XXII. Mühazirə. İnkişaf və geriləmə aspektləri. Etiologiya

Hörmətli xanımlar və cənablar! Libido funksiyasının, normal adlanan şəkildə çoxalma xidmətinə keçməzdən əvvəl geniş bir inkişaf mərhələsindən keçdiyini eşitmişik. İndi isə bu faktın nevrozların yaranmasında hansı əhəmiyyətə malik olduğunu sizə nümayiş etdirmək istəyirəm.

Ümumi patologiya təlimləri ilə uyğunluq içində olduğumuzu düşünürəm, əgər belə bir inkişafın iki növ təhlükəni özündə daşıdığını qəbul etsək: birincisi, ləngimə təhlükəsi, ikincisi isə geri dönüş təhlükəsi. Yəni, bioloji proseslərin ümumi dəyişkənlik meylini nəzərə alsaq, hazırlıq mərhələlərinin hamısının eyni dərəcədə yaxşı keçirilməməsi və tamamilə üstələnməməsi qaçılmaz olmalıdır; funksiyanın bir hissəsi bu erkən mərhələlərdə daimi olaraq saxlanılacaq və inkişafın ümumi mənzərəsinə müəyyən dərəcədə inkişaf ləngiməsi qarışacaq.

Bu proseslərə digər sahələrdə analoqlar axtaraq. Əgər bütün bir xalq yeni məskənlər axtarmaq üçün köhnə məskənlərini tərk edirsə, insan tarixinin əvvəlki dövrlərində tez-tez baş verdiyi kimi, o, tam sayda yeni yerə çatmamışdır. Digər itkilərdən başqa, mütləq belə olmuşdur ki, yolçuların kiçik dəstələri və ya qrupları yolda dayanıb bu dayanacaqlarda məskunlaşırdılar, əsas kütlə isə irəliyə doğru hərəkət edirdi.

Və ya, daha yaxın müqayisələr axtarmaq üçün, siz bilirsiniz ki, ən yüksək məməlilərdə kişilərin cinsiyyət vəziləri, əvvəlcə qarın boşluğunun dərinliyində yerləşən, intrauterin həyatın müəyyən bir vaxtında köç həyata keçirir və bu köç onları çanaq ucunun dərisinin altına, demək olar ki, birbaşa yerləşdirir. Bu köçün nəticəsi olaraq, bir sıra kişilərdə belə bir vəziyyət müşahidə olunur: cüt orqanlardan biri çanaq boşluğunda qalıb, və ya bu orqan, hər ikisinin köç zamanı keçməli olduğu deyilən qasıq kanalında daimi yerləşmə tapıb, və ya ən azı bu kanal açıq qalıb, halbuki normalda cinsiyyət vəzilərinin yer dəyişməsi başa çatdıqdan sonra bu kanalın bağlanması gözlənilir. Mən gənc tələbə ikən v. Brükenin rəhbərliyi altında ilk elmi məqaləmi hazırlayarkən, kiçik, hələ çox arxaik quruluşlu bir balığın onurğa beynindəki arxa sinir köklərinin mənşəyi ilə məşğul olurdum. Mən aşkar etdim ki, bu köklərin sinir lifləri boz maddənin arxa buynuzundakı böyük hüceyrələrdən çıxır, bu isə digər onurğalılarda artıq belə deyil. Lakin mən qısa müddət sonra aşkar etdim ki, belə sinir hüceyrələri boz maddənin xaricində, arxa kökün deyilən onurğa qanqlionuna qədər bütün yol boyunca mövcuddur, bu da məni belə bir nəticəyə gətirdi ki, bu qanqlion yığınlarının hüceyrələri onurğa beyindən sinirlərin kök hissəsinə köç etmişdir. Bu, inkişaf tarixi tərəfindən də təsdiqlənir; lakin bu kiçik balıqda köçün bütün yolu geridə qalmış hüceyrələr vasitəsilə aydın şəkildə izlənə bilirdi. Daha dərinə enildikdə, bu müqayisələrin zəif nöqtələrini aşkar etmək sizə çətin gəlməyəcək. Buna görə də biz birbaşa bildiririk ki, hər bir fərdi cinsi həvəs üçün, onun bəzi hissələri inkişafın daha əvvəlki mərhələlərində qalmış ola bilər, baxmayaraq ki, digər hissələri son məqsədə çatmış ola bilər. Siz burada qeyd edirsiniz ki, biz belə bir həvəsi, həyatın başlanğıcından bəri davamlı axın kimi təsəvvür edirik və bu axını müəyyən dərəcədə süni şəkildə ayrı-ayrı, ardıcıl təkanlara bölürük. Bu təsəvvürlərin daha çox «aydınlaşdırılmaya» ehtiyacı olduğu barədəki təəssüratınız haqlıdır, lakin bu cür bir cəhd bizi çox uzağa aparardı. Gəlin bir daha qeyd edək ki, bir qism həvəsin daha əvvəlki bir mərhələdə qalması «fiksasiya» (yəni həvəsin fiksasiyası) adlanmalıdır.

Belə mərhələli inkişafın ikinci təhlükəsi ondan ibarətdir ki, daha irəli getmiş hissələr də asanlıqla geri qayıdan hərəkətlə bu əvvəlki mərhələlərdən birinə dönə bilər; biz buna geriləmə deyirik. Həvəs belə bir geriləməyə, onun funksiyasının icrası, yəni onun qane etmə məqsədinə çatması sonrakı və ya daha yüksək inkişaf etmiş formada güclü xarici maneələrlə qarşılaşdıqda məcbur olacaqdır. Bizim üçün fiksasiya və geriləmənin bir-birindən asılı olduğunu qəbul etmək məntiqli görünür. İnkişaf yolunda fiksasiyalar nə qədər güclü olarsa, funksiya xarici çətinliklərdən həmin fiksasiyalara qədər geriləmə yolu ilə qaçmağa bir o qədər meylli olar; deməli, inkişaf etmiş funksiya öz axarına mane olan xarici maneələrə qarşı bir o qədər davamsız olduğunu göstərər. Yadda saxlayın: bir xalq hərəkət zamanı köç yolu üzərindəki dayanacaqlarda güclü dəstələr buraxdıqda, əgər onlar məğlub edilərsə və ya həddindən artıq güclü düşmənlə qarşılaşarsa, daha irəli getmişlər üçün bu dayanacaqlara qədər geri çəkilmək ehtimalı yüksək olar. Lakin köç zamanı öz saylarından nə qədər çoxunu geridə qoyublarsa, məğlubiyyət təhlükəsinə bir o qədər tez düşəcəklər.

