XXV. Mühazirə. Təşviş

Hörmətli xanımlar və cənablar! Sonuncu mühazirədə adi sinirlilik haqqında sizə dediklərimin mənim məlumatlarımın ən natamam və ən yetərsiz hissəsi olduğunu şübhəsiz ki, qəbul etmisiniz. Mən bunu bilirəm və fikirləşirəm ki, sizi ən çox təəccübləndirən şey, əksər nevrozlu xəstələrin şikayət etdiyi, özünü ən dəhşətli əziyyəti kimi təyin etdiyi və həqiqətən də onlarda ən böyük intensivliyə çata bilən və ən ağılsız tədbirlərə səbəb ola bilən təşvişdən bəhs edilməməsi idi. Amma ən azı sizi bu mövzuda məhrum etmək istəmədim; əksinə, nevrozlu xəstələrdə təşviş problemini xüsusi kəskin şəkildə qoymağı və onu qarşınızda ətraflı müzakirə etməyi qərarlaşdırdım.

Təşvişin özü haqqında sizə məlumat verməyə ehtiyac yoxdur; hər birimiz bu hissi, və ya daha dəqiq desək, bu affekt vəziyyətini bir dəfə öz təcrübəmizlə tanımışıq. Amma mən fikirləşirəm ki, niyə məhz nevrozlu xəstələrin digərlərindən daha çox və daha güclü təşviş keçirdiyini heç vaxt ciddi şəkildə soruşmayıblar. Bəlkə də bunu öz-özlüyündə məlum hesab edirdilər; adətən «sinirli» və «təşvişli» sözlərini bir-birinin əvəzinə elə istifadə edirlər ki, sanki eyni mənanı ifadə edirlər. Lakin buna haqqımız yoxdur; başqa cür sinirli olmayan, təşvişli olan insanlar var və bundan əlavə bir çox simptomlardan əziyyət çəkən, lakin təşvişə meyllilik göstərilməyən nevrozlu xəstələr də mövcuddur.

Necə olursa olsun, aydındır ki, təşviş problemi müxtəlif və ən vacib sualların kəsişdiyi bir düyün nöqtəsidir, həll edilməsi bütün ruh həyatımıza bol işıq saçmalı olan bir tapmacadır. Bu tam həlli sizə verə biləcəyimi iddia etməyəcəyəm, lakin psixoanalizin bu mövzunu da məktəb təbabətindən tamamilə fərqli şəkildə ələ alacağını gözləyəcəksiniz. Orada hər şeydən əvvəl təşviş vəziyyətinin hansı anatomik yollarla yarandığı ilə maraqlanırlar. Deyilir ki, uzunsov beyin (medulla oblongata) qıcıqlanmışdır və xəstə vagus sinirinin nevrozundan əziyyət çəkdiyini öyrənir. Uzunsov beyin çox ciddi və gözəl bir obyektdir. İllər əvvəl onun öyrənilməsinə nə qədər vaxt və sərf etdiyimi çox yaxşı xatırlayıram. Amma bu gün deməliyəm ki, təşvişin psixoloji başa düşülməsi üçün mənə sinir yolunun, yəni onun oyanmalarının keçdiyi yolun bilinməsindən daha laqeyd ola biləcək heç nə yoxdur.

Təşviş haqqında əvvəlcə bir müddət danışmaq olar, sinirliliyi heç nəzərə almadan. Əgər bu təşvişi real təşviş adlandırıramsa, nevroz təşvişindən fərqli olaraq, məni dərhal başa düşəcəksiniz. Real təşviş bizə çox rasional və başa düşülən bir şey kimi görünür. Onun haqqında deyəcəyik ki, o, xarici təhlükənin, yəni gözlənilən, öncədən görülən zərərvermənin qavranılmasına reaksiyadır, qaçma refleksləri ilə bağlıdır və onu özünü qorumaq həvəsinin ifadəsi kimi qəbul etmək olar. Təşvişin hansı hallarda, yəni hansı obyektlər qarşısında və hansı vəziyyətlərdə ortaya çıxacağı, təbii ki, böyük ölçüdə bizim biliklərimizin vəziyyətindən və xarici dünyaya qarşı güc hissimizdən asılı olacaq. Vəhşinin topdan qorxduğunu və günəş tutulması zamanı qorxduğunu, halbuki aləti idarə edə bilən və hadisəni öncədən proqnozlaşdıra bilən ağdərili insanın bu şərtlər altında təşvişsiz qaldığını tamamilə başa düşülən tapırıq. Başqa vaxt isə məhz daha çox bilməkdir təşvişi artıran, çünki o, təhlükəni vaxtından əvvəl tanımağa imkan verir. Beləliklə, vəhşi meşədəki bir izdən qorxacaq, bu iz cahilə heç nə demir, ona isə yırtıcı heyvanın yaxınlığını xəbər verir; təcrübəli dənizçi isə səmadakı kiçik bir buluda baxaraq dəhşətə düşəcək, bu bulut sərnişinə əhəmiyyətsiz görünür, ona isə qasirgənin yaxınlaşdığını xəbər verir.

