XVI. Mühazirə. Psixoanaliz və psixiatriya

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bir il sonra müzakirələrimizin davamı üçün sizi yenidən görməkdən məmnunam. Keçən il sizə səhv hərəkətlərin və yuxunun psixoanalitik müalicəsini təqdim etmişdim; bu il isə sizi nevrotik hadisələrin dərkinə aparmaq istəyirəm, çünki tezliklə kəşf edəcəyiniz kimi, bu hadisələrin hər ikisi ilə çoxlu ortaq cəhətləri var. Lakin sizə əvvəlcədən deyirəm ki, bu dəfə sizə keçən ildəki kimi mənə qarşı eyni mövqeyi verə bilmərəm. O vaxt mənim üçün vacib olan, sizin hökmünüz ilə razılıq içində qalmadan heç bir addım atmamaq idi; sizinlə çox mübahisə edirdim, etirazlarınıza tabe olurdum, əslində sizi və sizin “sağlam məntiqinizi” həlledici orqan kimi tanıyırdım. Bu artıq mümkün deyil və bunun səbəbi sadə bir vəziyyətdir. Səhv hərəkətlər və yuxular sizə hadisə kimi yad deyildi; demək olar ki, sizin mənim qədər təcrübəniz var idi və ya eyni qədər təcrübə qazanmaq sizə asan idi. Lakin nevrozların hadisə sahəsi sizə yaddır; əgər özünüz həkim deyilsinizsə, oraya mənim məlumatlarımdan başqa heç bir yolunuz yoxdur və qiymətləndiriləcək materialla tanışlıq olmadıqda ən yaxşı hökm nəyə yararlıdır?

Lakin mənim xəbərdarlığımı elə başa düşməyin ki, sanki mən dogmatik mühazirələr oxuyacağam və sizin qeyd-şərtsiz inamınızı tələb edəcəyəm. Bu yanlış anlama mənə böyük haqsızlıq edərdi. Mən inamlar oyatmaq istəmirəm — mən təkanlar vermək və qərəzləri sarsıtmaq istəyirəm. Əgər maddi cəhətdən bilməməzlik səbəbindən hökm verməyə qadir deyilsinizsə, nə inanın, nə də rədd edin. Siz dinləməli və mənə danışdığım şeyin özünüzə təsir etməsinə imkan verməlisiniz. İnamlar bu qədər asan qazanılmır, və ya əgər onlara bu qədər asanlıqla nail olundusa, onlar tezliklə dəyərsiz və müqavimətsiz olduqları ortaya çıxır. İnana haqqı yalnız mənim kimi bir çox il boyunca eyni material üzərində işləmiş və bu zaman eyni yeni və təəccüblü təcrübələri özünün yaşamış olan şəxsə məxsusdur. İntellektual sahədə bu qədər sürətli inamlar, şimşək kimi dönmələr, anlıq uzaqlaşmalar nəyə lazımdır? Onlar görmürlərmi ki, “coup de foudre”, ilk baxışda sevgi, tamamilə fərqli, emosional bir sahədən götürülmüşdür? Biz hətta xəstələrimizdən psixoanalizə inam və ya tərəfdarlıq gətirmələrini belə tələb etmirik. Bu, onları bizə çox vaxt şübhəli edir. Xəstələrdə bizə ən arzuolunan mövqe, xoşniyyətli şübhədir. Deməli, siz də psixoanalitik baxışı populyar və ya psixiatrik baxışla yanaşı, sakitcə öz içində böyüməsinə imkan verin, ta ki, hər ikisinin bir-birinə təsir etdiyi, bir-biri ilə müqayisə olunduğu və qərara gəlmək üçün birləşdiyi hallar yaranana qədər.