Nevrozları başa düşməyiniz üçün fiksasiya və geriləmə arasındakı bu əlaqəni nəzərdən qaçırmamağınız vacibdir. Beləliklə, nevrozların səbəbləndirilməsi, yəni tezliklə yaxınlaşacağımız nevrozların etiologiyası məsələsində etibarlı bir mövqe qazanacaqsınız. Əvvəlcə geriləmə mövzusundan uzaqlaşmayacağıq. Libido funksiyasının inkişafı haqqında sizə məlum olanlara əsasən, iki növ geriləmə gözləməyiniz icazəlidir: libido tərəfindən ilk yüklənməyə məruz qalmış obyektlərə, məlum olduğu üzrə qadağan olunmuş cinsi əlaqə xarakterli olanlara qayıdış və bütün cinsi təşkilatın əvvəlki mərhələlərə qayıdışı. Hər ikisi transfer nevrozlarında rast gəlinir və onların mexanizmində böyük rol oynayır.

Xüsusilə libidonun ilk qadağan olunmuş cinsi əlaqə obyektlərinə qayıdışı, nevrozlu xəstələrdə demək olar ki, yorucu qaydada rast gəlinən bir xüsusiyyətdir. Libido geriləmələri haqqında, əgər nevrozların başqa bir qrupunu, belə deyilən narsisistik nevrozları da nəzərə alsaq, çox daha çox şey demək olar; lakin hazırda biz bunu nəzərdə tutmuruq. Bu xəstəliklər bizə libido funksiyasının hələ qeyd edilməmiş başqa inkişaf prosesləri haqqında məlumat verir və uyğun olaraq geriləmənin yeni növlərini göstərir. Lakin mən inanıram ki, indi sizə əvvəla geriləmə və sıxışdırmanı qarışdırmamağınız üçün xəbərdarlıq etməli və hər iki proses arasındakı əlaqələri aydınlaşdırmağınızda sizə kömək etməliyəm. Sıxışdırma, yadda saxladığınız kimi, şüur qabiliyyəti olan aktı, yəni Vbw. sisteminə aid olan aktı şüursuz hala gətirən, yəni Ubw. sisteminə geri itələyən prosesdir. Eyni zamanda, şüursuz psixi aktın ümumiyyətlə növbəti şüuröncəsi sisteminə buraxılmayıb, astanada senzura tərəfindən geri qaytarılması halını da sıxışdırma adlandırırıq. Deməli, sıxışdırma anlayışına cinsəlliklə heç bir əlaqə aid deyil; zəhmət olmasa, bunu diqqətlə nəzərdə tutun. Bu, sadəcə psixoloji prosesi ifadə edir ki, onu topik adlandırsaq daha yaxşı xarakterizə edə bilərik. Bununla demək istəyirik ki, o, qəbul edilmiş psixi məkanlarla əlaqəlidir və ya, bu kobud köməkçi təsəvvürü yenidən kənara qoysaq, psixi aparatın ayrı-ayrı psixi sistemlərdən qurulması ilə əlaqəlidir. Aparılan müqayisə sayəsində biz ilk dəfə diqqətimizi cəlb edirik ki, “geriləmə” sözünü indiyə qədər ümumi, deyil, tam xüsusi mənasında istifadə etmişik. Ona ümumi mənasını, yəni inkişafın daha yüksək mərhələsindən daha aşağı mərhələsinə qayıtma mənasını verin, onda sıxışdırmanın da geriləməyə tabe olduğu aydın olur, çünki sıxışdırmanı da psixiki aktın inkişafında daha əvvəlki və daha dərin mərhələyə qayıtma kimi təsvir etmək olar. Yalnız sıxışdırmada bizə bu geri qayıdan istiqamət əhəmiyyətli deyil, çünki psixiki akt şüursuzluğun daha aşağı mərhələsində saxlanıldıqda da biz bunu dinamik mənada sıxışdırma adlandırırıq. Sıxışdırma məhz topik-dinamik anlayışdır, geriləmə isə sadəcə təsviri anlayışdır. Lakin biz indiyə qədər geriləmə adlandırdığımız və fiksasiya ilə əlaqələndirdiyimiz şeylərlə yalnız libidonun inkişafının daha əvvəlki mərhələlərinə qayıtmasını nəzərdə tutmuşuq, yəni bu, sıxışdırmadan mahiyyətcə tam fərqli və ondan tam müstəqil olan bir şeydir. Libido geriləməsini də sadəcə psixiki proses adlandıra bilmərik və psixiki aparatda ona hansı yerləşməni təyin etməli olduğumuzu bilmirik. Hətta o, psixiki həyata ən güclü təsiri göstərsə belə, onda üzvi amil ən üstün mövqedədir.

Belə müzakirələr, cənablar, bir qədər quru alınmalıdır. Onların daha təsirli tətbiqlərini etmək üçün klinikaya müraciət edək. Bilirsiniz ki, histeriya və məcburiyyət nevrozu transfer nevrozları qrupunun iki əsas nümayəndəsidir. Histeriyada libidonun ilkin insest cinsi obyektlərə doğru geriləməsi mövcuddur və bu, tamamilə qanunauyğun olsa da, cinsi təşkilatın daha əvvəlki mərhələsinə doğru geriləmə demək olar ki, yoxdur. Əvəzində, histeriya mexanizmində əsas rol sıxışdırmaya düşür. Əgər bu nevroza dair indiyə qədər əldə etdiyimiz təsdiqlənmiş bilikləri bir konstruksiyayla tamamlamağa icazə verirsinizsə, vəziyyəti aşağıdakı kimi təsvir edə bilərəm: Hissəvi həvəslərin cinsiyyət orqanlarının üstünlüyü altında birləşməsi baş tutmuşdur, lakin onların nəticələri şüurla əlaqəli olan şüuröncəsi sisteminin müqaviməti ilə qarşılaşır. Cinsiyyət orqanlarının təşkilatı şüursuzluq üçün etibarlı sayılır, şüuröncəsi üçün isə eyni dərəcədə etibarlı deyil və şüuröncəsi tərəfindən bu rəddetmə, cinsiyyət orqanlarının üstünlüyündən əvvəlki vəziyyətlə müəyyən oxşarlıqları olan bir mənzərə yaradır. Lakin bu, tamamilə başqa bir şeydir. — İki libido geriləməsindən cinsi təşkilatın daha əvvəlki fazasına doğru olanı çox daha nəzərə çarpanıdır. Histeriyada bu olmadığından və nevrozlar haqqında bütün baxışlarımız hələ də çox vaxt histeriyanın tədqiqatının təsiri altında qaldığından (zaman baxımından bu tədqiqat əvvəl gəlmişdir), libido geriləməsinin əhəmiyyəti bizə sıxışdırmanın əhəmiyyətindən çox sonra aydın olmuşdur. Histeriya və məcburiyyət nevrozundan başqa narsisistik nevrozları da nəzərlərimizə daxil edə bildiyimiz zaman, baxış nöqtələrimizin daha genişləndirilmələrə və yenidən qiymətləndirilmələrə məruz qalacağını gözləyək.