Daha ətraflı düşünəndə, real təşviş haqqında onun rasional və məqsədəuyğun olması barədə verilən hökmün ciddi bir nəzərdən keçirilməyə ehtiyac duyduğunu etiraf etməliyik. Həqiqətən, təhlükə yaxınlaşdıqda tək məqsədəuyğun davranış, təhdidin böyüklüyü ilə müqayisədə öz qüvvələrimizin soyuqqanlı qiymətləndirilməsi və bundan sonra qaçışın, müdafiənin, bəlkə də hücumun daha yaxşı nəticə vəd edib-etmədiyi barədə qərar vermək olardı. Bu kontekstdə təşviş üçün ümumiyyətlə yer yoxdur; baş verən hər şey, təşvişin inkişafı baş verməsəydi, eyni dərəcədə və çox güman ki, daha yaxşı icra olunardı. Siz də görürsünüz ki, təşviş həddindən artıq güclü olduqda, o, son dərəcə məqsədəuyğunsuzluğunu göstərir, hər hansı bir hərəkəti, hətta qaçışı belə felc edir. Adətən, təhlükəyə reaksiya təşviş hissi ilə müdafiə hərəkətinin qarışığından ibarət olur. Qorxmuş heyvan qorxur və qaçır, lakin burada məqsədəuyğun olan “qaçış”dır, “qorxmaq” deyil.

Beləliklə, insan təşvişin inkişafının heç vaxt məqsədəuyğun olmadığını iddia etmək vəsvəsəsinə düşür. Təşviş vəziyyətini daha diqqətlə təhlil etmək daha yaxşı aydınlıq gətirə bilər. Təşviş vəziyyətinin ilk mərhələsi, sensor diqqətinin artması və motor gərginliklə ifadə olunan təhlükəyə hazırlıqdır. Bu gözləmə hazırlığını heç bir çəkinmədən faydalı kimi qəbul etmək olar, hətta onun yoxluğu ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Bundan bir tərəfdən motor hərəkət, əvvəlcə qaçış, daha yüksək mərhələdə aktiv müdafiə, digər tərəfdən isə bizim təşviş vəziyyəti kimi qəbul etdiyimiz şey yaranır.

Təşvişin inkişafı sadəcə bir başlanğıc, bir siqnal səviyyəsində nə qədər məhdudlaşarsa, təşviş hazırlığının hərəkətə çevrilməsi bir o qədər maneəsiz gedər, bütün proses bir o qədər məqsədəuyğun formalaşar. Mənim fikrimcə, biz təşviş adlandırdığımız şeyin məqsədəuyğun hissəsi təşviş hazırlığı, məqsədəuyğunsuz hissəsi isə təşvişin inkişafıdır.

“Təşviş”, “qorxu” və “dəhşət” sözlərimizin eyni şeyi və ya açıq şəkildə fərqli şeyləri ifadə edib-etmədiyi sualına daha dərindən girməkdən çəkinirəm. Sadəcə olaraq, “təşviş”in vəziyyətə aid olduğunu və obyektdən asılı olmadığını, “qorxu”nun isə diqqəti birbaşa obyektə yönəltdiyini nəzərdə tuturam. “Dəhşət” isə xüsusi bir məna daşıyır, yəni təşviş hazırlığı ilə qarşılanmayan bir təhlükənin təsirini vurğulayır. Beləliklə, insanın “dəhşət”dən “təşviş” vasitəsilə qorunduğunu demək olar.

„Angst“ sözünün istifadəsindəki müəyyən çoxmənalılıq və qeyri-müəyyənlik sizdən yayınmamışdır. Adətən, təşvişin inkişafının qavranılması nəticəsində insana daxil olan subyektiv vəziyyəti „angst“ (təşviş) adlandırırlar və bu vəziyyəti bir affekt adlandırırlar. Dinamik mənada affekt nədir? Hər halda, çox mürəkkəb bir şey. Affekt əvvəlcə müəyyən hərəkət innervasiyalarını və ya boşalmalarını, ikinci olaraq isə iki növ hissləri əhatə edir: baş vermiş hərəkət aktlarının qavranılmasını və affektə, deyildiyi kimi, əsas tonu verən birbaşa həzz və xoşagəlməzlik hisslərini.

Lakin mən belə hesab edirəm ki, bu siyahı affektin mahiyyətini tam əks etdirmir. Bəzi affektlərdə daha dərinə baxmağı və adlandırılan bu ansamblı bir yerə toplayan nüvənin, əhəmiyyətli bir hadisənin təkrarı olduğunu tanımağı mümkün sayırlar. Bu hadisə yalnız çox erkən və çox ümumi təbiətli bir təəssürat ola bilər ki, bu da fərdin deyil, növlərin tarixi öncəsi dövrünə aid edilməlidir. Özümü daha aydın ifadə etmək üçün, affekt vəziyyəti histerik tutma kimi qurulmuş olardı, çünki histerik tutma da bir xatirənin çöküntüsüdür.

Histerik tutma beləliklə, yeni formalaşmış fərdi bir affektə bənzəyir, normal affekt isə irsiyyətə keçmiş ümumi bir histeriyanın ifadəsinə bənzəyir.