Digər tərəfdən, siz bir an belə düşünməməlisiniz ki, mənə psixoanalitik baxış kimi təqdim etdiyim şey spekulyativ bir sistemdir. Əksinə, bu təcrübədir, ya birbaşa müşahidənin ifadəsi, ya da onun işlənməsinin nəticəsidir. Bu işlənmənin kifayət qədər və əsaslandırılmış şəkildə aparılıb-aparılmadığı, elmin daha sonrakı inkişafında aydın olacaq, və mən, təxminən iyirmi beş il keçdikdən və həyatda kifayət qədər irəli getdikdən sonra, fəxr etmədən iddia edə bilərəm ki, bu müşahidələri təmin edən iş xüsusilə ağır, intensiv və dərin olmuşdur. Mən çox vaxt belə bir təəssürat almışam ki, rəqiblərimiz iddialarımızın bu mənşəyini heç nəzərə almaq istəmirlər, sanki söhbət yalnız subyektiv müəyyən edilmiş təsəvvürlərdən gedir və başqası onlara öz istədiyini qarşı qoya bilər. Bu rəqib davranışı mənə tam aydın deyil. Bəlkə də bunun səbəbi, həkimin adətən sinirli xəstələrlə bu qədər az məşğul olması, onların nə dediklərini bu qədər diqqətsiz dinləməsi, onların bildirdiklərindən dəyərli bir şey əldə etmək, yəni onlar üzərində ətraflı müşahidələr aparmaq imkanından uzaqlaşmış olmasıdır. Bu münasibətlə sizə vəd edirəm ki, mühazirələrimin gedişində çox az mübahisə aparacağam, xüsusilə də fərdi şəxslərlə ən az mübahisə edəcəyəm. Mübahisənin bütün şeylərin atası olması haqqındakı fikrin həqiqət olduğuna inana bilməmişəm. Məncə, bu fikir yunan sofistikasından gəlir və dialektikanın şişirdilməsi səbəbindən, sofistikada olduğu kimi, qüsurludur. Əksinə, mənə belə görünür ki, sözdə elmi mübahisə ümumilikdə olduqca məhsulsuzdur, üstəlik, demək olar ki, həmişə son dərəcə şəxsi xarakter daşıyır. Bir neçə il əvvələ qədər mən də yalnız bir tədqiqatçı (Münhendə Levenfeld) ilə bir dəfə həqiqi elmi mübahisəyə girdiyimi qürurla deyə bilərdim. Nəticə belə oldu ki, biz dost olduq və bu günə qədər də elə qaldıq. Lakin mən eyni nəticəyə əmin olmadığım üçün bu cəhdi uzun müddət təkrarlamadım.

Əlbəttə, indi belə qərar verəcəksiniz ki, ədəbi müzakirənin bu cür rədd edilməsi, etirazlara qarşı xüsusi dərəcədə əlçatmazlığı, inadkarlığı və ya elmi ünsiyyət dilində xoş niyyətlə ifadə edildiyi kimi, “düşüncənin donub qalmasını” sübut edir. Əgər siz bir dəfə belə ağır işlə bir inanc əldə etmisinizsə, bu inanca müəyyən dərəcədə inadla bağlanmaq haqqınızın olduğunu da sizə cavab vermək istərdim. Bundan əlavə, işlərimin gedişində bəzi vacib məsələlərə dair baxışlarımı dəyişdirdiyimi, onları yeni baxışlarla əvəz etdiyimi də qeyd edə bilərəm, bu barədə mən əlbəttə, hər dəfə açıq şəkildə məlumat verirdim. Bu dürüstlüyün nəticəsi necə oldu? Bəziləri mənim öz düzəlişlərimdən ümumiyyətlə xəbərsizdirlər və indi belə məni artıq mənə eyni mənanı ifadə etməyən müddəalarım üzündən tənqid edirlər. Digərləri isə məhz bu dəyişiklikləri mənə irad tuturlar və buna görə məni etibarsız hesab edirlər. Elə deyilmi, bir neçə dəfə baxışlarını dəyişən kimsə heç bir etimada layiq deyil, çünki bu, onun son iddialarında da səhv etmiş ola biləcəyini çox asan şəkildə ortaya qoyur? Lakin bir dəfə ifadə etdiyi fikrə sarsılmaz şəkildə yapışan və ya ondan kifayət qədər tez vaz keçməyən kimsə isə inatçı və donub qalmış adlanır. Tənqidin bir-birinə zidd olan bu təsirləri qarşısında insan olduğu kimi qalmaqdan və öz hökmünün təsdiq etdiyi kimi davranmaqdan başqa nə edə bilər? Mən də qərarlıyam və təkamül edən təcrübəmin tələb etdiyi kimi bütün təlimlərimi yenidən formalaşdırmaq və düzəltmək fikrimdən daşınmağa imkan verməyəcəyəm. Əsas anlayışlarda indiyə qədər dəyişdirilməli heç nə tapmadım və ümid edirəm ki, bundan sonra da belə davam edəcək.

Deməli, mən sizə nevroz hadisələrinin psixoanalitik baxışını təqdim etməliyəm. Bu məqsədlə, həm oxşarlığa, həm də fərqliliyə görə, artıq müzakirə olunan hadisələrə toxunmaq mənə məntiqli görünür. Mən qəbul otağımda bir çox şəxsin icra etdiyi bir simptomatik hərəkəti götürürəm. Həkim qəbuluna gələn və bir çarək saat ərzində uzun ömürlərinin qayğılarını bizə açmağa çalışan adamlarla analitik çox da nə işlədə bilmir. Onun dərin bilikləri, digər həkimlər kimi «Sizdə heç bir xəstəlik yoxdur» qərarını verməyi və «Yüngül su müalicəsi tətbiq edin» məsləhətini verməyi çətinləşdirir. Həmkarlarımızdan biri də öz qəbul xəstələri ilə nə etdiyi sualına çiyinlərini çəkərək cavab verib: Onlara filan qədər kron məbləğində şıltaqlıq cəzası kəsir. Buna görə də, məşğul psixoanalitiklərin belə qəbul saatlarının çox da məşğul olmadığını eşitməyiniz sizi təəccübləndirməyəcək.