Məcburiyyət nevrozunda əksinə olaraq, libidonun sado-anal təşkilatın əvvəlki mərhələsinə geri qayıtması ən nəzərəçarpan və simptomların ifadə edilməsində həlledici olan amildir. Sevgi təkanı o zaman sadist təkan kimi maskalanmalıdır. Zorlayıcı təsəvvür: «Mən səni öldürmək istəyirəm», əslində, müəyyən, lakin təsadüfi deyil, zəruri əlavələrdən təmizləndikdə, başqa bir şey deyil, yalnız «Mən səni sevgi ilə həzz almaq istəyirəm» deməkdir. Eyni zamanda bir obyekt geri qayıtmasının baş verdiyini, yəni bu təkanların yalnız ən yaxın və ən çox sevilən şəxslərə aid olduğunu nəzərə alsaq, bu zorlayıcı təsəvvürlərin xəstədə yaratdığı dəhşəti və onların onun şüurlu qavrayışına qarşı çıxan qəribəliyini təsəvvür edə bilərsiniz. Lakin sıxışdırma da bu nevrozların mexanizmində böyük rol oynayır; bu mexanizmi bizim kimi qısa bir girişdə aydınlaşdırmaq asan deyil. Sıxışdırma olmadan libidonun geri qayıtması heç vaxt nevroz yaratmaz, əksinə, sapqınlığa (perversiyaya) səbəb olar. Bundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, sıxışdırma nevroza ən çox xas olan və onu ən yaxşı tərifi edən prosesdir. Bəlkə də bir gün sizə sapqınlıqların mexanizmi haqqında bildiklərimizi nümayiş etdirmək imkanı taparam və onda görəcəksiniz ki, burada da heç nə insanın asanlıqla qurmaq istədiyi qədər sadə deyil.

Möhtərəm cənablar! Məncə, libidonun fiksasiyası və geri qayıtması haqqında yeni dinlədiyiniz bu izahatlarla ən tez barışacaqsınız, əgər onları nevrozların etiologiyasının araşdırılması üçün hazırlıq kimi qəbul etsəniz. Bu mövzuda sizə yalnız bir məlumat vermişəm, yəni insanlara libidonu qane etmək imkanı əlindən alındıqda, mənim ifadəm ilə desək, «məhrumiyyət» baş verdikdə, onlar nevroz xəstəliyinə tutulurlar və onların simptomları məhz ödənməmiş həzzin əvəzidir. Təbii ki, bu o demək deyil ki, libidinal həzzin hər bir məhrumiyyəti ona məruz qalan hər kəsi nevrozlu edir, yalnız odur ki, araşdırılan bütün nevroz hallarında məhrumiyyət amilinin mövcudluğu aşkar edilə bilmişdir. Deməli, bu hökm geri çevrilə bilməz. Həmçinin başa düşmüş olacaqsınız ki, bu iddia nevrozların etiologiyasının bütün sirrini açmağı deyil, yalnız vacib və zəruri bir şərti önə çıxarmağı nəzərdə tuturdur.

İndi artıq bu cümlənin daha sonra müzakirəsi üçün, məhrumiyyətin təbiətinəmi, yoxsa ona məruz qalan şəxsin xüsusiyyətlərinəmi riayət etmək lazım gəldiyini bilmirik. Məhrumiyyət nadir hallarda tam və mütləq olur; patoloji təsirli olması üçün, o, yəqin ki, fərdin yalnız ona tələb etdiyi və yalnız ona qadir olduğu həzz təmin etmə yoluna aid olmalıdır. Ümumiyyətlə, libidinal həzzdən məhrum olmağı, ondan xəstələnmədən dözə biləcəyimiz çoxlu yollar var. Əvvəla, belə bir məhrumiyyəti zərərsiz şəkildə öz üzərinə götürə bilən insanları tanıyırıq; onlar xoşbəxt deyillər, həsrətdən əziyyət çəkirlər, lakin xəstə olmurlar. Sonra nəzərə almalıyıq ki, məhz cinsi həvəs təhrikləri, belə desəm, son dərəcə plastikdir. Onlar bir-birinin yerinə keçə bilər, biri digərinin intensivliyini öz üzərinə götürə bilər; əgər birinin həzz təmin etməsi reallıq tərəfindən rədd edilibsə, digərinin həzz təmin etməsi tam kompensasiya təklif edə bilər. Onlar bir-birinə, maye ilə dolu, bir-biri ilə əlaqəli kanallar şəbəkəsi kimi davranır və bu, genital üstünlüyə tabe olmalarına baxmayaraq, belə bir təsəvvürü uzlaşdırmaq heç də asan deyil. Bundan əlavə, cinsəlliyin hissəvi həvəsləri, eləcə də onlardan birləşdirilmiş cinsi tələblər, obyektlərini dəyişdirmək, onu başqası, yəni daha asan əlçatan olanı ilə əvəz etmək üçün böyük qabiliyyət göstərir; bu yerdəyişmə qabiliyyəti və surroqatları qəbul etməyə hazır olmaq, məhrumiyyətin patoloji təsirinə güclü şəkildə qarşı çıxmalıdır. Məhrumiyyət nəticəsində xəstələnməyə qarşı qoruyucu proseslər arasında biri xüsusi mədəni əhəmiyyət qazanmışdır. Bu proses, cinsi tələbin hissəvi həzz və ya çoxalma həzzinə yönəldilmiş məqsədini tərk etməsi və tərk edilmiş məqsədlə genetik olaraq əlaqəli olan, lakin özü artıq cinsi deyil, sosial adlandırılmalı olan başqa bir məqsədi qəbul etməsindən ibarətdir. Biz bu prosesi “sublimasiya” adlandırırıq və bu zaman sosial məqsədləri, əslində eqoist olan cinsi məqsədlərdən daha yüksək tutan ümumi qiymətləndirməyə tabe oluruq. Sublimasiya, əslində, cinsi tələblərin digər qeyri-cinsi tələblərə söykənməsinin xüsusi bir halıdır. Biz başqa bir kontekstdə ondan yenidən danışmalı olacağıq.

