XXIII. Mühazirə. Simptomların əmələgəlmə yolları

Hörmətli xanımlar və cənablar! Qeyri-mütəxəssis üçün xəstəliyin mahiyyətini təşkil edən simptomlardır və müalicə ona simptomların aradan qaldırılması kimi görünür. Həkim simptomları xəstəlikdən ayırmağa əhəmiyyət verir və deyir ki, simptomların aradan qaldırılması hələ xəstəliyin müalicəsi deyil. Lakin simptomlar aradan qaldırıldıqdan sonra xəstəlikdən qalan maddi şey yalnız yeni simptomlar yaratma qabiliyyətidir. Buna görə də, indi qeyri-mütəxəssisin mövqeyinə qoyaq və simptomların öyrənilməsini xəstəliyin dərk edilməsi ilə eyni mənalı sayaq.

Simptomlar — burada əlbəttə ki, psixi (və ya psixogen) simptomlardan və psixi xəstəlikdən bəhs edirik — ümumi həyat üçün zərərli və ya ən azı faydasız aktlardır; çox vaxt şəxs tərəfindən istəksizliklə şikayət edilir və onlarla bağlı xoşagəlməzlik və ya əziyyət hiss olunur. Onların əsas ziyanı, özünün sərf etdiyi psixi səydə və onların mübarizəsi nəticəsində zəruri olan əlavə səydədir. Bu iki xərclənmə, geniş miqyasda simptom yaranması zamanı şəxsin əlçatan psixi enerji baxımından qeyri-adi dərəcədə kasıblamasına və beləliklə, bütün vacib həyat vəzifələri qarşısında onun iflic olmasına səbəb ola bilər. Bu nəticə əsasən bu cür sərf olunan enerjinin miqdarından asılı olduğu üçün, siz asanlıqla qavrayırsınız ki, «xəstəlik» mahiyyətcə praktik bir anlayışdır. Lakin nəzəri mövqedən yanaşın və bu miqdarlardan imtina edin, onda asanlıqla deyə bilərsiniz ki, hamımız xəstə, yəni nevrotik, çünki simptom yaranması şərtləri normal insanlarda da aşkar edilə bilər.

Nevrotik simptomlar haqqında artıq bilirik ki, onlar yeni bir libido doyumuna qarşı qalxan münaqişənin nəticəsidir. Bir-birinə düşmən olan iki qüvvə simptomda yenidən qarşılaşır və simptom yaranmasının kompromisi ilə sanki barışırlar. Buna görə də simptom bu qədər müqavimət göstərir; o, hər iki tərəfdən saxlanılır. Həmçinin bilirik ki, münaqişənin tərəfdaşlarından biri, reallıq tərəfindən rədd edilmiş və doyum tapmamış libidodur, o, artıq doyumuna aparan başqa yollar axtarmalıdır. Əgər libido imtina edilmiş obyektin yerinə başqa bir obyekti qəbul etməyə hazır olsa belə, reallıq amansız qalarsa, nəhayət, o, geriləmə yoluna düşməyə və artıq üstələmiş olduğu təşkilatlardan birində və ya əvvəllər tərk etdiyi obyektlərdən biri vasitəsilə doyum axtarmağa məcbur olacaq. Libido, inkişafının bu mərhələlərində geridə qoyduğu fiksasiya tərəfindən geriləmə yoluna cəlb olunur.

İndi perversiya yolu nevroz yolundan kəskin şəkildə ayrılır. Əgər bu geriləmə Mənin etirazını doğurmursa, nevroz da yaranmır və libido, artıq normal olmasa belə, hər hansı bir real doyum əldə edir. Lakin Mən, yalnız şüura deyil, həm də hərəkət innervasiyasına və beləliklə, psixi tələblərin reallaşdırılmasına aparan yollara malik olduğu üçün, bu geriləmə ilə razılaşmırsa, onda münaqişə mövcuddur. Libido sanki kəsilib və həzz prinsipinin tələbinə uyğun olaraq, enerji yüklənməsinə axın tapa biləcəyi bir yerə qaçmağa çalışmalıdır. O, Məndən yayınmalıdır. Lakin Mən, onun indi geriləmə yolu ilə keçdiyi inkişaf yolundakı fiksasiyalar belə bir yayınmaya icazə verir.

Mən onlara qarşı o vaxt sıxışdırma ilə özünü qorumuşdu. Libido geri axaraq bu sıxışdırılmış mövqeləri yükləndirərkən, Məndən və onun qanunlarından yayınıb, lakin eyni zamanda bu Mənin təsiri altında qazanılmış bütün tərbiyədən imtina etmişdir. Ona qaneetmə vədi verilən müddətcə idarəolunan idi; xarici və daxili imtinanın ikiqat təzyiqi altında itaətsizləşir və keçmişin daha yaxşı vaxtlarını xatırlayır. Əslində bu, onun dəyişməz xarakteridir. İndi libidonun enerjisini yüklənmə kimi ötürdüyü təsəvvürlər Şüursuz sisteminə aiddir və orada mümkün olan proseslərə, xüsusilə sıxlaşdırma və yerdəyişməyə tabedir. Bununla yuxu yaranması zamanı olan vəziyyətlərlə tamamilə eyni olan şərait yaradılır. Şüursuzda hazır olan, şüursuz bir arzu fantaziyasının yerinə yetirilməsi olan əsl yuxuya, senzura fəaliyyətini icra edən və onunla razılaşdıqdan sonra açıq yuxunun yaranmasına kompromis kimi icazə verən bir parça (şüuröncəsi) fəaliyyət ona tərəf gəlir; eynilə, şüursuzda libidonun nümayəndəliyi də şüuröncəsi Mənin gücü ilə hesablaşmalıdır. Məndə ona qarşı qalxmış etiraz, ona “qarşı-yüklənmə” kimi təqib edir və onu, eyni zamanda öz ifadəsi də ola bilən ifadəni seçməyə məcbur edir. Beləliklə, simptom, şüursuz libidinal arzunun yerinə yetirilməsinin çoxsaylı təhrif olunmuş törəməsi kimi yaranır; bir-birinə tamamilə zidd olan iki məna daşıyan, ustalıqla seçilmiş ikili mənalılıq. Yalnız bu sonuncu nöqtədə yuxu və simptom yaranması arasında fərq görmək olar, çünki yuxu yaranmasında şüuröncəsi niyyət yalnız yuxunu qorumaq, onu pozacaq heç nəyi şüura buraxmamaq istiqamətindədir; lakin o, şüursuz arzu təhrikinə kəskin bir “Xeyr, əksinə!” cavabı verməkdə israr etmir. O, daha dözümlü ola bilər, çünki yatanın vəziyyəti daha az təhlükəlidir. Reallığa çıxış yolu yalnız yuxu vəziyyəti ilə bağlanıb.