Gözləmə otağım ilə müalicə və qəbul otağım arasındakı sadə qapını ikiqat etdirmiş və keçə örtüyü ilə gücləndirmişəm. Bu kiçik qurğunun məqsədi heç bir şübhə doğurmur. İndi isə gözləmə otağından içəri buraxdığım şəxslərin arxalarındakı qapını bağlamağı unutduqları, üstəlik demək olar ki, həmişə hər iki qapını açıq qoyduqları hallar təkrarlanır. Mən bunu görən kimi, olduqca xoşagəlməz tonda, daxil olan kişinin və ya qadının geri qayıdıb bu nöqsanı aradan qaldırmasını tələb edirəm; hətta bu, nəzakətli bir cənab və ya çox bəzənmiş bir xanım olsa belə. Bu, yerində olmayan bir pedanteriya təəssüratı yaradır. Bəzən belə bir tələblə özümü rəzil vəziyyətə salmışam, çünki söhbət elə şəxslərdən gedirdi ki, özləri qapı tutacağını belə tuta bilmirlər və yanındakıların bu təmasdan onları qurtarmasını xoş görürlər. Lakin halların çoxluğunda haqlı idim, çünki belə davranan, həkimin gözləmə otağından qəbul otağına keçid qapısını açıq qoyan şəxs, avamdan sayılır və xoşagəlməz qarşılanmağa layiqdir. İndi digər tərəfi də dinləmədən tərəf tutmayın. Xəstənin bu diqqətsizliyi yalnız o vaxt baş verir ki, o, gözləmə otağında tək olub, arxasında boş bir otaq qoyur; əgər onunla birlikdə başqaları, yəni tanış olmayanlar gözləyibsə, heç vaxt belə olmur. Bu sonuncu halda o, çox yaxşı anlayır ki, həkimlə danışarkən qulaqaltı edilməmək onun marağına uyğundur və hər iki qapını diqqətlə bağlamağı heç vaxt unutmur.

Xəstənin bu nöqsanı nə təsadüfi, nə də mənasızdır, hətta əhəmiyyətsiz də deyil, çünki görəcəyik ki, bu, daxil olan şəxsin həkimə olan münasibətini işıqlandırır. Xəstə, dünyəvi avtoritet tələb edən, gözləri qamaşdırılmaq və qorxudulmaq istəyən böyük kütləyə aiddir. Bəlkə də telefonla ən rahat vaxtın hansı olduğunu soruşdurub, kömək axtaranların, məsələn, Yulius Meinl filialı qarşısındakı kimi, izdihamına hazır olub. İndi isə boş, üstəlik olduqca sadə avadanlıqla təchiz edilmiş gözləmə otağına daxil olur və sarsılır. Həkimə, ona belə artıq hörmət göstərmək istədiyi üçün bunu ödətdirməlidir və nəticədə — gözləmə və qəbul otaqları arasındakı qapını bağlamağı buraxır. Bununla həkimə demək istəyir: Axı, burada heç kim yoxdur və ehtimal ki, mən burada olduğum müddətdə də heç kim gəlməyəcək. Əgər onun qüruru ilk başdan kəskin bir xəbərdarlıqla dizginlənməsəydi, söhbət zamanı tamamilə qeyri-nəzakətli və hörmətsiz davranardı.

Bu kiçik simptom hərəkətinin təhlilində sizə artıq məlum olmayan heç nə tapmayacaqsınız: Onun təsadüfi olmadığı, əksinə bir motivə, mənaya və məqsədə malik olduğu, müəyyən edilə bilən psixi bir kontekstə aid olduğu və daha vacib bir psixi prosesin kiçik bir əlaməti kimi məlumat verdiyi iddiası. Hər şeydən əvvəl isə, belə işarə olunan bu prosesin, onu həyata keçirən şəxsin şüuruna məlum olmadığı, çünki iki qapını açıq buraxan xəstələrin heç biri, bu qüsurla mənə öz aşağılamasını ifadə etmək istədiyini etiraf edə bilməzdi. Boş gözləmə otağına girərkən yaranan məyusluq təhrikini bəlkə bir çoxları xatırlayardı, lakin bu təhriklə sonrakı simptom hərəkəti arasındakı əlaqə onun şüuruna şübhəsiz ki, naməlum qalmışdır.