İndi sizdə, məhrumiyyətin bu vasitələrin hamısı ilə dözülərək əhəmiyyətsizliyə endirildiyi təəssüratı yaranacaq. Lakin yox, o, öz patoloji gücünü saxlayır. Qarşı tədbirlər ümumiyyətlə kifayət etmir. İnsanların orta hesabla öz üzərinə götürə biləcəyi təmin edilməmiş libido miqdarı məhduddur. Libidonun plastikliyi və ya sərbəst hərəkətliliyi heç də hamıda tam qorunub-saxlanmır və sublimasiya həmişə libidonun yalnız müəyyən bir hissəsini həll edə bilər, sublimasiya qabiliyyətinin bir çox insana yalnız az miqdarda verildiyini nəzərə almasaq belə. Bu məhdudiyyətlər arasında ən mühümü aydın şəkildə libidonun hərəkətliliyi ilə bağlı olanıdır, çünki o, fərdin qane edilməsini çox az sayda məqsəd və obyektin əldə edilməsindən asılı edir. Yalnız onu yadda saxlayın ki, qüsurlu libido inkişafı erkən təşkilatlanma və obyekt axtarışı mərhələlərinə çox geniş, bəlkə də çoxsaylı libido fiksasiyaları buraxır ki, bunlar adətən real qane edilməyə qadir deyillər; beləliklə, siz libido fiksasiyasında xəstəliyin yaranmasına qane edilməməklə birləşən ikinci güclü amili tanıyacaqsınız. Sxematik qısaltda siz bunu belə ifadə edə bilərsiniz ki, libido fiksasiyası nevrozların etiologiyasında dispozisiyalı, daxili amili, qane edilməməklə isə təsadüfi, xarici amili təmsil edir.

Burada sizə tamamilə lazımsız bir mübahisədə tərəf tutmamağınız barədə xəbərdarlıq etmək fürsətindən istifadə edirəm. Elmi fəaliyyətdə həqiqətin bir hissəsini götürmək, onu bütünün yerinə qoymaq və indi onun xeyrinə, heç də az doğru olmayan qalan hissəyə qarşı mübarizə aparmaq çox yaygındır. Bu yolla psixoanalitik hərəkatdan bir neçə cərəyan artıq ayrılmışdır; onlardan biri yalnız eqoist həvəsləri tanıyır, cinsi olanları isə inkar edir, digəri isə yalnız real həyat vəzifələrinin təsirini yüksək qiymətləndirir, lakin fərdi keçmişin təsirini nəzərdən qaçırır və s. İndi burada oxşar bir qarşıdurma və mübahisə sualı üçün fürsət yaranır: Nevrozlar ekzogen və ya endogen xəstəliklərdir, müəyyən bir konstitusiyanın qaçılmaz nəticəsi və ya müəyyən zərərli (travmatik) həyat təəssüratlarının məhsulu, xüsusilə: onlar libido fiksasiyası (və digər cinsi konstitusiya) və ya məhrumiyyətin təzyiqi tərəfindən yaradılırlar? Bu dilemma mənə, sizə təqdim edə biləcəyim başqa bir dilemma qədər belə ağıllı görünmür: Uşaq ata tərəfindən döllənmə və ya ana tərəfindən hamiləlik yolu ilə? Hər iki şərt eyni dərəcədə zəruridir, siz haqlı olaraq belə cavab verəcəksiniz. Nevrozların yaranmasında əlaqə, tamamilə eyni olmasa da, çox oxşardır. Yaranma səbəblərinin nəzərdən keçirilməsində nevroz xəstəliklərinin halları bir sıra təşkil edir; bu sıra daxilində hər iki amil — cinsi konstitusiya və təcrübə, və ya istəsəniz: libido fiksasiyası və məhrumiyyət — elə təmsil olunur ki, biri artdıqda digəri azalır. Sıranın bir ucunda, sizin qətiyyətlə deyə biləcəyiniz ekstremal hallar durur: Bu insanlar öz qəribə libido inkişafları nəticəsində mütləq xəstələnmiş olacaqdılar, nə təcrübə yaşamış olsalar da, həyat onları nə qədər qoruyub saxlamış olsa da. Digər ucunda isə, əksinə, həyat onları bu və ya digər vəziyyətə salmasaydı, xəstəlikdən mütləq qurtulacaqlarını düşünməli olduğunuz hallar durur. Sıra daxilindəki hallarda meyilverici cinsi konstitusiyanın çoxu və ya azı, zərərli həyat tələblərinin azı və ya çoxu ilə üst-üstə düşür. Onların cinsi konstitusiyası, belə təcrübələr yaşamamış olsaydılar, onlara nevroz gətirməzdi; və bu təcrübələr, libido münasibətləri başqa olsaydı, onlara travmatik təsir göstərməzdi. Bu sırada meyilverici amillərə müəyyən dərəcədə əhəmiyyət üstünlüyü tanımağı bəlkə qəbul edə bilərəm, lakin bu təmkin də sinirliyin sərhədlərini nə qədər geniş müəyyən etmək istədiyinizdən asılıdır.

Cənablar! Mən sizə bu kimi sıraları tamamlayıcı sıralar adlandırmağı təklif edirəm və daha belə sıralar qurmaq üçün səbəb tapacağımıza sizi hazırlayıram.

Libidonun müəyyən istiqamətlərə və obyektlərə yapışmasındakı inadkarlıq, demək olar ki, libidonun yapışqanlığı, bizə tamamilə naməlum olan asılılıqları, etiologiya üçün əhəmiyyəti olan müstəqil, fərdi dəyişkən bir amil kimi görünür.