Görürsünüz ki, konflikt şəraitində libidonun yayınıb getməsi fiksasiyaların mövcudluğu ilə mümkün olur. Bu möhkəmlənmələrin regressiv yüklənməsi sıxışdırmadan yan keçməyə və libidonun boşalmasına — və ya qaneetməsinə — gətirib çıxarır; bu zaman kompromis şərtlərinə əməl edilməlidir. Şüursuz və köhnə möhkəmlənmələr vasitəsilə dolanaraq, libido nəhayət, son dərəcə məhdud və tanınmaz dərəcədə dəyişmiş real qaneetməyə nail olmuşdur. Bu son nəticəyə iki qeyd əlavə etməyə icazə verin. Birincisi, nəzərə alın ki, burada libido və Şüursuz bir tərəfdən, Mən, Şüur və Reallıq digər tərəfdən, əvvəldən heç də bir-birinə aid olmasalar da, nə qədər sıx bağlı görünür; ikincisi, mənim bildirdiyimə qulaq asın ki, burada deyilən və bundan sonra gələcək olan hər şey yalnız histerik nevrozdakı simptom yaranmasına aiddir.

Libido sıxışdırmaların qırılması üçün ehtiyac duyduğu fiksasiyaları harada tapır? Uşaq cinsəlliyinin fəaliyyətlərində və təcrübələrində, uşaqlıq dövründə tərk edilmiş hissəvi təşəbbüslərdə və tərk edilmiş obyektlərdə. Deməli, libido yenidən onlara qayıdır. Bu uşaqlıq dövrünün əhəmiyyəti ikili xarakter daşıyır; bir tərəfdən, uşağın doğuşdan gətirdiyi anadangəlmə quruluşda ilk dəfə özünü göstərən həvəs istiqamətləri orada formalaşmışdır, digər tərəfdən isə xarici təsirlər və təsadüfi təcrübələr nəticəsində onun digər həvəsləri ilk dəfə oyadılmış və aktivləşdirilmişdir. Mən düşünürəm ki, bu ikili bölgünü aparmaq haqqımız olduğuna şübhə yoxdur. Anadangəlmə quruluşun ifadəsi heç bir tənqidi şübhəyə məruz qalmır, lakin analitik təcrübə bizdən birbaşa uşaqlıq dövründəki tamamilə təsadüfi təcrübələrin libidoda fiksasiyalar buraxa biləcəyini qəbul etməyi tələb edir. Mən burada heç bir nəzəri çətinlik də görmürəm. Konstitusional quruluşlar şübhəsiz ki, keçmiş əcdadların təcrübələrinin nəticələridir, onlar da bir dəfə əldə edilmişdir; belə əldə etmələr olmadan irsiyyət olmazdı.

Və belə irsiyyətə aparan əldə etmələr bizim nəzərdən keçirdiyimiz nəsildə sona çatması mümkündürmü? Uşaq təcrübələrinin əhəmiyyəti, adətən edildiyi kimi, əcdadların təcrübələrinin və öz yetkinləşməsinin əhəmiyyəti qarşısında tamamilə nəzərə alınmamalı, əksinə, xüsusi bir qiymətləndirməyə layiq görülməlidir. Onlar tamamlanmamış inkişaf dövrünə düşdüyü üçün daha da ağırlıq kəsb edir və məhz bu səbəbdən travmatik təsir göstərməyə uyğundur. Rux və başqalarının inkişaf mexanikası haqqındakı işləri bizə göstərdi ki, hüceyrə bölünməsi prosesində olan toxum quruluşuna iynə batırılması ağır inkişaf pozğunluğuna səbəb olur. Eyni zədə, sürfəyə və ya hazır heyvana vurulsa, zərərsiz şəkildə qəbul edilərdi.

Yetkinin libido fiksasiyası, ki, biz onu nevrozların etioloji tənliyində konstitusional amilin nümayəndəsi kimi daxil etmişik, indi bizim üçün iki əlavə məqama ayrılır: irsi quruluş və erkən uşaqlıq dövründə əldə edilmiş predispozisiya. Biz bilirik ki, öyrənən şəxsin simpatiyası sxemi etibarlıdır. Deməli, bu münasibətləri bir sxemdə ümumiləşdirək: Nevrozun səbəbləndirilməsi _ Predispozisiya + Təsadüfi təcrübə libido fiksasiyası (travmatik) Cinsi konstitusiya Uşaq təcrübəsi (Prehistorik təcrübə)

İrsi cinsi konstitusiya bizə quruluşların böyük müxtəlifliyini təqdim edir, bu da hansısa hissəvi həvəsin tək başına və ya digərləri ilə birlikdə xüsusi güclü quruluşda olmasından asılıdır. Cinsi konstitusiya uşaq təcrübəsi amili ilə birlikdə yenidən bir “tamamlayıcı sıra” təşkil edir, bu da bizə əvvəlcə məlum olan yetkinin predispozisiyası və təsadüfi təcrübəsi arasındakı sıraya çox bənzəyir. Burada da orada da eyni ekstremal hallar və eyni təmsil münasibətləri mövcuddur.

Sualı qaldırmaq lazımdır ki, libido geriləmələrinin ən nəzərəçarpanı, yəni cinsi təşkilatın əvvəlki mərhələlərinə doğru olan geriləmə, əsasən irsi konstitusional amillərlə şərtlənirmi; lakin bu sualın cavabını, nevroz xəstəlik formalarının daha geniş bir sırasını nəzərə almaq mümkün olana qədər təxirə salmaq ən yaxşı yoldur.