Mənə burada affektlər haqqında dediklərimin normal psixologiyanın tanınmış bir neməti olduğunu düşünməyin. Əksinə, bunlar psixoanalizin zəminində yetişmiş və yalnız orada yurd salmış anlayışlardır. Psixologiyada affektlər haqqında öyrənə biləcəkləriniz, məsələn, Ceyms-Lange nəzəriyyəsi, biz psixoanalitiklər üçün tamamilə anlaşılmaz və müzakirəyə layiq deyildir. Lakin affektlər haqqındakı biliklərimizi çox etibarlı da hesab etmirik; bu, qaranlıq bir sahədə istiqamət tapmağa yönəlmiş ilk cəhddir. İndi davam edirəm: Təşviş affektinin hansı erkən təəssüratı təkrar olaraq geri gətirdiyini bildiyimizi güman edirik. Biz özümüzə deyirik ki, həmin xoşagəlməzlik hisslərinin, boşalma təhriklərinin və bədən hisslərinin qruplaşmasının yarandığı doğum aktı, həyat təhlükəsinin təsirinin nümunəsi olmuş və o vaxtdan bəri təşviş vəziyyəti kimi biz tərəfindən təkrarlanır. Qan yenilənməsinin (daxili tənəffüsün) kəsilməsi nəticəsində yaranan qıcıqın nəhəng artımı o vaxt təşviş təcrübəsinin səbəbi idi, yəni ilk təşviş toksik idi. Təşviş adı — angustiae, sıxlıq — tənəffüsdəki sıxılma xarakterini vurğulayır; bu, o vaxt real vəziyyətin nəticəsi olaraq mövcud idi və bu gün affekt içərisində demək olar ki, həmişə yenidən bərpa olunur. Həmin ilk təşviş vəziyyətinin anadan ayrılma nəticəsində yarandığını da mənalı bir əlaqə kimi qəbul edəcəyik. Təbii ki, biz ilk təşviş vəziyyətinin təkrarlanma meylinin sayısız nəsillər ardıcıllığı ilə orqanizmə o qədər dərin nüfuz etdiyinə əmindirik ki, tək bir fərd, əfsanəvi Makduff kimi “anasının bətnindən kəsilib çıxarılsa” belə, yəni doğum aktının özünü yaşamasa belə, təşviş affektindən qaça bilməz. Digər məməli olmayan canlılarda təşviş vəziyyətinin nümunəsi nə olmuşdur, bunu deyə bilmərik. Buna görə də, bu məxluqlarda bizim təşvişimizə ekvivalent olan hisslər kompleksinin hansı olduğunu da bilmirik.

Belə bir ideyanın, yəni doğum aktının təşviş affektinin mənbəyi və nümunəsi olduğu fikrinin necə yarana biləcəyini eşitmək sizi bəlkə də maraqlandıracaq. Spekulyasiyanın bunda ən az payı var; mən daha çox xalqın saf düşüncəsindən borc götürmüşəm. Uzaq illər əvvəl gənc xəstəxana həkimləri olaraq meyxanada nahar masası ətrafında oturduğumuz zaman, doğum şöbəsinin klinikasından bir assistent son mamalıq imtahanında baş verən əyləncəli hekayəni danışdı. Bir namizədə soruşuldu ki, doğum zamanı axan suda mekonium (uşaq qətrəvi, ifrazat) görünsə, bu nə deməkdir və o, dərhal cavab verdi: Uşağın təşvişi var deməkdir. Ona güldülər və imtahandan qalmışdı. Amma mən daxildən onun tərəfini tutdum və həmin kasıb qadının xalqdan, sarsılmaz bir zehinlə vacib bir əlaqəni üzə çıxardığını sezməyə başladım.

İndi nevrozlu təşvişə keçək; sinirli xəstələrdə təşviş bizə hansı yeni təzahür formaları və münasibətlər göstərir? Burada təsvir ediləcək çox şey var. Əvvəlcə ümumi bir təşvişlilik, bir növ sərbəst şəkildə üzən təşviş tapırıq; bu təşviş hər hansı uyğun gələn təsəvvür məzmununa yapışmağa hazırdır, hökmü təsir edir, gözləntiləri seçir, özünü əsaslandırmaq üçün hər fürsəti gözləyir. Biz bu vəziyyəti “gözlənti təşvişi” və ya “təşvişli gözlənti” adlandırırıq. Bu cür təşvişdən əziyyət çəkən şəxslər bütün imkanlar arasında həmişə ən dəhşətli olanı öncədən görürlər, hər təsadüfü bir bədbəxtliyin işarəsi kimi şərh edirlər, hər qeyri-müəyyənliyi pis məna verərək istifadə edirlər. Belə bir bədbəxtlik gözləntisinə meyl, əks halda xəstə sayıla bilməyən bir çox insanda xarakter cizgisi kimi rast gəlinir; onlara həddindən artıq təşvişli və ya pessimist deyilir; lakin gözlənti təşvişinin diqqət çəkən dərəcəsi, mənim “təşviş nevrozu” adlandırdığım və aktual nevrozlar sırasına aid etdiyim bir sinirli xəstəliyə mütəmadi olaraq aiddir.