Onun nevrozların etiologiyası üçün əhəmiyyətini artıq heç vaxt kiçik görməyəcəyik. Lakin bu əlaqənin daxili dərinliyini də həddindən artıq qiymətləndirməməliyik. Libidonun belə bir “yapışqanlığı” — naməlum səbəblərdən — çoxsaylı şəraitdə normal insanlarda da baş verir və müəyyən mənada nevrotiklərin əksi olan şəxslərdə, yəni sapqınlarda, həlledici amil kimi aşkarlanır. Psixoanaliz dövründən əvvəl belə (Bine) məlum idi ki, sapqınların anamnezində çox vaxt qeyri-adi həvəs istiqaməti və ya obyekt seçimi haqqında çox erkən təəssürat üzə çıxır və şəxsin libidosunun təəssürata ömür boyu yapışıb qalmasına səbəb olur. Bu təəssüratın libido üzərində belə intensiv cazibə yaratmağa nəyin qadir olduğunu çox vaxt söyləmək mümkün deyil. Sizə bu cür öz müşahidəmə əsaslanan bir halı danışmaq istəyirəm. Bu gün qadının cinsiyyət orqanı və digər bütün qıcıqlandırıcıları ona heç nə deməyən, yalnız müəyyən formadakı ayaqqabılı ayaq tərəfindən qarşıdurulmaz cinsi oyanmaya salına bilən bir kişi, libidosunun fiksasiyasında həlledici rol oynayan altı yaşındakı bir hadisəni xatırlayır. O, ingilis dili dərsi aldığı müəllimənin yanındakı taburetdə oturmuşdu. Müəllimə, yaşlı, quru, çirkin, gözləri mavi və burnu yuxarı qalxmış bir qız idi; həmin gün ayağı ağrıdığından, məxmər ev başmağı ilə örtülmüş ayağını yastıq üzərində uzatmışdı; ayağı isə ən incə şəkildə örtülmüşdü. O vaxt müəllimənin ayağında gördüyü belə cılız, damarlı ayaq, pubertat dövründə normal cinsi fəaliyyətə utancaq cəhddən sonra onun yeganə cinsi obyektinə çevrildi və ingilis müəlliməsinin tipini xatırladan digər cəhətlər də bu ayağa əlavə edildikdə, kişi müqavimətsiz şəkildə ona cəlb olunurdu. Lakin libidosunun bu fiksasiyası nəticəsində kişi nevrotik deyil, sapqın, bizim dediyimiz kimi, ayaq fetişisti oldu. Deməli, libidonun həddindən artıq, üstəlik, erkən fiksasiyası nevrozların yaranması üçün zəruri olsa da, onun təsir dairəsi nevroz sahəsindən xeyli genişdir. Bu şərt də, əvvəl qeyd olunan məhrumiyyət kimi, tək başına həlledici deyil.

Nevrozların səbəblənməsi problemi beləliklə mürəkkəbləşir. Həqiqətən də, psixoanalitik araşdırma bizə etioloji sıramızda nəzərə alınmayan yeni bir amillə tanış edir və bu amili ən yaxşı şəkildə, indiyə qədərki rifahları nevroz xəstəliyi ilə qəfildən pozulan hallarda tanımaq olar. Bu şəxslərdə mütəmadi olaraq istək təhriklərinin qarşıdurmasının və ya, bizə adət etdiyimiz kimi, psixiki konfliktin əlamətləri tapılır. Şəxsiyyətin bir hissəsi müəyyən istəkləri təmsil edir, digər hissəsi isə buna qarşı çıxır və onları dəf edir. Belə bir konflikt olmadan nevroz yoxdur. Bu, ilk baxışda xüsusi bir şey kimi görünməyə bilər. Bilirsiniz ki, psixiki həyatımız daima konfliktlərlə hərəkətə gəlir və onların qərarını verməli oluruq. Deməli, belə bir konfliktin patogen olması üçün xüsusi şərtlər yerinə yetirilməlidir. Bu şərtlərin nə olduğunu, bu patogen konfliktlərin hansı psixiki qüvvələr arasında baş verdiyini və konfliktin digər səbəb amilləri ilə necə əlaqəli olduğunu soruşa bilərik.

Bu suallara kifayət qədər cavab verə biləcəyimi ümid edirəm, hətta cavablar sxematik olaraq qısaldılmış olsa belə. Konflikt, təmin olunma imkanı itən libidonun indi başqa obyektlər və yollar axtarmağa məcbur qalması nəticəsində, məhrumiyyət tərəfindən qızışdırılır. Onun şərti odur ki, bu digər yollar və obyektlər şəxsiyyətin bir hissəsində narazılıq doğursun, belə ki, ilkin mərhələdə yeni doyum üsulunu mümkünsüz edən bir veto (qadağa) verilsin. Buradan, sonradan izləyəcəyimiz simptom formalaşmasına gedən yol davam edir. Rədd edilmiş libidinal tələblər, müəyyən dolambaçlı yollarla özünü təsdiqləməyi bacarırlar, lakin bu, müəyyən təhriflər və yumşaltmalarla etiraza cavab vermədən baş vermir. Dolambaçlı yollar simptom formalaşmasının yollarıdır, simptomlar isə məhrumiyyət faktı tərəfindən zəruri edilmiş yeni və ya əvəzedici doyumdur.

Psixiki konfliktin əhəmiyyətini başqa bir ifadə ilə də vurğulamaq olar: xarici məhrumiyyətə, onun patogen təsir göstərməsi üçün daxili məhrumiyyət də əlavə edilməlidir. Xarici və daxili məhrumiyyət təbii ki, müxtəlif yollar və obyektlərə aid olur. Xarici məhrumiyyət doyumun bir imkanını götürür, daxili məhrumiyyət isə konfliktin başladığı digər bir imkanı istisna etmək istəyir. Bu cür təsvirə üstünlük verirəm, çünki o, gizli bir məna daşıyır. Belə ki, o, insan inkişafının qədim dövrlərində daxili maneələrin real xarici maneələrdən qaynaqlandığı ehtimalına işarə edir.

Lakin libidinal həvəsə qarşı etirazı irəli sürən, patoloji münaqişədəki digər tərəfi təşkil edən qüvvələr hansılardır? Ümumiyyətlə desək, bunlar cinsi olmayan həvəs qüvvələridir. Biz onları “Mən həvəsləri” adlandırırıq; transfer nevrozlarının psixoanalizi onların daha da təhlil edilməsi üçün bizə yaxşı bir yol açmır, biz onları yalnız analizin qarşısına çıxan müqavimətlər vasitəsilə nisbətən tanıya bilirik. Deməli, patoloji münaqişə Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı münaqişədir. Bir çox hallarda belə görünür ki, bu, müxtəlif, təmiz cinsi meyllər arasındakı münaqişə də ola bilər; lakin əslində bu eyni şeydir, çünki münaqişədə olan iki cinsi təşəbbüsdən biri həmişə, belə desək, Mənə uyğun olan, digəri isə Mənin müdafiəsini qıcıqlandırandır. Beləliklə, münaqişə Mən ilə cinsəllik arasındakı münaqişə olaraq qalır.