İndi isə bu kiçik simptom hərəkəti təhlilinə, bir xəstə üzərində aparılan bir müşahidəni əlavə etmək istəyirik. Mən təzə yaddaşımda olan, nisbətən qısa təsvir oluna bilən birini seçirəm. Hər belə bir məlumatda müəyyən dərəcədə ətraflılıq zəruridir. Qısa məzuniyyətə qayıtmış gənc bir zabit, ən xoş şəraitdə yaşayan və özü ilə yaxınlarına mənasız bir fikir ilə həyatı zəhərləyən qaynanasını müalicəyə götürməyimi xahiş edir. 53 yaşlı, qorunmuş bir xanımla tanış oluram

Dostcanlı, sadə xasiyyətli bir qadın kimi tanıdığım, istəksizlik göstərmədən aşağıdakı hesabatı verən bu qadın haqqında danışacağam. O, böyük bir fabriki idarə edən həyat yoldaşı ilə kənddə ən xoşbəxt evlilikdə yaşayır. Həyat yoldaşının mehriban qayğısını kifayət qədər tərifləyə bilmir. Otuz il əvvəl məhəbbət evliliyi olub, o vaxtdan bəri heç vaxt bir qarışma, mübahisə və ya qısqanclıq üçün səbəb olmayıb. İki uşağı yaxşı evlənib, kişi və ata vəzifə hissi ilə hələ də istirahətə çəkilmək istəmir. Bir il əvvəl inanılmaz, hətta özünə belə anlaşılmaz bir hadisə baş verdi: mükəmməl həyat yoldaşını gənc bir qızla aşiq münasibətində olmaqda ittiham edən anonim məktuba dərhal inandı və o vaxtdan bəri xoşbəxtliyi məhv oldu. Hadisələrin daha ətraflı gedişi təxminən belə idi: onun bir otaq xidmətçisi var idi, kiminlə bəlkə də çox vaxt şəxsi məsələləri müzakirə edirdi. Bu qız, digər bir qıza qarşı açıq-aşkar nifrət hissi ilə düşmənçilik edirdi, çünki o, həyatda daha çox irəliləmişdi, halbuki onun mənşəyi daha yaxşı deyildi. Xidmətçi qəbul etmək əvəzinə, həmin qız ticarət sahəsində təhsil almış, fabrikə daxil olmuş və məmurların çağırılması nəticəsində yaranan kadrlar çatışmazlığı səbəbindən yaxşı bir vəzifəyə yüksəlmişdi. İndi o, birbaşa fabrikin özündə yaşayır, bütün bəylərlə ünsiyyət qurur və hətta “xanım” adlanırdı. Həyatda geridə qalan qadın isə, təbii ki, keçmiş sinif yoldaşına mümkün olan bütün pislikləri söyləməyə hazır idi. Bir gün xanımımız otaq xidmətçisi ilə qonaq olmuş yaşlı bir bəy haqqında söhbət edirdi; onun həyat yoldaşı ilə yaşamadığını, əksinə, başqa bir qadınla münasibət saxladığını bilirdilər. Xanımımız necə olduğunu bilmir, amma birdən-birə belə ifadə etdi: “Əgər yaxşı həyat yoldaşımın da bir münasibəti olduğunu öyrənərdim, bu, mənim üçün ən dəhşətli şey olardı.” Növbəti gün poçtdan ona təhrif edilmiş əl xətti ilə yazılmış anonim məktub gəldi; məktub, sanki çağırılmış kimi, ona eyni məlumatı verirdi. O, — ehtimal ki, haqlı olaraq — məktubun pis otaq xidmətçisinin işi olduğunu qənaətinə gəldi, çünki xidmətçinin nifrət etdiyi həmin “xanım” məhz kişinin sevgilisi kimi göstərilmişdi. Lakin o, fitnəni dərhal açıb görsə də və yaşayış yerində belə qorxaq ifşaların nə qədər az inama layiq olduğunu göstərən kifayət qədər nümunələrə şahid olmuş olsa da, həmin məktub onu yenə də dərhal sarsıtdı. O, dəhşətli bir həyəcan vəziyyətinə düşdü və dərhal ərinin çağırılmasını tələb etdi ki, ona ən şiddətli ittihamları irəli sürsün. Əri gülərək ittihamı rədd etdi və edilə biləcək ən yaxşı şeyi etdi. O, ev və fabrik həkimini çağırtdırdı; həkim də bədbəxt qadını sakitləşdirmək üçün əlindən gələni etdi. İkisinin bundan sonrakı davranışı tamamilə ağıllı idi. Otaq xidmətçisi işdən çıxarıldı, lakin iddia edilən rəqibə toxunulmadı. O vaxtdan bəri xəstənin dəfələrlə o qədər sakitləşdiyi deyilir ki, anonim məktubun məzmununa artıq inanmırdı, lakin heç vaxt tam və heç vaxt uzun müddətə. Qızın adının səsləndiyini eşitmək və ya küçədə ona rast gəlmək kifayət idi ki, onda güvənsizlik, ağrı və ittihamların yeni bir hücumu baş qaldırsın.