İkinci bir təşviş forması, təsvir olunan birincisindən fərqli olaraq, daha çox psixiki bağlıdır və müəyyən obyektlər və ya vəziyyətlərlə əlaqəlidir. Bu, son dərəcə müxtəlif və çox vaxt çox qəribə olan “fobiyalar” təşvişidir. Nüfuzlu amerikalı psixoloq Stanley Hall, bu fobiyaların tam siyahısını bizi təmtəraqlı yunan adlandırması ilə nümayiş etdirmək üçün yaxın zamanda zəhmət çəkmişdir. Bu, on misir bəlasının siyahısını xatırladır, yalnız onların sayı ondan çoxdur. Dinləyin, bir fobiyanın obyekti və ya məzmunu nə ola bilər: qaranlıq, açıq hava, açıq yerlər, pişiklər, hörümçəklər, tırtıllar, ilanlar, siçanlar, fırtına, iti uclar, qan, bağlı otaqlar, insan izdihamı, tənhalıq, körpülərin keçilməsi, dəniz və dəmir yolu səyahətləri və s. Bu xaosda ilk istiqamətlənmə cəhdində üç qrupu ayırd etmək məntiqli görünür. Qorxulan obyektlərin və vəziyyətlərin bəziləri biz normal insanlar üçün də bir qorxu hissi, təhlükə ilə əlaqə daşıyır və bu fobiyalar bizə gücünə görə çox şişirdilmiş olsalar da, anlaşılmaz görünmür. Beləliklə, bizdən çoxu ilanla qarşılaşdıqda iyrənc bir hisslə qarşılaşırıq. İlan fobiyası, demək olar ki, ümumi insan xüsusiyyətidir və Ch. Darwin, qalın şüşə lövhə ilə özünü ondan qorunduğunu bildiyi halda, üzərinə hücum edən ilandan təşvişdən özünü saxlaya bilmədiyini çox təsirli şəkildə təsvir etmişdir. İkinci qrupa, hələ də təhlükə ilə əlaqənin qaldığı, lakin biz bu təhlükəni kiçik hesab etməyə və önə çıxarmamağa öyrəşdiyimiz halları daxil edirik. Buraya əksər vəziyyət fobiyaları aiddir. Bilirik ki, dəmir yolu səyahətində evdə qaldığımızdan daha çox qəza ehtimalı var, yəni dəmir yolu toqquşması ehtimalı, həmçinin bilirik ki, gəmi batır bilər və bu halda adətən boğulursunuz, lakin bu təhlükələri düşünmürük və dəmir yolu və gəmi ilə təşvişsiz səyahət edirik. Körpü keçdiyimiz anda çökərsə, çaya düşəcəyimizi inkar etmək də mümkün deyil, lakin bu o qədər nadir baş verir ki, təhlükə kimi heç nəzərə alınmır. Tənhalığın da öz təhlükələri var və biz müəyyən şəraitdə ondan qaçırıq; lakin heç bir şəraitdə onu bir an belə dözmədiyimiz barədə söhbət gedə bilməz. İnsan izdihamı, bağlı otaq, fırtına və s. üçün də eyni şey doğrudur. Nevrotiklərin bu fobiyalarında bizi təəccübləndirən şey, ümumiyyətlə, onların məzmunundan çox intensivliyidir. Fobiyaların təşvişi birbaşa apellyasiya olunmazdır! Bəzən bizdə elə bir təəssürat yaranır ki, nevrotiklər, müəyyən şəraitdə bizdə də təşviş yarada bilən və eyni adlarla adlandırdığımız eyni şeylərdən və vəziyyətlərdən qorxmurlar.

Bizə, anlayışımızın heç bir şəkildə çatmadığı fobiyaların üçüncü qrupu qalır. Əgər güclü, böyükləşmiş bir kişi, özünün çox yaxşı tanıdığı doğma şəhərinin küçəsindən və ya meydanından təşvişdən keçə bilmirsə, əgər sağlam, yaxşı inkişaf etmiş bir qadın, pişik onun paltarının kənarına toxunduğu və ya siçan otaqdan keçdiyi üçün huşsuz təşvişə düşürsə, fobiyadan əziyyət çəkənlər üçün açıq-aydın mövcud olan təhlükə ilə əlaqəni necə qura bilərik? Buraya aid olan heyvan fobiyalarında ümumi insani antipatiyaların şiddətlənməsindən söhbət gedə bilməz, çünki əksini nümayiş etdirmək üçün elə çoxlu sayda insan var ki, pişiyin yanından keçərkən onu çağırmaq və sığallamaqdan özünü saxlaya bilmir. Qadınların bu qədər qorxduğu siçan eyni zamanda birinci dərəcəli əzizləmə adıdır; sevgilisi tərəfindən belə çağırılmağından məmnun olan bəzi qızlar, bu ada malik olan şirin heyvanı gördükdə həqiqətən dəhşət içində qışqırırlar. Küçə və ya meydan təşvişi olan kişi üçün bizə yalnız bir izahat təklif olunur: o, kiçik uşaq kimi davranır. Tərbiyə uşağı birbaşa belə vəziyyətlərdən təhlükəli olduğu üçün çəkinməyə məcbur edir və bizim aqorafobikimiz, əgər onu meydanın üstündən müşayiət etsələr, təşvişindən həqiqətən qorunmuş olur.