Cənablar! Psixoanaliz cinsi həvəslərin məhsulu kimi psixiki hadisəni tələb etdiyi zaman, tez-tez və çox vaxt, qəzəbli bir müdafiə ilə ona qarşı çıxılır və deyilirdi ki, insan yalnız cinsəllikdən ibarət deyil, ruh həyatında cinsi olanlardan başqa digər həvəslər və maraqlar da var, “hər şeyi” cinsəllikdən çıxarmaq olmaz və s.

Yaxşı, bəzən öz rəqiblərinin fikri ilə razılaşmaq da çox xoşdur. Psixoanaliz heç vaxt cinsi olmayan həvəs qüvvələrinin də olduğunu unutmadı; o, cinsi həvəslərin Mən həvəslərindən kəskin ayrılması üzərində quruldu və hər bir etiraz qarşısında iddia etdi ki, nevrozlar cinsəllikdən yaranmır, əksinə, Mən ilə cinsəllik arasındakı münaqişədən qaynaqlanır. O, Mən həvəslərinin mövcudluğunu və ya əhəmiyyətini inkar etmək üçün heç bir düşünülə bilən səbəbə malik deyil, eyni zamanda xəstəlikdə və həyatda cinsi həvəslərin rolunu izləyir. Yalnız onun taleyi birincili olaraq cinsi həvəslərlə məşğul olmaq oldu, çünki bu həvəslər transfer nevrozları vasitəsilə dərkə ən asan əlçatan oldular və başqalarının diqqətdən kənarda qoyduqlarını öyrənmək ona düşdü.

O, şəxsiyyətin qeyri-cinsi hissəsi ilə psixoanalizin heç maraqlanmadığı da doğru deyil. Əksinə, Mən ilə cinsəlliyın ayrılması bizə xüsusi aydınlıqla göstərdi ki, Mən həvəsləri də əhəmiyyətli bir inkişaf mərhələsindən keçir; bu inkişaf nə libidodan tamamilə müstəqil deyil, nə də ona qarşı təsir göstərmədən baş verir. Biz Mən inkişafını libido inkişafından çox pis bilirik, çünki yalnız narsisistik nevrozların tədqiqi Mənin quruluşuna dair anlayış vəd edir. Lakin Ferentsinin Mənin inkişaf mərhələlərini nəzəri olaraq qurmağa yönəlmiş əhəmiyyətli cəhdi artıq mövcuddur və ən azı iki nöqtədə bu inkişafı qiymətləndirmək üçün möhkəm əsaslar qazanmışıq. Biz heç vaxt belə düşünmürük ki, bir fərdin libidinal maraqları əvvəlcədən onun özünü qoruma maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir; əksinə, Mən hər mərhələdə özünün cari cinsi təşkilatı ilə uyğun qalmağa və ona tabe olmağa çalışacaq.

Libido inkişafında ayrı-ayrı fazaların ayrılması ehtimal ki, müəyyən edilmiş proqrama tabedir; lakin bu prosesin Mən tərəfindən təsirlənə biləcəyi inkar edilməz və Mən ilə libidonun inkişaf fazaları arasında müəyyən bir paralelizm, müəyyən bir uyğunluq da nəzərdə tutulmuş ola bilər; hətta bu uyğunluğun pozulması patoloji bir amil yarada bilər. Bizim üçün vacib nöqtə ondan ibarətdir ki, Mən necə davranır, əgər onun libidosu inkişafının bir nöqtəsində güclü bir fiksasiya buraxırsa. O, bunu qəbul edə bilər və onda müvafiq dərəcədə pervers və ya, eyni məna daşıyan, uşaq xarakterli olar. Lakin o, libidonun bu fiksasiyasına qarşı imtinakar davrana bilər və onda Mən, libidonun fiksasiyaya uğradığı yerdə sıxışdırma tətbiq edir.

Bu yolla biz nevrozların etiologiyasının üçüncü amilinin, yəni konflikt meylinin, libido inkişafından olduğu qədər Mən inkişafından da asılı olduğu qənaətinə gəlirik. Beləliklə, nevrozların səbəblərinə dair anlayışımız tamamlandı. Əvvəlcə ən ümumi şərt olaraq məhrumiyyət, sonra libidonun onu müəyyən istiqamətlərə yönəldən fiksasiyası və üçüncü olaraq, belə libido təhriklərini rədd etmiş Mən inkişafından irəli gələn konflikt meyli. Vəziyyət, yəqin ki, mənim çıxışlarımın gedişində sizə göründüyü qədər qarışıq və çətin anlaşılan deyil. Lakin, əlbəttə, biz hələ də işimizin bitmədiyini görəcəyik. Biz hələ bir şeyi əlavə etməli və artıq məlum olan bir şeyi daha da parçalamalıyıq.

Mən inkişafının konflikt formalaşmasına və beləliklə nevrozların yaranmasına təsirini sizə nümayiş etdirmək üçün, tamamilə uydurma olsa da, heç bir nöqtədə ehtimaldan kənara çıxmayaq bir nümunə göstərmək istəyirəm. Mən bunu Nestroyun farsının başlığına uyğun olaraq, “Yer səviyyəsində və birinci mərtəbədə” xarakteristikası ilə təqdim edəcəyəm.