Bu, həmin dürüst qadının xəstəlik tarixçəsidir. Onun digər sinirli xəstələrdən fərqli olaraq, vəziyyətini daha yumşaq təqdim etdiyini, yəni bizim dediyimiz kimi, gizlətdiyini və anonim məktubun ittihamına olan inamı əslində heç vaxt üstələmədiyini başa düşmək üçün çox az psixiatrik təcrübə kifayət idi.

Psixiatr belə bir xəstəlik halına qarşı hansı mövqe tutur? Xəstənin gözləmə otağına gedən qapıları bağlamaması kimi simptomatik davranışına qarşı necə davranacağını artıq bilirik. O, bunu psixoloji maraq doğurmayan, özünü heç nə ilə maraqlandırmayan təsadüfi bir hadisə kimi qiymətləndirir. Lakin bu davranışı qısqanc qadının xəstəlik halına şamil etmək olmaz. Simptomatik hərəkət əhəmiyyətsiz bir şey kimi görünür, lakin simptom əhəmiyyətli bir şey kimi özünü təqdim edir. O, intensiv subyektiv əzabla bağlıdır, obyektiv olaraq bir ailənin birgə yaşayışını təhdid edir; deməli, o, psixiatrik marağın inkar olunmaz bir predmetidir. Psixiatr əvvəlcə simptomu əsas bir xüsusiyyətlə xarakterizə etməyə çalışır. Bu qadının özünü əzdiyi fikir, öz-özlüyündə mənasız adlandırıla bilməz; çünki yaşlı ərlərin gənc qızlarla məhəbbət münasibətləri qurması hallarına rast gəlinir. Lakin bununla bağlı başqa bir şey mənasız və anlaşılmazdır. Xəstənin, şirin və sadiq ərinin bu o qədər də nadir olmayan ərlər kateqoriyasına aid olduğuna inanması üçün anonim məktubun iddiasından başqa heç bir səbəbi yoxdur. O, bilir ki, bu məktubun heç bir sübut dəyəri yoxdur, onun mənşəyini qənaətbəxş şəkildə izah edə bilər; ona görə də qısqanclığı üçün heç bir səbəbi olmadığını özünə deməli idi, bunu deyir də, lakin yenə də bu qısqanclığı tamamilə haqlı tanıyırmış kimi eyni dərəcədə əzab çəkir. Məntiqi və reallıqdan götürülmüş arqumentlərə açıq olmayan bu cür fikirləri sayıqlama fikirləri adlandırmaq qərarına gəlinib. Beləliklə, həmin xanım qısqanclıq sayıqlamasından əziyyət çəkir. Bu, yəqin ki, bu xəstəlik halının əsas xarakteristikasıdır.

Bu ilk təsbitdən sonra psixiatrik marağımız daha da canlı şəkildə qabarmaq istəyəcək. Əgər bir sayıqlama fikri reallığa istinadla dəf edilməyirsə, deməli, o, reallıqdan da gəlmir. Bəs o, haradan gəlir? Müxtəlif məzmunda sayıqlama fikirləri var; niyə bizim halda sayıqlamanın məzmunu məhz qısqanclıqdır? Hansı şəxslərdə sayıqlama fikirləri və ya xüsusilə qısqanclıq sayıqlama fikirləri formalaşır? Burada biz psixiatrın dediklərini dinləmək istərdik, lakin o, bizi tək qoyur. O, ümumiyyətlə suallarımızdan yalnız birinə cavab verir. O, bu qadının ailə tarixini araşdıracaq və bəlkə bizə belə bir cavab gətirəcək: Sayıqlama fikirləri ailələrində oxşar və digər psixi pozğunluqlar təkrar-təkrar müşahidə edilmiş şəxslərdə ortaya çıxır. Başqa sözlə, əgər bu qadın sayıqlama fikri inkişaf etdirsə, o, irsi ötürmə yolu ilə buna meylli idi. Bu, əlbəttə ki, bir şeydir, amma bilmək istədiklərimizin hamısı budurmu? Bu xəstəlik halının yaranmasına təsir edən hər şey?