İndi analitik tədqiqatın nevrotiklərin libidosunu onların uşaqlıq cinsi təcrübələrinə bağlı göstərdiyi faktına nəzər salaq. Bu, həmin təcrübələrə insanın həyatı və xəstəliyi üçün nəhəng bir əhəmiyyət görünüşü verir. Terapevtik iş nəzərə alındıqda, bu əhəmiyyət onlara heç bir azalma olmadan qalır. Lakin bu vəzifədən kənara çıxsaq, burada bizi nevroz vəziyyətinə görə həddindən artıq birtərəfli olaraq həyata yönəldə biləcək bir yanlış anlaşılmaya düşmə təhlükəsinin olduğunu asanlıqla görürük. Uşaqlıq təcrübələrinin əhəmiyyətindən, libidonun sonrakı mövqelərdən qovulduqdan sonra geriyə, onlara doğru qayıtdığını nəzərə alaraq çıxmaq lazımdır. Onda əks tərəfə doğru nəticə çıxarmaq çox asandır: libido təcrübələri öz dövründə heç bir əhəmiyyət kəsb etməyib, yalnız geriyə doğru qayıdış nəticəsində əhəmiyyət qazanıblar. Xatırlayın ki, biz artıq Edip kompleksinin müzakirəsi zamanı belə bir alternativ mövqeyə yerləşmişdik. Bu dəfə də qərar vermək bizə çətin olmayacaq.

Libido yüklənməsinin — və dolayısı ilə patogen əhəmiyyətin — uşaqlıq təcrübələrində libido geriləməsi ilə böyük dərəcədə gücləndirildiyi qeydi şübhəsiz ki, haqlıdır, lakin onu yeganə həlledici amil kimi qəbul etsək, səhvə aparar. Başqa mülahizələri də nəzərə almaq lazımdır. Əvvəla, müşahidə heç bir şübhəyə yer qoymadan göstərir ki, uşaqlıq təcrübələri öz əhəmiyyətinə malikdirlər və bunu artıq uşaqlıq illərində də sübut edirlər. Uşaq nevrozları da mövcuddur ki, bu hallarda zaman baxımından geri çəkilmə amili zəruri olaraq çox aşağı düşür və ya tamamilə aradan qalxır, çünki xəstəlik travmatik təcrübələrin birbaşa nəticəsi kimi ortaya çıxır.

Uşaq nevrozlarının öyrənilməsi, böyüklərin nevrozlarının təhlükəli yanlış başa düşülməsinin qarşısını alır; eyni şəkildə, uşaqların yuxuları bizə böyüklərin yuxularını anlamaq üçün açar vermişdir. Uşaqların nevrozları indi çox yaygındır, düşündüyümüzdən çox daha çox. Onlar çox vaxt nəzərdən qaçırılır, pislik və ya yaramazlıq əlaməti kimi qiymətləndirilir, çox vaxt da uşaq otağının avtoritetləri tərəfindən boğulur, lakin sonradan geriyə baxdıqda onları həmişə asanlıqla tanımaq olar. Onlar əsasən təşviş histeriyası formasında ortaya çıxır. Bunun nə demək olduğunu başqa bir fürsətdə öyrənəcəyik. Sonrakı həyat dövrlərində bir nevroz partlayırsa, təhlil vasitəsilə o, müntəzəm olaraq, bəlkə də yalnız pərdə altında qalmış, yalnız işarə xarakterli inkişaf etmiş uşaq xəstəliyinin birbaşa davamı kimi açılır. Lakin, dediyimiz kimi, belə hallar var ki, bu uşaq sinirliyi heç bir fasilə olmadan ömür boyu xəstəliyə çevrilir. Bir neçə uşaq nevrozu nümunəsini biz hələ uşağın özündə — aktual vəziyyətdə — təhlil edə bildik; çox daha tez-tez, yetkin həyatda xəstələnən şəxs bizə öz uşaq nevrozuna sonradan nəzər salmağa icazə verdi, biz də müəyyən düzəlişləri və ehtiyat tədbirləri nəzərdən qaçırmamalı idik.

İkinci növbədə, onu demək lazımdır ki, libidonun uşaqlıq dövrünə bu qədər müntəzəm olaraq geriləməsi, əgər orada onu cəlb edəcək heç nə olmasa, anlaşılmaz olardı. İnkişaf yolunun müxtəlif mərhələlərində qəbul etdiyimiz fiksasiyanın yalnız o vaxt məzmunu var ki, biz onu libidinal enerjinin müəyyən miqdarının fiksasiyası kimi qəbul edək. Nəhayət, sizi xatırlatmaq istəyirəm ki, burada uşaq və sonrakı təcrübələrin intensivliyi və patogen əhəmiyyəti arasında, əvvəllər bizim öyrəndiyimiz sıralarda olduğu kimi, oxşar bir tamamlayıcı münasibət mövcuddur. Elə hallar var ki, səbəbin bütün ağırlığı uşaqlıq cinsi təcrübələrinə düşür, bu təəssüratlar şübhəsiz travmatik təsir göstərir və onlara orta cinsi konstitusiyanın və onun yetkinləşməməsinin təklif edə biləcəyindən başqa heç bir dəstək lazım deyil. Digər tərəfdən, elə hallar da var ki, bütün vurğu sonrakı konfliktlər üzərindədir və uşaq təəssüratlarının analitik vurğulanması tamamilə geriləmənin əsəri kimi görünür; yəni “inkişafın ləngiməsi” və “geriləmə”nin ekstremumları və onların arasında hər iki amilin qarşılıqlı təsirinin hər ölçüsü.

Bu münasibətlər pedaqogika üçün müəyyən bir maraq kəsb edir; pedaqogika uşağın cinsi inkişafına erkən müdaxilə vasitəsilə nevrozların qarşısını almağı qarşısına məqsəd qoyur. Diqqəti əsasən uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrə yönəldildiyi müddətcə, insan elə düşünməlidir ki, bu inkişafın ləngidilməsinə və uşağın belə təcrübələrdən qorunmasına nail olduqda, sinir xəstəliklərinin profilaktikası üçün hər şeyi etmişdir. Lakin biz artıq bilirik ki, nevrozların yaranma şərtləri mürəkkəbdir və yalnız tək bir amilin nəzərə alınması ilə ümumi şəkildə təsir altına alına bilməz. Uşaqlığın qəti şəkildə qorunması dəyərini itirir, çünki o, konstitusional amil qarşısında acizdir; üstəlik, tərbiyəçilərin təsəvvür etdiyindən daha çətin həyata keçirilir və kiçik hesab edilməyən iki yeni təhlükəni də özündə ehtiva edir: birincisi, çox şeyə nail olması, yəni gələcək üçün zərərli olan həddindən artıq cinsi sıxışdırmaya səbəb olması, ikincisi isə uşağı pubertat dövründə gözlənilən cinsi tələblərin hücumuna qarşı müqavimətsiz şəkildə həyata göndərməsidir. Beləliklə, uşaqlıq dövrü profilaktikasının hansı həddə qədər faydalı ola biləcəyi və ya mövcud vəziyyətə dəyişdirilmiş münasibətin nevrozların qarşısını almaq üçün daha yaxşı bir hücum nöqtəsi vəd edib-etmədiyi tamamilə şübhəli qalır.