Yer səviyyəsində qapıçı, birinci mərtəbədə isə ev sahibi, varlı və əsilzadə bir kişi yaşayır. Hər ikisinin uşaqları var və biz fərz edək ki, ev sahibinin qızına, proletar uşaqla nəzarətsiz oynamağa icazə verilir. Bu halda uşaqların oyunlarının yaramaz, yəni cinsi xarakter alması, “ata və ana” oynaması, bir-birlərinin intim fəaliyyətlərini müşahidə etməsi və cinsiyyət orqanlarını qıcıqlandırması çox asanlıqla baş verə bilər. Beş və ya altı yaşında olmasına baxmayaraq, böyüklərin cinsəlliyindən bir çox şeyi müşahidə edə bilmiş qapıçının qızının, bu prosesdə başdançıxaran rolunu üstlənməsi mümkündür. Bu təcrübələr, uzun müddət davam etməsələr belə, hər iki uşaqda müəyyən cinsi təhrikləri aktivləşdirmək üçün kifayətdir; bu təhriklər, ortaq oyunların dayandırılmasından sonra bir neçə il ərzində masturbasiya kimi özünü göstərir. Ortaq cəhətlər budur; lakin son nəticə hər iki uşaqda çox fərqli olacaq. Qapıçının qızı masturbasiyanı təxminən menstruasiyanın başlanğıcına qədər davam etdirəcək, sonra onu çətinlik çəkmədən tərk edəcək, bir neçə il sonra bir sevgili tapacaq, bəlkə də bir uşaq sahibi olacaq və bəlkə də populyar bir sənətçi kimi tanınan, aristokrat kimi sona çatan müxtəlif həyat yollarından birini seçəcək. Ehtimal ki, onun taleyi daha az parlaq olacaq, lakin hər halda, cinsəlliyinin vaxtından əvvəl təzahürü ilə zədələnmədən, nevrozdan azad olaraq həyatını yaşayacaq. Ev sahibinin qızının taleyi isə fərqlidir. O, uşaq ikən, erkən yaşda, bir şeyi yanlış etdiyinə dair qəribə bir hissə yiyələcək, qısa müddət sonra, bəlkə də ağır mübarizədən sonra masturbasiya ilə təmin olunmağı tərk edəcək, lakin yenə də təbiətində bir basıqlıq saxlayacaq. Gənclik illərində insan cinsi əlaqələri haqqında bir şey öyrənməli olduğu zaman, izah olunmayan bir iyrəncliklə onlardan uzaqlaşacaq və cahil qalmaq istəyəcək. Ehtimal ki, o, indi yenidən ortaya çıxan və dəf etmək mümkün olmayan masturbasiya tələbinə məruz qalacaq, bundan şikayət etməyə cəsarət edə bilmədiyi bir vəziyyət yaradacaq.

Bir qadın kimi bir kişiyə xoş gəlməli olduğu illərdə, nevroz onun içində partlayacaq və onu evlilik və həyat ümidindən məhrum edəcək. Əgər psixoanaliz vasitəsilə bu nevrozun mahiyyətini anlamaq mümkün olarsa, məlum olacaq ki, bu tərbiyəli, ağıllı və yüksək məqsədlər güdən qız, cinsi təhriklərini tamamilə sıxışdırıb; lakin bu təhriklər, onun şüursuzluğunda, uşaqlıq dostu ilə yaşadığı acınacaqlı təcrübələrə bağlı qalır.

Hər iki taleyin eyni təcrübəyə baxmayaraq fərqli olması, birinin Mənində digərində baş verməyən bir inkişaf keçirməsindən irəli gəlir. Qapıçının qızına cinsi fəaliyyət, uşaqlıq dövründə olduğu kimi, sonradan da eyni dərəcədə təbii və qeyri-şərti görünmüşdür. Ev sahibinin qızı isə tərbiyənin təsirini yaşayıb və onun tələblərini qəbul etmişdir. Onun Məni, ona verilən təşviqlərdən qadın təmizliyi və ehtiyacsızlığı ideallarını formalaşdırıb; bu ideallarla cinsi fəaliyyət uzlaşmır; onun intellektual təhsili, ona təyin edilmiş qadın roluna olan marağını aşağı salmışdır. Mənin bu daha yüksək əxlaqi və intellektual inkişafı sayəsində o, cinsəlliyinin tələbləri ilə münaqişəyə düşmüşdür.

Bu gün Mən inkişafının ikinci bir nöqtəsində dayanmaq istəyirəm; həm bəzi uzaqgörən perspektivlərə görə, həm də ona görə ki, aşağıdakılar Mən həvəslərini cinsi həvəslərdən ayıran, bizim tərəfimizdən sevilən, kəskin və öz-özlüyündə aydın olmayan ayrımı əsaslandırmaq üçün uyğundur. Hər iki inkişafın, Mənin və libidonun qiymətləndirilməsində, indiyə qədər çox da nəzərə alınmayan bir baxış bucağını önə çıxarmalıyıq. Əslində hər ikisi irsdir, insanlığın ilkin dövrlərindən başlayaraq çox uzun zaman müddətində qət etdiyi inkişafın qısaltdılmış təkrarlarıdır. Libido inkişafının bu filogenetik mənşəyini, məncə, asanlıqla görmək olar. Xatırlayın ki, bir heyvan sinfində cinsiyyət orqanı ağızla ən sıx əlaqəyə girmiş, digərində isə ifrazat orqanından ayrılmaz vəziyyətdədir, daha başqalarında isə hərəkət orqanlarına bağlanmışdır; bu cür məsələləri siz W. Bölschenin dəyərli kitabında cazibədar şəkildə təsvir olunmuş tapacaqsınız. Heyvanlarda, demək olar ki, cinsi təşkilata aid bütün sapqınlıq növlərinin donub qaldığını görürük. Yalnız insanlarda filogenetik baxış bucağı, əsasən irsi olan şeyin fərdi inkişafda yenidən qazanılması faktı ilə qismən örtülür; bu, ehtimal ki, həmin şərtlərin hələ də davam etməsi və vaxtilə qazanmağa məcbur etdiyi kimi, hər bir fərdə təsir göstərməsi səbəbindən baş verir. Mən belə demək istəyirəm ki, onlar vaxtilə yaradıcı şəkildə təsir göstərmişdilər, indi isə oyadıcı şəkildə təsir göstərirlər. Bundan əlavə, şübhəsizdir ki, əvvəlcədən müəyyən edilmiş inkişafın gedişi hər bir fərddə hazırkı kənar təsirlərlə pozula və dəyişdirilə bilər. Lakin insanlığa belə bir inkişafı zorla qəbul etdirən və bu gün də eyni istiqamətdə təzyiqini saxlayan gücü biz tanıyırıq; bu yenə də reallığın məhrumiyyətidir, ya da ona düzgün böyük adını versək, həyatın qayğısıdır: Ἀνάγκη (Ananke). O, sərt bir tərbiyəçi olmuşdur və bizdən çox şey yaratmışdır. Nevrotiklər, bu sərtliyin pis nəticələr verdiyi uşaqlar qrupuna aiddir, lakin bu, hər bir tərbiyədə riskə atılmağa dəyər. — Həyat qayğısının inkişafın hərəkətverici qüvvəsi kimi belə qiymətləndirilməsi, əgər belələri sübut edilə bilərsə, bizi “daxili inkişaf təmayülləri”nin əhəmiyyətinə qarşı çıxmağa məcbur etmir.