Burada təsvir olunan təşvişin iki forması — sərbəst üzən gözləmə təşvişi və fobiyalarla bağlı təşviş — bir-birindən asılı deyil. Birincisi ikincisinin daha yüksək mərhələsi deyil, onlar yalnız nadir hallarda və təsadüfi şəkildə bir-biri ilə rastlaşır. Ən güclü ümumi təşvişlilik fobiyalarla ifadə olunmaya bilər; bütün həyatı aqorafobiya ilə məhdudlaşan şəxslər pessimistik gözləmə təşvişindən tamamilə azad ola bilərlər. Fobiyaların bəziləri, məsələn, meydan təşvişi, dəmir yolu təşvişi, yetkin yaşlarda əldə edildiyi sübut oluna bilər, digərləri isə, məsələn, qaranlıq, fırtına və heyvanlardan təşviş, əvvəldən mövcud olmuş kimi görünür. Birinci növ fobiyalar ağır xəstəliklər əhəmiyyətini daşıyır; ikincilər isə daha çox kapriz və ya qəribəlik kimi görünür. İkinci növdən olanlardan birini göstərən şəxsdə, adətən, başqa bənzər fobiyaların da olması gözlənilə bilər. Əlavə etməliyəm ki, biz bu fobiyaların hamısını təşviş histeriyası kimi qəbul edirik, yəni onları məlum konversiya histeriyasına çox yaxın olan bir xəstəlik kimi nəzərdən keçiririk.

Nevrotik təşvişin üçüncü forması bizi, təşviş ilə təhlükə arasındakı əlaqəni tamamilə itirdiyimiz bir sirrlə qarşı-qarşıya qoyur. Bu təşviş, məsələn, histeriyada histerik simptomların müşayiəti kimi, və ya hər hansı bir həyəcan şəraitində, biz bir duyğu ifadəsi gözləyəcəyimiz, lakin məhz təşviş duyğusunu ən az gözləyəcəyimiz yerlərdə, və ya bütün şərtlərdən ayrılmış, həm bizə, həm də xəstəyə eyni dərəcədə anlaşılmaz olan sərbəst təşviş tutması kimi ortaya çıxır. Onda, şişirdilməklə buna yüksəldilə biləcək bir təhlükə və ya səbəbdən geniş şəkildə söhbət gedə bilməz. Bu spontan tutmalarda biz, təşviş vəziyyəti kimi adlandırdığımız kompleksin parçalanmaya qabiliyyətli olduğunu öyrənirik. Tutmanın bütövlüyü, tək, intensiv inkişaf etmiş bir simvol ilə təmsil oluna bilər: bir titrəmə, bir başgicəllənmə, bir ürək döyüntüsü, bir nəfəs darlığı və təşvişi tanıdığımız ümumi hissiyyat, bu zaman yox ola bilər və ya qeyri-müəyyən hala gələ bilər. Lakin biz “təşviş ekvivalentləri” kimi təsvir etdiyimiz bu vəziyyətlər, bütün klinik və etioloji münasibətlərdə təşviş ilə bərabər tutulmalıdır.

İndi iki sual ortaya çıxır. Təhlükənin heç bir rol oynamadığı və ya çox az rol oynadığı nevrotik təşvişi, həmişə təhlükəyə reaksiya olan real təşviş ilə əlaqələndirmək olarmı? Və nevrotik təşviş necə başa düşülə bilər? Biz əvvəlcə gözləntini qorumaq istəyirik: harada təşviş varsa, orada təşvişə səbəb olan bir şey də mövcud olmalıdır.

Nevrotik təşvişin başa düşülməsi üçün klinik müşahidədən bir neçə işarə ortaya çıxır; onların əhəmiyyətini sizin qarşınızda müzakirə etmək istəyirəm.

a) Gözləmə təşvişinin və ya ümumi təşvişliliyin cinsi həyatdakı müəyyən proseslərdən, deyək ki, libidonun müəyyən istifadələrindən sıx asılı olduğunu müəyyən etmək çətin deyil. Bu növün ən sadə və öyrədici halı, sözdə “frustran oyanma”ya məruz qalan şəxslərdə ortaya çıxır, yəni şiddətli cinsi oyanmaların kifayət qədər boşalmasını tapmadığı, qənaətbəxş bir nəticəyə çatmadığı şəxslərdə. Məsələn, nişanlılıq dövründə kişilərdə və ya kişiləri kifayət qədər iktidarlı olmayan, və ya ehtiyat səbəbi ilə cinsi aktı qısaltan və ya qüsurlu icra edən qadınlarda. Bu şəraitdə libidinal oyanma yox olur və onun yerini təşviş tutur; həm gözləmə təşvişi formasında, həm də tutmalar və tutma ekvivalentləri şəklində. Cinsi aktın ehtiyatlı dayandırılması, cinsi rejim kimi tətbiq edildikdə, kişilərdə, xüsusilə də qadınlarda təşviş nevrozunun bu qədər mütəmadi səbəbi olur ki, tibbi praktikada belə hallarda ilk növbədə bu etiologiyanı araşdırmaq tövsiyə olunur. Onda, cinsi sui-istifadə dayandırıldıqda təşviş nevrozunun söndüyü təcrübəsini sayısız dəfə etmək olar.