İndi isə simptomlara qayıdaq. Deməli, onlar libidonun əvvəlki dövrlərə geri qayıtması vasitəsilə əldə edilə bilməyən doyumun əvəzini yaradırlar; bu isə əvvəlki inkişaf mərhələlərinə qayıdış deməkdir. Bu, obyekt seçimi və ya təşkilatlanmanın əvvəlki mərhələlərinə qayıdışla ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Biz erkən dövrdə eşitmişdik ki, nevrotik şəxs keçmişinin hansısa nöqtəsində asılı qalır; indi biz bilirik ki, bu, onun libidosunun doyumdan məhrum olmadığı, xoşbəxt olduğu keçmiş dövrüdür. O, belə bir dövrü tapana qədər həyat tarixini axtarır, hətta yaddaşında saxladığı və ya sonradan aldığı təsirlərlə təsəvvür etdiyi uşaqlıq dövrünə qədər geri qayıtmalı olsa belə. Simptom, müəyyən şəkildə, həmin erkən uşaqlıq doyumunu təkrarlayır; lakin bu, münaqişədən yaranan senzura tərəfindən təhrif olunur, adətən əziyyət hissinə çevrilir və xəstəliyə səbəb olan amillərdən gələn elementlərlə qarışır. Simptomun gətirdiyi doyumun xarakteri çox qəribə görünür. Biz onun şəxs üçün tanınmaz olduğunu nəzərə almırıq, əksinə, həmin şəxs iddia olunan doyumu əziyyət kimi hiss edir və ondan şikayət edir. Bu çevrilmə, simptomun təzyiqi altında formalaşmalı olduğu psixi münaqişəyə aiddir. Fərdə bir vaxtlar doyum verən şey, bu gün onun müqavimətini və ya iyrənçini oyatmalıdır. Biz belə bir hissin dəyişməsi üçün kiçik, lakin öyrədici bir nümunəni bilirik. Ana sinəsindən hərisliklə süd əmən eyni uşaq, bir neçə il sonra süd içməyə qarşı güclü bir istəksizlik nümayiş etdirir və bu istəksizliyi aradan qaldırmaq tərbiyəyə çətinlik yaradır. Əgər süd və ya onunla qarışdırılmış içki bir qatla örtülmüşsə, bu istəksizlik iyrənçəyə qədər yüksəlir. Ola bilsin ki, bu qat, bir vaxtlar bu qədər şiddətlə arzulanan ana sinəsinin xatirəsini canlandırır. Lakin arada, travmatik təsir göstərən süddən kəsdirmə hadisəsi dayanır.

Simptomları bizə qəribə və libidinal doyumun vasitəsi kimi anlaşılmaz göstərən başqa bir şey də var. Onlar bizə normalda doyum gözlədiyimiz bütün şeyləri heç də xatırlatmırlar. Onlar adətən obyektdən uzaqlaşır və beləliklə, xarici reallıqla əlaqəni kəsirlər.

Bunu, reallıqdan uzaqlaşmanın və həzz prinsipinə qayıtmanın nəticəsi kimi başa düşürük. Lakin bu, eyni zamanda, cinsi həvəsə ilk doyumları təmin edən genişləndirilmiş avtoerotizmin bir növünə qayıtmaqdır. Onlar xarici aləmdə dəyişiklik əvəzinə bədən dəyişikliyini, yəni xarici əməl əvəzinə daxili fəaliyyəti, hərəkət əvəzinə uyğunlaşmanı qoyurlar; bu da yenidən filogenetik baxımdan son dərəcə əhəmiyyətli bir geriləməyə uyğun gəlir. Bunu yalnız simptomların yaranması haqqında analitik araşdırmalardan öyrənməli olduğumuz, hələlik naməlum olan bir yeniliklə əlaqəli kontekstdə başa düşəcəyik. Bundan əlavə, xatırlayırıq ki, simptomların yaranması zamanı yuxuların yaranmasında iştirak edən eyni şüursuz proseslər — sıxlaşdırma və yerdəyişmə — fəaliyyət göstərmişdir. Simptom, yuxu kimi, bir şeyi həyata keçirilmiş kimi təqdim edir, uşaq doyumuna bənzər bir doyum təmin edir; lakin son dərəcə yüksək sıxlaşdırma sayəsində bu doyum tək bir hissiyata və ya innervasiyaya sıxışdırıla bilər, ekstremal yerdəyişmə sayəsində isə bütün libidinoz kompleksin kiçik bir detalına məhdudlaşdırıla bilər. Əgər biz də tez-tez simptomda fərz edilən və hər dəfə təsdiqlənən libidinoz doyumunu tanımaqda çətinlik çəkiriksə, buna təəccüblənməmək lazımdır.