İndi isə çox diqqətəlayiqdir ki, cinsi həvəslər və özünü qoruma həvəsləri real zərurətə qarşı eyni şəkildə davranmırlar. Özünü qoruma həvəsləri və onlarla əlaqədar olan hər şey daha asan tərbiyə olunur; onlar erkən yaşda zərurətə tabe olmağı və inkişaflarını reallığın göstərişlərinə uyğun qurmağı öyrənirlər. Bu, başa düşüləndir, çünki onlar ehtiyac duyduqları obyektləri heç bir başqa yolla əldə edə bilməzlər; bu obyektlər olmadan fərd məhv olmalıdır. Cinsi həvəslərin tərbiyəyə tabe olması daha çətindir, çünki əvvəllər onlar obyekt ehtiyacını bilmirlər. Onlar, bir növ, digər bədən funksiyalarına parazit kimi yapışdıqları və öz bədənində avtoerotik şəkildə təmin olunduqları üçün, real ehtiyacın tərbiyəvi təsirindən ilkin mərhələdə uzaq qalırlar və insanlarda çox vaxt müxtəlif baxımdan bütün həyat boyu davam edən bu özbaşınalıq, təsirsizlik, bizim “anlamazlıq” adlandırdığımız xarakterlərini qoruyub saxlayırlar. Gənc şəxsin tərbiyəyə tabe olması adətən onun cinsi ehtiyacları son gücündə oyandığı zaman bitir. Tərbiyəçilər bunu bilirlər və ona uyğun hərəkət edirlər; lakin bəlkə psixoanalizin nəticələri onları tərbiyənin əsas diqqətini, körpəlik dövründən başlayaraq, ilk uşaqlıq illərinə yönəltməyə inandırar. Kiçik insan çox vaxt dörd və ya beş yaşında artıq formalaşmış olur və sonradan yalnız tədricən özündə artıq mövcud olan şeyləri üzə çıxarır.

Hər iki həvəs qrupu arasındakı qeyd olunan fərqin tam mənasını qiymətləndirmək üçün, biz uzağa getməli və iqtisadi adlandırılmağa layiq olan nəzəriyyələrdən birini tətbiq etməliyik. Biz bununla psixoanalizin ən vacib, lakin təəssüf ki, ən qaranlıq sahələrindən birinə qədəm qoyuruq. Biz ruhi aparatımızın işində əsas məqsədin olub-olmadığını sual edirik və ilk yaxınlaşmada cavab veririk ki, bu məqsəd həzz qazanmağa yönəlib. Görünür, bizim bütün ruhi fəaliyyətimiz həzz əldə etməyə və xoşagəlməzlikdən qaçmağa yönəlib və o, avtomatik olaraq həzz prinsipi ilə tənzimlənir. İndi biz dünyada hər şeyin həzz və xoşagəlməzliyin yaranma şərtlərinin nə olduğunu bilmək istərdik, lakin bizdə məhz bu çatışmır. Yalnız bunu iddia etməyə cəsarət etmək olar ki, həzz nə isə şəkildə ruhi aparatda hökm sürən qıcıq miqdarının azalması, aşağı düşməsi və ya sönməsi ilə bağlıdır, xoşagəlməzlik isə onun artması ilə bağlıdır. İnsana verilən ən intensiv həzzin tədqiqi...

... artıq əlçatan olan, cinsi aktın icrası zamanı həzz, bu məsələyə dair az şübhə buraxır. Belə həzz prosesləri psixi oyanma və ya enerjinin miqdarlarının taleyindən ibarət olduğuna görə, bu növ nəzərləri iqtisadi adlandırırıq. Görürük ki, psixi aparatın vəzifəsini və fəaliyyətini həzz qazanmağın vurğulanmasından başqa, daha ümumi və fərqli şəkildə təsvir edə bilərik. Deyə bilərik ki, psixi aparat xaricdən və daxildən ona yaxınlaşan qıcıq miqdarlarını, oyanma ölçülərini idarə etmək və onlardan qurtulmaq məqsədinə xidmət edir. Cinsi həvəslərin inkişafının əvvəlində də, sonunda da həzz qazanmağa çalışdığı aydındır; onlar bu ilkin funksiyanı dəyişməz saxlayırlar. Eyni şeyi əvvəllər digərləri, yəni Mən həvəsləri də istəyirdi. Lakin müəllim olan məcburiyyətin təsiri altında Mən həvəsləri tezliklə həzz prinsipini bir modifikasiya ilə əvəz etməyi öyrənirlər. Xoşagəlməzliyin qarşısını almaq vəzifəsi onlar üçün həzz qazanma vəzifəsi demək olar ki, bərabər dəyərdə qalxır; Mən anlayır ki, dərhal doyumdan imtina etmək, həzz qazanmanı təxirə salmaq, bir qədər xoşagəlməzliyə dözmək və müəyyən həzz mənbələrini ümumiyyətlə tərk etmək qaçılmazdır. Belə tərbiyə olunmuş Mən “ağıllı” olmuşdur, artıq həzz prinsipinin təsiri altında deyil, əslində həzz əldə etmək istəsə də, reallığa riayət edərək təmin edilmiş, lakin təxirə salınmış və azalmış həzzə yönələn reallıq prinsipinə tabe olur.

Həzz prinsipindən reallıq prinsipinə keçid Mənin inkişafındakı ən vacib irəliləyişlərdən biridir. Artıq bilirik ki, cinsi həvəslər Mənin inkişafının bu hissəsini gec və yalnız istəməyərək izləyirlər və sonra insanın cinsəlliyinin xarici reallıqla belə zəif əlaqə ilə kifayətlənməsinin onun üçün hansı nəticələr doğuracağını eşidəcəyik. İndi isə buraya aid olan bir qeydlə bitirək. Əgər insanın Məni libidoda olduğu kimi öz inkişaf tarixinə malikdirsə, onda “Mən geriləmələri”nin də olduğunu eşitdikdə təəccüblənməyəcəksiniz və Mənin əvvəlki inkişaf mərhələlərinə qayıdışının nevroz xəstəliklərində hansı rolu oynaya biləcəyini də bilmək istəyəcəksiniz.