Cinsi saxlanma ilə təşviş halları arasındakı əlaqənin mövcudluğu faktı, bildiyim qədər, psixoanalizdən uzaq duran həkimlər tərəfindən də artıq inkar edilmir. Lakin mən belə bir fərziyyənin irəli sürülməsinin qarşısının alınmadığını düşünə bilərəm: həmin şəxslərin əvvəlcədən təşvişə meylli olduqları və buna görə də cinsi məsələlərdə saxlanmağı tətbiq etdikləri iddia edilir. Buna qarşı qadınların davranışı qətiyyətlə çıxış edir, çünki onların cinsi fəaliyyəti əsasən passiv təbiətdədir, yəni kişinin müdaxiləsi ilə müəyyən olunur. Bir qadın nə qədər temperamentli, yəni cinsi əlaqəyə nə qədər meyilli və doyum qazanmağa nə qədər qadir olarsa, kişinin iqtidarsızlığına və ya kəsik cinsi əlaqəyə təşviş əlamətləri ilə cavab verməsi bir o qədər əmin olur, halbuki anestetik və ya libidosu az olan qadınlarda belə bir sui-istifadə çox kiçik rol oynayır.

İndi həkimlər tərəfindən bu qədər isti dəstəklənən cinsi çəkinmənin təşviş hallarının yaranmasında eyni əhəmiyyət daşıması təbii ki, yalnız doyumlu boşalma imkanı əlindən alınan libidonun uyğun dərəcədə güclü olması və böyük hissəsinin sublimasiya yolu ilə həll edilməməsi halında mümkündür. Xəstəliyin nəticəsi haqqında qərar həmişə kəmiyyət amillərindən asılıdır. Hətta xəstəlik deyil, xarakter formalaşması nəzərə alındıqda belə, cinsi məhdudiyyətin müəyyən dərəcədə təşviş və həssaslıqla əl-ələ getdiyi, halbuki qorxmazlığın və cəsarətli risk götürmənin cinsi ehtiyacların sərbəst ödənməsi ilə nəticələndiyi asanlıqla qavranılır. Bu əlaqələr müxtəlif mədəni təsirlərlə dəyişdirilə və mürəkkəbləşdirilə bilsələr də, insan kütləsi üçün təşvişin cinsi məhdudiyyətlə bağlı qalması faktı dəyişməz qalır.

Mən sizə libido ilə təşviş arasındakı iddia olunan genetik əlaqəni dəstəkləyən bütün müşahidələri hələlik tam təqdim etməmişəm. Məsələn, pubertat və menopauza dövrü kimi həyat mərhələlərinin təşviş xəstəliklərinə təsiri də buna aiddir; bu dövrlərdə libido istehsalında əhəmiyyətli artımın baş verdiyi qəbul edilə bilər. Bəzi həyəcan vəziyyətlərində libido ilə təşvişin qarışmasını və nəhayət, libidonun təşvişlə əvəz olunmasını birbaşa müşahidə etmək olar. Bütün bu faktlardan alınan təəssürat ikili xarakter daşıyır: birincisi, söhbət normal istifadəsindən saxlanılan libido toplanmasından gedir; ikincisi, bu proses tamamilə somatik hadisələr sahəsində baş verir. Libidodan təşvişin necə yarandığı ilkin olaraq aydın deyil; yalnız libidonun çatışmadığı və onun yerinə təşvişin müşahidə olunduğu qeyd edilir.

b) İkinci bir işarəni psixonevrozların, xüsusilə histeriyanın təhlilindən götürürük. Bu xəstəlikdə simptomlarla yanaşı tez-tez təşvişin ortaya çıxdığını, lakin həm də hücum və ya davamlı vəziyyət şəklində ifadə olunan sərbəst təşvişin müşahidə edildiyini eşitmişik. Xəstələr nədən qorxduqlarını deyə bilmirlər və bu təşvişi aydın bir ikinci dərəcəli işlənmə ilə ən yaxın fobiyalarla, məsələn: ölmək, dəli olmaq, insult keçirmək, əlaqələndirirlər. Əgər təşvişin və ya təşvişlə müşayiət olunan simptomların yarandığı vəziyyəti təhlilə tabe etsək, adətən hansı normal psixiki prosesin baş vermədiyini və təşviş fenomeninin onu əvəz etdiyini göstərə bilərik. Başqa cür ifadə etsək: şüursuz prosesi elə qururuq ki, sanki o, heç bir sıxışdırmağa məruz qalmayıb və şüura doğru maneəsiz davam edib. Bu proses də müəyyən bir duyğu ilə müşayiət olunardı və indi təəccüblə görürük ki, normal axını müşayiət edən bu duyğu, sıxışdırmağın ardından hər halda təşvişlə əvəz olunur, onun öz keyfiyyəti nə olursa olsun. Beləliklə, əgər qarşımızda histerik təşviş vəziyyəti varsa, onun şüursuz korrelatı eyni xarakterli bir təhrik, yəni təşviş, utanc, çətin vəziyyət, eyni zamanda pozitiv libidinal oyanma və ya düşmənçiliklə dolu, qəzəb və hirs kimi aqressiv bir təhrik ola bilər. Deməli, təşviş, bütün duyğu təhriklərinin, əgər onlara aid təsəvvür məzmunu sıxışdırmağa məruz qalıbsa, dəyişdirildiyi və ya dəyişdirilə biləcəyi ümumi dövriyyədə olan puldur.

