çoxlu maneələr və qürur sındırıcı təsirlərə məruz qalmış olan həmin özünəməmnunluğu bərpa etmək məqsədilə baş vermişdir. Özünü müşahidə edən instansı biz Mən senzoru, vicdan kimi tanıyırıq; o, gecələr yuxu senzurasını icra edən, qadağan edilmiş istək təhriklərinə qarşı sıxışdırmaların mənşə olduğu eyni instansdır. Müşahidə sayıqlamasında parçalandıqda, o, bizə valideynlərin, tərbiyəçilərin və sosial mühitin təsirlərindən, bu nümunəvi şəxslərin ayrı-ayrıları ilə eyniləşmədən gəldiyini açıb göstərir.

Bunlar, psixoanalizin narsisistik affeksiyalara tətbiqinin bizə indiyə qədər təqdim etdiyi nəticələrdən bəziləridir.

Əlbəttə, sayları hələ kifayət qədər azdır və onlar çox vaxt yeni bir sahədə etibarlı tanışlıq sayəsində əldə edilə bilən həmin kəskinlikdən məhrumdurlar. Biz bu nəticələrin hamısını Mən libidosu və ya narsisistik libido anlayışının tətbiqinə borcluyuq; bu anlayışın köməyi ilə biz transfer nevrozlarında özünü doğrultmuş olan baxışları narsisistik nevrozlara şamil edirik. Lakin siz indi belə bir sual verəcəksiniz: Libido nəzəriyyəsinə tabe etmək mümkünmüdür ki, biz narsisistik xəstəliklərin və psixozların bütün pozulmalarını libido nəzəriyyəsinə tabe edə bilək, ruh həyatının libidinal amilini xəstəliyə səbəb olan amil kimi hər yerdə tanıya bilək və heç vaxt özünü saxlama həvəslərinin funksiyasındakı dəyişikliyi məsul tutmağa ehtiyac qalmayaq? Yaxşı, xanımlar və cənablar, bu qərar mənim fikrimcə nə tələsdir, nə də əvvəla qərar verməyə hazır vəziyyətdə deyil. Biz bunu sakitcə elmi işin inkişafına buraxa bilərik. Əgər patogen təsir qabiliyyətinin həqiqətən libidinal həvəslərin imtiyazı olduğu ortaya çıxsa, mən təəccüblənmərəm; belə ki, libido nəzəriyyəsi ən sadə aktual nevrozlardan fərdin ən ağır psixotik yadlaşmasına qədər bütün xətt boyunca qələbə çala bilər. Axı biz libidonun xarakterik cəhəti kimi onun dünyanın reallığına, Anankəyə tabe olmağa qarşı müqavimət göstərdiyini bilirik. Lakin Mən həvəslərinin libidonun patogen təsirləri nəticəsində ikincili olaraq sürükləndiyini və funksional pozulmaya məcbur edildiyini çox ehtimal edirəm. Əgər ağır psixozlarda Mən həvəslərinin özünün birincili olaraq azdırıldığını kəşf etmək bizə məxsusdursa, bunu tədqiqat istiqamətimizin uğursuzluğu kimi görməyə bilmərəm; gələcək, heç olmasa sizə bunu öyrədəcək. Ancaq orada buraxdığımız son qaranlığı işıqlandırmaq üçün bir anlığa təşvişə qayıtmağama icazə verin. Biz demişdik ki, təhlükə qarşısında real təşvişin özünü saxlama həvəslərinin ifadəsi olması, ümumiyyətlə yaxşı tanınmış təşviş və libido arasındakı əlaqəyə uyğun gəlmir; lakin bunu inkar etmək çətindir. Bəs necə olardı, əgər təşviş affekti eqoist Mən həvəsləri tərəfindən deyil, Mən libidosu tərəfindən mübahisə obyektinə çevrilmiş olsaydı? Təşviş vəziyyəti hər halda məqsədəuyğun deyil və onun məqsədəuyğun olmaması, daha yüksək dərəcəyə çatdıqda aydın şəkildə nəzərə çarpır. O, yalnız məqsədəuyğun olan və özünü qorumağa xidmət edən hərəkəti, yəni qaçışı və ya müdafiəni pozur. Beləliklə, real təşvişin affektiv hissəsini Mən libidosuna, həmin andakı hərəkəti isə Mənin özünü qoruma həvəsinə aid etsək, bütün nəzəri çətinlikləri aradan qaldırmış olarıq. Əlbəttə, siz ciddi şəkildə təşviş hiss etdiyiniz üçün qaçdığınıza inanmırsınız, elə deyilmi? Xeyr, təşviş hiss edirik və təhlükənin qavranılması ilə oyadılan ortaq motivdən irəli gələrək qaçışı seçirik. Böyük həyat təhlükələrini dəf etmiş insanlar, heç vaxt təşviş keçirmədiklərini, yalnız hərəkət etdiklərini, məsələn, yırtıcı heyvana qarşı tüfəngi hazır tutduqlarını danışır və bu, şübhəsiz ki, ən məqsədəuyğun davranış idi.