Sizə hələ də öyrənməli olduğumuz bir yenilik olduğunu bildirmişdim; bu, həqiqətən də təəccüblü və çaşdırıcı bir şeydir. Bilirsiniz ki, simptomların təhlili vasitəsilə libidonun bərkidiyi və simptomların onlardan qurulduğu uşaq yaşına aid hadisələr haqqında məlumat əldə edirik. İndi isə təəccüb ondadır ki, bu uşaq səhnələri həmişə doğru deyil. Bəli, halların əksəriyyətində onlar doğru deyil və bəzi hallarda tarixi həqiqətlə birbaşa ziddiyyət təşkil edir. Görürsünüz ki, bu kəşf, belə bir nəticəyə gətirib çıxaran təhlili nüfuzdan salmaq və ya təhlilin və «nevrozların» bütün başa düşülməsinin əsasında duran xəstələrin ifadələrini şübhə altına almaq üçün digər heç bir şey qədər uyğun deyil. Bundan əlavə, burada son dərəcə çaşdırıcı olan daha bir şey də var. Əgər təhlil vasitəsilə infantil təcrübələrin hər dəfə real olması halında, biz özümüzü etibarlı zəmində hərəkət edirik hissini yaşayardıq; əgər onlar müntəzəm olaraq saxtalaşdırılmış olsaydı, xəstələrin uydurmaları, fantaziyaları kimi ortaya çıxsaydı, biz bu qeyri-müəyyən zəmini tərk edib başqa bir yerə sığınmalı olardıq. Lakin vəziyyət nə birincisi, nə də ikincisidir; əksinə, sübut edilə bilən fakt budur ki, analizdə qurulan və ya xatırlanan uşaqlıq təcrübələri bəzən şübhəsiz ki, səhvdir, bəzən isə eyni dərəcədə doğru olur və əksər hallarda həqiqi və saxta olanların qarışığından ibarətdir. Beləliklə, simptomlar bəzən həqiqətən baş vermiş və libidonun fiksasiyasına təsir göstərməsi ehtimal edilə bilən təcrübələrin təsviri, bəzən isə xəstənin etioloji rol oynamaq üçün heç cür uyğun olmayan fantaziyalarının təsviri olur. Bu mövzuda istiqamət tapmaq çətindir. İlk dəstək nöqtəsini bəlkə də oxşar bir kəşfdə tapırıq: belə ki, insanların həmişə və hər hansı analizdən əvvəl şüurlu şəkildə içlərində daşıdıqları tək-tük uşaqlıq xatirələri də saxtalaşdırılmış ola bilər və ya ən azı çoxlu sayda həqiqi məlumatı saxta məlumatla qarışdırır. Bu halda səhvlərin sübutu nadir hallarda çətinlik yaradır və beləliklə, biz ən azı o qədər rahatlıq tapırıq ki, bu gözlənilməz məyusluğa görə günahkar analiz deyil, müəyyən mənada xəstələrdir. Bir az düşünəndən sonra, bu vəziyyətdə bizi nəyin bu qədər çaşdırdığını asanlıqla başa düşürük. Bu, reallığa qarşı etinasız münasibət, onunla fantaziya arasındakı fərqi nəzərə almamaqdır. Xəstənin bizi uydurma hekayələrlə məşğul etməsi bizi təhqir olunmuşluq hissinə qapılmağa vadar edir. Reallıq bizə uydurma ilə göylər qədər fərqli bir şey kimi görünür və biz ona tamamilə fərqli bir dəyər veririk. Xəstə də öz normal düşüncəsində eyni mövqeyi tutur. O, simptomların arxasında duran və uşaqlıq təcrübələrini təqlid edən istək vəziyyətlərinə aparan materialı ortaya qoyduqda, əlbəttə ki, əvvəlcə bunun reallıq, yoxsa fantaziya olduğu barədə şübhə içindəyik. Sonradan müəyyən əlamətlər vasitəsilə qərar vermək imkanı yaranacaq və biz də bu qərarı xəstəyə bildirmək vəzifəsi ilə üzləşəcəyik. Bu proses heç bir halda çətinliklərsiz keçmir. Əgər ona əvvəlcədən, uşaqlıq tarixini örtmək üçün istifadə etdiyi fantaziyaları, hər bir xalqın unudulmuş keçmişini əfsanələşdirməklə örtməsi kimi, üzə çıxarmaq niyyətində olduğumuzu bildirsək, müşahidə edirik ki, mövzunu daha da araşdırmağa olan marağı gözlənilmədən və istənməyən şəkildə azalır. O, həmçinin həqiqətləri öyrənmək istəyir və bütün «təsəvvürləri» rədd edir. Lakin əgər işin bu hissəsi bitənə qədər onu uşaqlıq illərindəki real hadisələri araşdırdığımız inancında saxlasaq, sonradan bizə səhv ittihamı yönəltməsi və görünən asan inancımızla alay etməsi riskini qəbul etmiş oluruq. Fantaziya və həqiqəti bərabər tutmaq və aydınlaşdırılmalı olan uşaqlıq təcrübələrinin hansı kateqoriyaya aid olduğunu ilkin mərhələdə nəzərə almamaq təklifini o, uzun müddət dərk etmir. Halbuki, bu, ruhi məhsullara münasibətdə açıq-aydın yeganə düzgün mövqedir. Bu fantaziyaların da bir növ reallığı var; xəstənin belə fantaziyalar yaratması faktı qalır və bu fakt, onun nevrozu üçün, sanki bu fantaziyaların məzmununu həqiqətən yaşamış kimi, demək olar ki, eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Bu fantaziyalar maddi reallıqdan fərqli olaraq psixi reallığa malikdirlər və biz tədricən başa düşürük ki, nevrozlar dünyasında psixi reallıq həlledici rol oynayır.

Nevrotiklərin uşaqlıq tarixində təkrar-təkrar rast gəlinən, demək olar ki, heç vaxt çatışmayan hadisələr arasında bəziləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və mən də onları digərlərindən fərqləndirməyə layiq görürəm. Bu qrupun nümunəsi kimi sizə bunları sayıram: valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi, böyüklər tərəfindən başdan çıxarılma və kastrasiya təhdidi. Bu hadisələrin heç vaxt maddi reallığa malik olmadığını güman etmək böyük səhv olardı;