Bu xəstəlik halının inkişafında hansı amillərin iştirak etdiyi məsələsinə gəldikdə, başqa hər hansı bir sayıqlamanın əvəzinə qısqanclıq sayıqlaması inkişaf etdiyi zaman bunun əhəmiyyətsiz, təsadüfi və ya izaholunmaz olduğunu qəbul etməklə kifayətlənməliyikmi? Və irsi təsirinin üstünlüyünü elan edən həmin cümləni mənfi mənada belə başa düşə bilərikmi: bu ruha hansı hadisələrin yaxınlaşmasının əhəmiyyətsiz olduğu, onun müəyyən bir vaxtda hər hansı bir sayıqlama yaratmaq üçün təqdir olunduğu fikri doğrudur? Elmi psixiatriyanın bizə niyə daha çox izahat vermək istəmədiyi barədə bilmək istəyəcəksiniz. Amma mən sizə cavab verəcəyəm: Əlində olmayanı verən, hiyləgərdir. Psixiatr belə bir halın aydınlaşdırılmasında irəliyə aparan heç bir yol bilmir. O, diaqnoz və zəngin təcrübəyə baxmayaraq qeyri-müəyyən olan gedişat proqnozu ilə kifayətlənməlidir. Amma psixoanaliz burada daha çox şey edə bilərmi? Bəli, əlbəttə; mən sizə göstərməyə ümid edirəm ki, o, belə çətin əlçatan bir halda belə, növbəti anlaşılmaya imkan verən bir şeyi üzə çıxarmaq qabiliyyətindədir. Əvvəlcə sizdən xahiş edirəm ki, xəstənin indi onun sayıqlama fikrini dəstəkləyən anonim məktubu, bir gün əvvəl fitnəkar qıza qarşı “Əgər ərim gənc bir qızla məhəbbət münasibəti qursaydı, bu, mənim ən böyük bəxtsizliyim olardı” şəklində açıqlama verməklə birbaşa təhrik etdiyi bu nəzərə çarpmayan təfərrüata diqqət yetirin. Bu hərəkəti ilə o, xidmətçi qıza ona anonim məktub göndərmək ideyasını ilk dəfə aşıladı. Beləliklə, sayıqlama fikri məktubdan müəyyən müstəqillik qazanır; o, xəstədə əvvəlcədən qorxu kimi — və ya istək kimi? — mövcud olmuşdur. İndi isə yalnız iki saatlıq analizin digər kiçik əlamətlərdən ortaya çıxardığı şeyi də nəzərə alın. Xəstə öz tarixini danışdıqdan sonra digər düşüncələrini, çağrışımlarını və xatirələrini bölüşməyə çağırıldıqda, həqiqətən də çox imtinaedici davrandı. O, ağlına heç nə gəlmədiyini, artıq hər şeyi dediyini iddia etdi və iki saatdan sonra onunla cəhd həqiqətən dayandırılmalı oldu, çünki o, artıq sağaldığını və xəstəlik fikrinin geri qayıtmayacağına əmin olduğunu bəyan etmişdi. O, bunu təbii ki, yalnız müqavimətdən və analizin davamından təşviş keçirdiyinə görə deyirdi. Lakin bu iki saat ərzində o, müəyyən bir yozumu mümkün edən, hətta onu qaçılmaz edən bəzi qeydlər səsləndirmişdi və bu yozum onun qısqanclıq sayıqlamasının yaranma tarixçəsinə parlaq işıq salır. Onun özündə gənc bir kişiyə, məhz məni xəstə kimi axtarmağa məcbur edən damadına qarşı güclü bir eşq hissi mövcud idi. Bu eşq haqqında o, heç nə bilmirdi və ya bəlkə də çox az şey bilirdi; mövcud olan qohumluq əlaqəsi səbəbindən bu eşq hissinin zərərsiz bir şirinlik kimi maskalanması asan idi. Bizim digər bütün təcrübələrimizə əsasən, bu 55 yaşlı ləyaqətli qadının və nümunəvi ananın ruh dünyasını dərk etmək bizə çətin olmayacaq. Belə bir eşq, qəbuledilməz və mümkün olmayan bir şey kimi şüura çıxa bilməzdi; lakin o, mövcud olaraq qaldı və şüursuz bir qüvvə kimi ağır təzyiq göstərdi. Onunla mütləq bir şey baş verməli, hər hansı bir çıxış yolu axtarılmalı idi və sayıqlama xarakterli qısqanclığın yaranmasında müntəzəm rol oynayan yerdəyişmə mexanizmi, yəqin ki, ən yaxın rahatlığı təklif etdi. Əgər yalnız yaşlı qadın gənc bir kişiyə aşiq deyildisə, həm də onun yaşlı əri gənc bir qızla məhəbbət əlaqəsi saxlayırdısa, onda o, xəyanət vicdan əzabından azad olunmuş olacaqdı. Deməli, ərinin xəyanəti haqqındakı fantaziya, onun yanan yarına qoyulan sərinləşdirici bir ləpə idi. Onun öz məhəbbəti şüura çıxmasa da, ona belə üstünlüklər qazandıran həmin məhəbbətin güzgüdəki əksi, artıq məcburi, sayıqlama xarakterli şəkildə şüura çıxdı. Buna qarşı bütün arqumentlər təbii ki, nəticəsiz qaldı, çünki onlar yalnız güzgüdəki əksə, güzgüdəki əksin öz gücünü borclu olduğu və şüursuzluqda toxunulmaz şəkildə qorunan əsas obraza deyil, yönəlmişdi.