c) Üçüncü təcrübəni məcburi hərəkətlərdən əziyyət çəkən xəstələrdə qazanırıq; bu xəstələr diqqətəlayiq şəkildə təşvişdən qorunmuş görünür. Əgər onları məcburi hərəkətlərini, yuyunmalarını, mərasimlərini yerinə yetirməkdən çəkindirməyə çalışsaq və ya onlar özləri məcburiyyətlərindən birini tərk etməyə cəhd etsələr, məcburiyyətə tabe olmağa dəhşətli təşviş onları məcbur edir. Anlayırıq ki, təşviş məcburi hərəkət tərəfindən örtülmüşdür və bu hərəkət yalnız təşvişdən qorunmaq üçün yerinə yetirilirdi. Beləliklə, məcburiyyət nevrozunda, əks halda ortaya çıxmalı olan təşviş, simptom yaranması ilə əvəz olunur və histeriyaya üz tutduqda, bu nevrozda oxşar bir əlaqə tapırıq: sıxışdırma prosesinin nəticəsi olaraq ya təmiz təşviş inkişafı, ya təşvişlə birlikdə simptom yaranması, ya da təşvişsiz daha mükəmməl simptom yaranması. Beləliklə, mücərrəd mənada demək ki, simptomlar ümumiyyətlə yalnız əks halda qaçılmaz olan təşviş inkişafından qaçmaq üçün yaranır, bu yanlış deyil. Bu baxış təşvişi, nevroz problemlərinə olan marağımızın mərkəzinə, demək olar ki, gətirir.

Nevroz təşvişi üzərindəki müşahidələrdən biz libidonun normal istifadəsindən yayındırılmasının, yəni təşvişin yaranmasına səbəb olan prosesin somatik hadisələr zəminində baş verdiyi nəticəsinə gəlmişdik. Histeriya və məcburiyyət nevrozunun təhlillərindən isə əlavə olaraq eyni yayındırmanın eyni nəticə ilə psixi instansiyaların imtina etməsinin təsiri də ola biləcəyi məlum olur. Beləliklə, nevroz təşvişinin yaranması haqqında bildiklərimiz budur; bu, hələ kifayət qədər qeyri-müəyyəndir. Lakin mən hələlik daha irəli aparan bir yol görmürəm. Özümüzə qoyduğumuz ikinci vəzifə, yəni qeyri-adi istifadə olunan libido olan nevroz təşvişi ilə təhlükəyə cavab olan real təşviş arasında əlaqə qurmaq hələ daha çətin həll oluna bilən məsələ kimi görünür.

İnsan düşünə bilər ki, burada tamamilə fərqli şeylər söhbət gedir, lakin biz real təşviş ilə nevroz təşvişini hisslərdə bir-birindən ayırmaq üçün heç bir vasitəyə malik deyilik.

Axtarılan əlaqə nəhayət, Mən ilə libido arasındakı tez-tez iddia edilən qarşıdurmanı əsas götürdüyümüz zaman yaranır. Bildiyimiz kimi, təşvişin inkişafı Mənin təhlükəyə cavabı və qaçışın başlanğıcı üçün siqnaldır; buna görə də belə bir qənaət bizə yaxın görünür ki, nevroz təşvişi zamanı Mən öz libidosunun tələblərindən eyni cür qaçış cəhdinə əl atır və bu daxili təhlükəni sanki xarici təhlükə imiş kimi qəbul edir. Bu, təşvişin göründüyü yerdə insanın qorxduğu bir şeyin də mövcud olması gözləntisini yerinə yetirir. Lakin bu analogiya daha da davam etdirilə bilər. Necə ki, xarici təhlükədən qaçış cəhdi müqavimət göstərmə və müdafiə üçün məqsədəuyğun tədbirlərlə əvəz olunursa, eləcə də təşvişin bağlanmasına səbəb olan simptomlaşdırma nevroz təşvişinin inkişafından sonra yerini tutur.

Anlayışın çətinliyi artıq başqa yerdədir. Mənin öz libidosundan qaçması mənasını verən təşviş, əslində bu libidodan özü doğulmuş olmalıdır. Bu, qaranlıqdır və libidonun şəxsin əslində özünə məxsus olduğunu və ona xarici bir şey kimi qarşı çıxmayacağını unutmamaq xəbərdarlığını ehtiva edir. Təşvişin inkişafının topodinamikası bizə hələ qaranlıq qalır; bu prosesdə hansı psixi enerjilər sərf olunur və hansı psixi sistemlərdən gəlir. Bu sualın da cavabını verəcəyəm sözünü verə bilmərəm, lakin biz digər iki izi izləməkdən və spekulyasiyamıza kömək etmək üçün birbaşa müşahidədən və analitik tədqiqatdan yenidən istifadə etməkdən çəkinməməliyik. Biz uşaqlarda təşvişin yaranmasına və fobiyalarla bağlı olan nevroz təşvişinin mənşəyinə tərəf yönəlirik.