əksinə, bu, çox vaxt yaşlı qohumlardan araşdırma aparılmaqla şübhəsiz şəkildə sübut oluna bilər. Məsələn, kiçik oğlan uşağı, əvvəllər cinsiyyət orqanı ilə yaramazlıqla oynamağa başlayanda və belə məşğuliyyətin gizlədilməli olduğunu hələ bilməyəndə, valideynlər və ya baxıcılar tərəfindən ona cinsiyyət orqanının və ya günahkar əlinin kəsilməklə hədələnməsi heç də nadir hal deyil. Valideynlər soruşulduqda bunu çox vaxt etiraf edirlər, çünki belə qorxutma ilə məqsədəuyğun bir iş gördüklərinə inanırlar; bəzi insanlar, xüsusilə də bu hədələmə bir az daha gec yaşlarda baş verdikdə, bu hədələməyə dəqiq və şüurlu xatirələrə malikdirlər. Ana və ya başqa bir qadın şəxs hədələməni dilə gətirdikdə, onun icrasını adətən ataya və ya həkimə havale edir. Frankfurtda uşaq həkim Hoffmanın məşhur “Struwelpeter” əsərində, kiçik yaşdakı cinsi və digər komplekslərə göstərilən anlayışa görə məhz öz populyarlığını qazanan bu əsərdə, siz kastrasiya cəzasının yumşaldılmış halını, inadla əmənə cəza olaraq baş barmaqların kəsilməsi ilə əvəz edildiyini görəcəksiniz. Lakin kastrasiya hədələməsinin nevrozlu xəstələrin təhlillərində rast gəlinən qədər çox uşaqlara yönəldilməsi ehtimalı çox aşağıdır. Biz uşağın, avtoerotik doyumun qadağan edildiyi haqqında məlumat əsasında, qadın cinsiyyət orqanının kəşfinin təsiri altında və işarələr vasitəsilə fantaziyasında belə bir hədələməni qurduğunu anlamaqla kifayətlənirik. Eyni şəkildə, kiçik uşağa hələlik heç bir anlayış və yaddaş gücü tanınmadığı müddətdə, proletar ailələrindən başqa ailələrdə də valideynlər və ya digər böyüklər arasındakı cinsi aktın şahidi olması tamamilə istisna edilmir və uşağın sonradan bu təəssüratı anlaya və ona reaksiya verə biləcəyi də inkar edilə bilməz. Lakin bu əlaqə, müşahidəyə çətinlik yaradan ən ətraflı detallarla təsvir edildikdə və ya əksər hallarda olduğu kimi, arxa tərəfdən, heyvanlar tərzi (more ferarum) bir əlaqə kimi ortaya çıxdıqda, artıq bu fantaziyanın heyvanların (itlərin) cinsiyyət əlaqəsinin müşahidəsinə söykəndiyinə və uşağın pubertat dövründəki qane edilməmiş baxmaq həvəsi tərəfindən motivasiya olunmasına şübhə qalmır. Bu növün ən yüksək nailiyyəti, sonra, insan hələ ana bətnində doğulmamış halda ikən valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsinə dair fantaziyadır. Başdan çıxarma fantaziyası xüsusi maraq doğurur, çünki o, çox vaxt fantaziya deyil, real xatirədir. Lakin xoşbəxtlikdən, analiz nəticələrinə görə əvvəlcə göründüyü qədər, o, həqiqətən də elə tez-tez real deyil. Böyük və ya yaşıd uşaqlar tərəfindən başdan çıxarma hələ də böyüklər tərəfindən başdan çıxarmadan daha çoxdur və uşaqlıq tarixlərində bu hadisəni irəli sürən qızlarda atasının başdan çıxaran kimi çıxması olduqca qanunauyğun olsa da, bu ittihamın fantastik təbiətində və ona təkan verən motivdə heç bir şübhə yoxdur. Başdan çıxarma fantaziyası ilə, heç bir başdan çıxarma baş vermədiyi halda, uşaq adətən cinsi fəaliyyətinin avtoerotik dövrünü ört-basdır edir. O, masturbasiya üzündən utancını özündən uzaqlaşdırmaq üçün arzulanan bir obyekti bu ən erkən dövrlərə fantaziya yolu ilə geri qaytarır. Əlavə olaraq, uşağın ən yaxın kişi qohumları tərəfindən cinsi sui-istifadəsinin tamamilə fantaziya aləminə aid olduğuna inanmayın. Çoxlu analitiklər belə əlaqələrin real olduğu və qəti şəkildə müəyyən edilə bildiyi hallarla işləmişlər; yalnız bu hallar da sonralar uşaqlığın daha gec dövrlərinə aid idi və daha erkən dövrlərə köçürülmüşdü.

Belə uşaqlıq hadisələrinin bir növ zəruri tələb olunduğu, nevrozun dəmir tərkib hissəsinə aid olduğu təəssüratından başqa heç bir təəssürat alınmır. Əgər onlar reallıqda mövcuddursa, bu yaxşıdır; reallıq onları imtina etmişsə, onlar işarələrdən hazırlanır və fantaziya ilə tamamlanır. Nəticə eynidir və fantaziya və ya reallıq bu uşaqlıq hadisələrində daha böyük paya malik olduqda nəticələrdə fərq olduğunu müəyyən etmək bizə bu günə qədər müvəffəq olmamışdır.

Burada yenə də çox vaxt qeyd olunan əlavə etmə əlaqələrindən yalnız biri mövcuddur; lakin bu, tanıdığımız bütün halların ən qəribəsidir. Bu fantaziyalara olan ehtiyac və onların materialı haradan gəlir? Həvəs mənbələri haqqında şübhə ola bilməz, lakin hər dəfə eyni məzmunlu eyni fantaziyaların yaradılmasını izah etmək lazımdır. Burada sizə cəsarətli görünəcəyini bildiyim bir cavabım var. Məncə, bu ilkin fantaziyalar — mən onları və əlbəttə bir neçə başqasını belə adlandırmaq istəyirəm — filogenetik mülkiyyətdir. Fərd öz təcrübəsini aşaraq, öz təcrübəsinin çox ilkin vəziyyətdə olduğu qədim dövrlərin təcrübəsinə müraciət edir. Mənim üçün çox mümkündür ki, bu gün analizdə bizə fantaziya kimi danışılan hər şey — uşağın başdan çıxarılması, valideynlərin cinsi əlaqəsini müşahidə edərkən cinsi oyanmanın qızışması, kastrasiya təhdidi — və ya daha dəqiq desək, kastrasiya — insan ailəsinin qədim dövrlərində bir dəfə reallıq olub və fantaziya quran uşaq fərdi həqiqətin boşluqlarını tarixdən əvvəlki həqiqətlərlə doldurub. Biz dəfələrlə insan inkişafının qədimlikləri haqqında nevrozların psixologiyasının digər bütün mənbələrdən daha çox şeyi qoruyub saxladığı şübhəsinə gəlmişik.