İndi qısa və çətinləşdirilmiş psixoanalitik səyin bu xəstəlik halının dərk edilməsinə nələrin gətirdiyini bir araya gətirək. Təbii ki, araşdırmalarımızın düzgün aparıldığı fərz edilməklə, bunu mən sizin qərarınıza verə bilmirəm. Əvvəla: sayıqlama fikri artıq heç bir mənasız və ya anlaşılmaz şey deyil; o, mənalıdır, yaxşı əsaslandırılıb və xəstənin emosional təcrübəsinin kontekstinə aiddir. İkincisi: o, digər əlamətlərdən sezilən şüursuz psixi prosesə reaksiya olaraq zəruridir və məhz bu əlaqəyə görə öz sayıqlama xarakterini, məntiqi və real hücumlar qarşısında müqavimətini borcludur. O, özü arzuolunan bir şey, bir növ təsəllidir. Üçüncüsü: xəstəliyin arxasında duran təcrübə birmənalı olaraq müəyyən edir ki, məhz qısqanc sayıqlama fikri yaranıb, başqa bir şey deyil. Siz xatırlayırsınız ki, bir gün əvvəl fitnəkar qıza qarşı belə bir ifadə işlətmişdi: əgər əri ona xəyanət etsəydi, bu, onun üçün ən dəhşətli şey olardı. Siz həmçinin bizim təhlil etdiyimiz simptomatik hərəkətin mənasının və ya məqsədinin aydınlaşdırılmasında vəziyyətdə mövcud olan şüursuzla əlaqədə olan iki vacib analogiyaya da diqqətsiz qalmırsınız.

Təbii ki, bu hal münasibətilə soruşa biləcəyimiz bütün suallar cavablandırılmayıb. Əksinə, xəstəlik halı daha çox problemlərlə doludur: bəziləri hələ ümumiyyətlə həll edilə bilməyən, digərləri isə xüsusi şəraitin əleyhinə olması səbəbindən həll edilə bilməyib. Məsələn, xoşbəxt evlilikdə yaşayan bu qadın niyə öz kürəkəninə aşiq olur və niyə başqa yollarla da mümkün ola biləcək yüngülləşmə, öz vəziyyətinin ərinə əks etdirilməsi, yəni proyeksiya formasında baş verir? Düşünməyin ki, bu sualları vermək lüzumsuz və qəsdən edilən bir hərəkətdir. Artıq bu sualların mümkün cavablandırılması üçün bizdə kifayət qədər material mövcuddur. Qadın, qadın cinsi ehtiyacına istənməyən ani artım gətirən kritik yaşdadır; bu, tək başına kifayət edə bilər. Və ya əlavə olaraq, yaxşı və sadiq ərinin bir neçə ildir ki, sağlam qadının özünü təmin etmək üçün ehtiyac duyduğu cinsi performans qabiliyyətinə malik olmaması da rol oynaya bilər. Təcrübə bizə göstərir ki...

Təcrübə bizə göstərib ki, məhz elə kişilər ki, onların sadiqliyi sonradan öz-özlüyündə aydın olur, qadınlarına qarşı xüsusi incəlik və onların sinir xəstəliklərinə qarşı qeyri-adi səbirlə seçilirlər. Və ya bundan əlavə, təsadüfi deyil ki, məhz bir qızın gənc əri bu patoloji aşiq olma hallarının obyekti olmuşdur. Qıza qarşı güclü erotik bağlanma, nəhayətdə ananın cinsi quruluşuna qayıdır və çox vaxt belə bir çevrilmə ilə davam etmək yolunu tapır. Bu münasibətlə, sizə xatırlatmağa icazə verirəm ki, qayınana ilə kürəkən arasındakı münasibət insanlara həmişə xüsusilə nazik və həssas görünmüş və ibtidai xalqlar arasında çox güclü tabu qaydalarına və “qaçınma”lara səbəb olmuşdur. Bu münasibət çox vaxt müsbət və mənfi tərəfdən mədəniyyət tərəfindən arzuolunan həddi aşır. İndi bizim halımızda bu üç amildən hansının təsir etdiyini, bunlardan ikisinin və ya hamısının birgə rast gəlinib-gəlinmədiyini sizə əlbəttə deyə bilmərəm, lakin bunu yalnız ona görə deyə bilmirəm ki, mənə bu işin təhlilini ikinci saatdan sonra davam etdirməyə icazə verilməmişdir.¹²

İndi, cənablar, hiss edirəm ki, sizin qavrayışınızın hələ hazır olmadığı şeylər haqqında danışmışam. Mən bunu psixiatriya ilə psixoanalizin müqayisəsini aparmaq üçün etdim. Amma indi sizdən bir şey soruşmağa icazə verə bilərəm: İki sahə arasında hər hansı bir ziddiyyət hiss etdinizmi? Psixiatriya psixoanalizin texniki metodlarını tətbiq etmir, sayıqlama fikirlərinin məzmununa toxunmağı buraxır və bizə irsiyyətə işarə edərək çox ümumi və uzaq bir etiologiya verir, əvəzinə əvvəlcə daha xüsusi və daha yaxın səbəbləri göstərmir. Amma bunda ziddiyyət, əkslik varmı? Əksinə, bu, tamamlanma deyilmi? İrsi amil təcrübənin əhəmiyyətinə ziddirmi, yoxsa hər ikisi ən təsirli şəkildə birləşmir?

Birlikdə? Psixiatrik işin mahiyyətində psixoanalitik tədqiqata qarşı çıxmağı tələb edən heç nə olmadığını etiraf edəcəksiniz. Deməli, psixoanalizə qarşı çıxanlar psixiatr özləridir, psixiatriya deyil. Psixoanaliz psixiatriyaya təxminən histologiyanın anatomiyaya münasibəti kimidir; ikincisi orqanların xarici formalarını, birincisi isə onların toxumalardan və elementar hissəciklərdən qurulmasını öyrənir. Bir-birini davam etdirən bu iki tədqiqat növü arasında ziddiyyət düşünmək çətindir. Bilirsiniz ki, anatomiyaya bu gün elmi təbabətin əsası kimi baxırıq, lakin bir vaxtlar bədənin daxili quruluşunu öyrənmək üçün insan cəsədlərini parçalamaq, bu gün psixoanalizlə məşğul olmağı, yəni ruh həyatının daxili mexanizmini kəşf etməyi qınamaq kimi qadağan edilmişdi. Və ehtimal ki, çox uzaq olmayan bir zaman bizə ruh həyatındakı daha dərin, şüursuz proseslər haqqında yaxşı məlumat olmadan dərinləşdirilmiş elmi psixiatriyanın mümkün olmadığını anladacaq.

Bəlkə də çox qınanan psixoanalizin aranızda dostları da var, onlar psixoanalizin başqa, yəni terapevtik tərəfdən də əsaslandırılmasını istəyərlər. Bilirsiniz ki, indiyə qədərki psixiatrik terapiyamız sayıqlama fikirlərinə təsir göstərə bilmir. Psixoanaliz bu simptomların mexanizmi haqqındakı məlumatı sayəsində bunu bacara bilərmi? Xeyr, cənablar, bacarmır; o, bu xəstəliklərə qarşı — ən azı müvəqqəti olaraq — hər hansı digər terapiya kimi eyni dərəcədə acizdir. Biz xəstədə nə baş verdiyini anlaya bilərik, lakin bunu xəstənin özünə anladacaq vasitəmiz yoxdur. Siz eşitmisiniz ki, mən bu sayıqlama fikrinin təhlilini ilkin cəhdlərdən irəli apara bilmədim. Buna görə də belə halların təhlilinin məhsuldar olmadığı üçün qınanmalı olduğunu iddia etmək istəyəcəksiniz? Məncə, yox. Bizim elmi tədqiqatı birbaşa fayda nəzərə alınmadan aparmaq hüququmuz, hətta vəzifəmiz var. Nəhayət — harada və nə vaxt olduğunu bilmirik — hər bir kiçik bilik parçası bacarığa, o cümlədən terapevtik bacarığa çevriləcək. Əgər psixoanaliz sayıqlama fikirlərində olduğu kimi, digər sinir və psixi xəstəliklərin bütün formalarında da eyni dərəcədə uğursuz olsa belə, elmi tədqiqat üçün əvəzolunmaz vasitə kimi tamamilə əsaslandırılmış qalacaq. Lakin bu halda onu tətbiq etmək imkanı əldə edə bilməzdik; öyrənmək istədiyimiz insan materialı, yəni yaşayan, öz iradəsinə malik olan və işdə iştirak etmək üçün motivlərə ehtiyac duyan insan, bizə qarşı çıxardı. Buna görə də bu gün sinir pozuntularının geniş qrupları olduğunu bildirərək sözümü bitirim, bu qruplarda daha yaxşı başa düşməyimizin terapevtik bacarığa çevrildiyi faktiki olaraq sübut olunub və bu, adətən çətin əlçatan olan xəstəliklərdə müəyyən şərtlər daxilində daxili terapiya sahəsindəki digər nəticələrdən geri qalmayan uğurlar əldə edirik.