Hörmətli cənablar! Son müzakirə olunan məsələlər bizi “fantaziya” adlanan zehni fəaliyyətin yaranmasına və əhəmiyyətinə daha yaxından toxunmağa məcbur edir. Sizə məlum olduğu kimi, bu fəaliyyət ruhi həyatdakı yeri haqqında aydınlıq yaranmasa da, ümumiyyətlə yüksək qiymətləndirilir. Bu barədə sizə aşağıdakıları deyə bilərəm. Bildiyiniz kimi, insanın Məni xarici təzyiqin təsiri altında yavaş-yavaş reallığı qiymətləndirməyə və reallıq prinsipinə tabe olmağa öyrədilir və bu zaman həzz axtarışının — təkcə cinsi deyil — müxtəlif obyektlərindən və məqsədlərindən müvəqqəti və ya daimi olaraq imtina etməli olur. Lakin həzzdən imtina insana həmişə çətin gəlib; o, bunu bir növ kompensasiya olmadan həyata keçirə bilmir. Buna görə də o, özünə bir ruhi fəaliyyət saxlamışdır, burada bütün bu tərk edilmiş həzz mənbələri və həzz əldə etməyin tərk edilmiş yollarına daha bir mövcudluq icazəsi verilmişdir, bu mövcudluq formasında onlar reallıq tələbindən və bizim reallıq yoxlaması adlandırdığımız şeydən azad edilmişdir. Hər bir cəhd tezliklə bir doyum təsəvvürü formasına çatır; təsəvvürdəki arzu doyumlarında dayanmanın bir doyum gətirdiyinə şübhə yoxdur, baxmayaraq ki, bunun reallıq olmadığı haqqında bilik bu zaman bulanmır. Deməli, insan təsəvvür fəaliyyətində, reallıqda artıq imtina etdiyi xarici məcburiyyətdən azadlığı yenidən dadır. O, növbə ilə həzz heyvanı və sonra yenidən ağıllı varlıq olmağı bacarmışdır. O, reallıqdan qopara bildiyi məhdud doyumla, dəqiq desək, kifayət qədər təmin ola bilmir. “Ümumiyyətlə, köməkçi qurğular olmadan mümkün deyil,” – deyə T. Fontane bir dəfə demişdi. Təsəvvürün ruhi krallığının yaradılması, kənd təsərrüfatının, nəqliyyatın və sənayenin tələblərinin yerin ilkin görünüşünü tez bir zamanda tanınmaz hala gətirməklə hədələdiyi yerlərdə “qoruqların”, “təbiət qoruqlarının” təşkili ilə tam bir qarşılıq tapır. Təbiət qoruğu, əks halda hər yerdə ehtiyaca görə təəssüflə qurban edilən bu köhnə vəziyyəti saxlayır. Orada hər şey, faydasız olan belə, hətta zərərli olan belə, istədiyi kimi bitə və böyüyə bilər. Reallıq prinsipindən çıxarılmış belə bir qoruq, təsəvvürün ruhi krallığıdır.

Təsəvvürün ən məşhur məhsulları, artıq tanıdığımız, iddialı, böyüklük həvəsləri və erotik arzuların təsəvvür edilmiş doyumları olan, reallıq nə qədər məhdudiyyətə və ya dözümlülüyə çağırarsa, bir o qədər bolluqla inkişaf edən, adlanan “gündüz xəyalları”dır. Təsəvvür xoşbəxtliyinin mahiyyəti, həzz əldə etmənin reallığın razılığından müstəqilliyinin bərpası, onlarda inkar edilməz şəkildə özünü göstərir. Biz bilirik ki, belə gündüz xəyalları gecə yuxularının nüvəsi və nümunələridir. Gecə yuxusu əslində, gecənin həvəs təhriklərinin sərbəstliyi ilə istifadəyə yararlı hala gətirilmiş və gecənin ruhi fəaliyyət forması ilə təhrif edilmiş gündüz xəyalından başqa bir şey deyil. Biz artıq, gündüz xəyalının da mütləq şüurlu olmadığı, şüursuz gündüz xəyallarının da olduğu ideyasına öyrəşmişik. Beləliklə, belə şüursuz gündüz xəyalları, həm gecə yuxularının, həm də — nevroz simptomlarının mənbəyidir.

Simptomların yaranmasında fantaziyanın əhəmiyyəti aşağıdakı məlumatla sizə aydın olacaq. Biz demişdik ki, məhrumiyyət halında libido, özünün tərk etdiyi və hələ də müəyyən miqdarlarda yapışdığı mövqelərə geri qayıtma yolu ilə yüklənir. Bunu geri götürməyəcəyik və ya düzəltməyəcəyik, lakin biz aralıq bir həlqə əlavə etməliyik. Libido bu fiksasiya nöqtələrinə necə yol tapır? Deməli, tərk edilmiş bütün obyektlər və libidonun istiqamətləri hələ də hər mənada tərk edilməmişdir. Onlar və ya onların törəmələri fantaziya təsəvvürlərində hələ də müəyyən bir intensivliklə saxlanılır. Beləliklə, libidonun yalnız fantaziyalara geri çəkilməsi kifayətdir ki, onlardan bütün sıxışdırılmış fiksasiya nöqtələrinə gedən yolu açıq tapsın. Bu fantaziyalar müəyyən bir dözümlülükdən həzz alırdılar; onlar ilə Mən arasında münaqişə baş vermirdi, nə qədər kəskin ziddiyyətlər olsa da, müəyyən bir şərt yerinə yetirildiyi müddətcə. İndi libidonun fantaziyalara geri axması ilə pozulan kəmiyyət təbiətli bir şərt. Bu əlavə ilə fantaziyaların enerji yüklənməsi o qədər artır ki, onlar tələbkar olurlar, reallaşma istiqamətində bir təkan inkişaf etdirirlər. Lakin bu, onlar ilə Mən arasındakı münaqişəni qaçılmaz edir. Onlar əvvəllər şüuröncəsi və ya şüurlu olsalar da, indi Mən tərəfindən sıxışdırılmaya məruz qalırlar və Şüursuz tərəfindən cazibəyə təslim olurlar. İndi şüursuz olan fantaziyalardan libido, onların Şüursuzdakı mənşəyinə, öz fiksasiya nöqtələrinə qədər geri qayıdır.

Libidonun fantaziyaya geri çəkilməsi, simptomların yaranmasına gedən yolun xüsusi bir adlandırılmasını haqq edən bir ara mərhələsidir.

K. G. Yunq onun üçün çox uyğun olan İntroversiya adını uydurmuş, lakin onu məqsədəuyğun olmayan şəkildə başqa şeyləri də ifadə etmək üçün istifadə etmişdir. Biz introversiyanın, libidonun real doyum imkanlarından uzaqlaşmasını və indiyə qədər zərərsiz sayılaraq dözülmüş fantaziyaların həddindən artıq yüklənməsini ifadə etdiyi fikrində qalacağıq. İntroversiya edən hələ də nevrozlu deyil, lakin o, qeyri-sabit bir vəziyyətdədir; o, yığılmış libidosu üçün başqa çıxış yolları tapmasa, növbəti qüvvə dəyişməsində mütləq simptomlar inkişaf etdirməlidir. Əksinə, nevrozlu doyumun qeyri-real xarakteri və fantaziya ilə reallıq arasındakı fərqin nəzərə alınmaması artıq introversiya mərhələsində qalmaqla müəyyən edilmişdir.

Siz, şübhəsiz, son müzakirələrdə etioloji zəncirin quruluşuna yeni bir amil, yəni nəzərə alınan enerjilərin miqdarını, ölçüsünü daxil etdiyimi qeyd etmisiniz; bu amili hər yerdə nəzərə almalıyıq. Etioloji şərtlərin yalnız keyfiyyət təhlili ilə kifayətlənə bilmərik. Və ya başqa sözlə desək, bu psixi proseslərin sadəcə dinamik baxışı kifayət deyil, iqtisadi baxış bucağı da tələb olunur. Biz özümüzə deməliyik ki, iki tələb arasındakı münaqişə, müəyyən yüklənmə intensivliklərinə çatılmadan qopmur, hətta məzmun şərtləri çoxdan mövcud olsa belə. Eyni şəkildə, konstitusional amillərin patogen əhəmiyyəti, quruluşda bir hissəvi həvəsdən digərindən nə qədər çoxunun verildiyindən asılıdır; hətta təsəvvür etmək olar ki, bütün insanların quruluşları keyfiyyət baxımından eynidir və yalnız bu miqdar nisbətləri ilə fərqlənirlər. Nevrotik xəstəliyə qarşı müqavimət qabiliyyəti üçün miqdar amili heç də az həlledici deyil. Məsələ ondadır ki, bir şəxs istifadə edilməmiş libidonun hansı miqdarını asılı vəziyyətdə saxlaya bilər və libidosunun hansı böyük hissəsini cinsəllikdən uzaqlaşdırıb sublimasiya məqsədlərinə yönəldə bilər. Psixi fəaliyyətin son məqsədi, keyfiyyət baxımından həzz qazanmağa və xoşagəlməzlikdən qaçmağa can atma kimi təsvir edilə bilən məqsəd, iqtisadi nəzəriyyə üçün psixi aparatda təsir edən oyanma ölçülərini (qıcıq miqdarlarını) idarə etmək və onların xoşagəlməzlik yaradan yığılmasını dayandırmaq vəzifəsi kimi ortaya çıxır.

Beləliklə, nevrozlarda simptom formalaşması haqqında sizə demək istədiklərim bu qədər idi. Bəli, lakin bunu yenidən açıq şəkildə vurğulamağı buraxmıram: Burada deyilənlərin hamısı yalnız histeriya nevrozunda simptom formalaşmasına aiddir. Məcburiyyət nevrozunda — əsas prinsiplərin qorunması ilə — çox şey fərqli tapılır. Bizim histeriya nevrozunda da danışdığımız, həvəs tələblərinə qarşı-yüklənmələr, məcburiyyət nevrozunda önə çıxır və deyilən “reaksiya formalaşmaları” ilə kliniki mənzərəyə hökm edir. Eyni dərəcədə və daha da uzağa gedən sapmaları digər nevrozlarda aşkar edirik, burada simptom formalaşması mexanizmləri haqqında araşdırmalar heç bir nöqtədə tamamlanmamışdır.

Bu gün sizi azad etməzdən əvvəl, fantaziya həyatının ən ümumi marağa layiq olan bir tərəfinə diqqətinizi bir müddət daha cəlb etmək istəyirəm. Fantaziyadan reallığa geri dönüş yolu mövcuddur və bu — sənətdir. Sənətçi başlanğıcda da nevroza qədər çox uzaq olmayan bir introversivdir. O, həddindən artıq güclü həvəs ehtiyacları tərəfindən təzyiqə məruz qalır, şərəf, hakimiyyət, var-dövlət, şöhrət və qadınların sevgisini qazanmaq istəyir; lakin bu doyumları əldə etmək üçün ona vasitələr çatışmır. Buna görə də, o, digər narazı insanlar kimi reallıqdan üz çevirir və bütün marağını, hətta libidosunu da fantaziya həyatının arzu formalaşmalarına köçürür; bu arzu formalaşmalarından nevroza gedən yol keçə bilər. İnkişafının tam nəticəsinin bu olmaması üçün çox şeyin bir yerə gəlməsi lazımdır; məlumdur ki, məhz sənətçilər tez-tez nevrozlar səbəbindən iş qabiliyyətlərinin qismən ləngiməsindən əziyyət çəkirlər. Ehtimal ki, onların təbiətində güclü sublimasiya qabiliyyəti və konflikti həll edən sıxışdırmaların müəyyən bir zəifliyi var. Sənətçi reallığa geri dönüş yolunu aşağıdakı kimi tapır. O, fantaziya həyatı sürən yeganə şəxs deyil. Fantaziyanın bu vasitəçi dövrü ümumi insan razılığı ilə təsdiqlənib və hər bir məhrum olan şəxs oradan yüngülləşmə və təskinlik gözləyir. Lakin sənətçi olmayanlar üçün fantaziya mənbələrindən həzz qazanma imkanı çox məhduddur. Onların sıxışdırmalarının amansızlığı onları hələ də şüurlu ola bilən azsaylı gündüz xəyalları ilə kifayətlənməyə məcbur edir. Əgər biri həqiqi sənətçidirsə, onda onun daha çox imkanı var. O, ilk növbədə, gündüz xəyallarını elə işləyir ki, onlar yadları uzaqlaşdıran çox fərdi olanı itirir və başqaları üçün də həzz alınabilir olur. O, onları elə yumşaltmağı da bilir ki, qadağan edilmiş mənbələrdən gəlmələri asanlıqla açılmır. Bundan əlavə, o, müəyyən bir materialı fantaziya təsəvvürünün dəqiq əksi olana qədər formalaşdırmağı bacaran sirli qabiliyyətə malikdir və sonra öz şüursuz fantaziyasının bu təsvirinə o qədər həzz qazancı bağlayır ki, sıxışdırmalar ən azı müvəqqəti olaraq üstələnilir və ləğv edilir. Əgər o, bunların hamısını bacarsa, başqalarına öz şüursuzluqlarının artıq əlçatmaz olmuş həzz mənbələrindən yenidən təskinlik və yüngülləşmə tapmağa imkan yaradır, onların minnətdarlığını və heyranlığını qazanır və artıq fantaziyası vasitəsilə əvvəllər yalnız fantaziyasında əldə etdiyi şeyi — şərəf, hakimiyyət və qadınların sevgisini — əldə edir.