Uşaqların qorxaqlığı çox adi bir haldır və bunun nevrozlu təşviş, yoxsa real təşviş olub-olmadığını ayırd etmək olduqca çətindir. Hətta bu ayırmanın dəyəri uşaqların davranışı ilə şübhə altına alınır. Çünki bir tərəfdən, uşaq bütün yad şəxslərdən, yeni vəziyyətlərdən və əşyalardan qorxduqda təəccüflənmirik və bu reaksiyanı onun zəifliyi və bilməməsi ilə çox asan izah edirik. Deməli, uşağa real təşvişə qarşı güclü bir meyl aid edirik və əgər o, bu qorxaqlığı irsi olaraq gətirmiş olsaydı, bunu tamamilə məqsədəuyğun sayardıq. Uşaq burada yalnız ilkin insanın və bu günkü primitiv insanın davranışını təkrarlayardı; bu insan bilməməsi və acizliyi səbəbindən hər yeni şeydən və bizə artıq təşviş verməyən bir çox tanış şeydən qorxur. Həmçinin, uşağın fobiyalarının, insan inkişafının həmin ilkin dövrlərinə aid olduğunu qəbul etdiyimiz fobiyalarla heç olmasa qismən eyni olması gözləntilərimizə tamamilə uyğun gəlirdi.

Digər tərəfdən, bütün uşaqların eyni dərəcədə qorxaq olmadığını və bütün mümkün obyektlərdən və vəziyyətlərdən xüsusi bir çəkinmə nümayiş etdirən uşaqların sonradan nevrotik olduqlarını nəzərdən qaçıra bilmərik. Deməli, nevrotik meyil real təşvişə qarşı açıq bir meyl ilə də özünü büruzə verir; qorxaqlıq əsas amil kimi görünür və nəticəyə gəlinir ki, uşaq və sonradan böyüyən gənc, hər şeydən qorxduqları üçün libidolarının miqdarından qorxurlar. Təşvişin libidodan yaranması beləliklə rədd edilmiş olur və real təşvişin şərtlərini araşdırdıqda, ardıcıl olaraq belə bir nəticəyə gəlinir ki, öz zəifliyi və acizliyi haqqında şüur — A. Adlerin terminologiyasında aşağılıq hissi — uşaqlıq dövründən yetkin həyata keçərsə, nevrozun da son səbəbidir.

Bu qədər sadə və inandırıcı səslənir ki, diqqətimizi cəlb etməyə haqqı var. Lakin bu, sinirli olma sirrinin yerdəyişməsinə səbəb olardı. Aşağılıq hissinin davamı — və beləliklə, təşviş şərtinin və simptomların yaranmasının — o qədər yaxşı təmin olunmuş görünür ki, istisna hallarda bizim sağlamlıq kimi tanıdığımız şeyin baş verməsi daha çox izah tələb edir. Lakin uşaqların qorxaqlığının diqqətlə müşahidəsi nəyi aşkar edir? Kiçik uşaq ilk növbədə tanımadığı şəxslərdən qorxur; vəziyyətlər yalnız tərkibində şəxslər olduğu üçün əhəmiyyət kəsb edir, obyektlər isə ümumiyyətlə yalnız daha sonra nəzərə alınır. Uşaq bu tanımadığı şəxslərdən onlara pis niyyət yükləmədiyi və öz zəifliyini onların gücü ilə müqayisə etmədiyi üçün, yəni onları öz mövcudluğu, təhlükəsizliyi və ağrısızlığı üçün təhlükə kimi qəbul etmədiyi üçün qorxmur. Belə bir şübhəli, dünyaya hakim olan təcavüzkar həvəslə qorxmuş uşaq olduqca uğursuz nəzəri quruluşdur. Əksinə, uşaq tanımadığı obrazdan qorxur, çünki o, tanış və sevilən şəxsin, əslində ananın görünüşünə hazırlaşmışdır. Onun məyusluğu və həsrəti təşvişə çevrilir, yəni hazırda istifadə edilə bilməyən, havada saxlanıla bilməyən və təşviş kimi axıdılan libido. Bu uşaq təşvişinə nümunə olan vəziyyətdə doğum aktı zamanı ilk təşviş vəziyyətinin şərtinin, yəni anadan ayrılmanın təkrarlanması təsadüfi deyil.

Uşaqların ilk vəziyyət fobiyaları qaranlıqdan və tənhalıqdan qorxudur; birincisi çox vaxt bütün həyat boyu qalır, hər ikisinə ortaq olan sevilən baxıcı şəxsin, yəni ananın çatışmazlığıdır. Qaranlıqda qorxan bir uşağı mən yan otağa belə qışqırarkən eşitdim: “Xala, mənə danış, mən qorxuram.” “Amma bundan sənə nə fayda var? Məni görmürsən ki”; buna cavab olaraq uşaq: “Əgər biri danışsa, daha işıqlı olar.” Beləliklə, qaranlıqdakı həsrət qaranlıqdan təşvişə çevrilir.

Nevrotik təşviş yalnız ikincili və real təşvişin xüsusi halı olmaqdan çox uzaqdır; əksinə, kiçik uşaqda real təşviş kimi davranan bir şeyin, istifadə edilməmiş libidodan yaranması əsas xüsusiyyəti ilə nevrotik təşviş ilə ortaq olduğunu görürük. Uşağın düzgün real təşvişdən çox az şey gətirdiyi görünür. Sonradan fobiyaların şərtləri ola biləcək bütün vəziyyətlərdə, hündürlüklərdə, suyun üzərindəki dar körpülərdə, dəmir yolu səyahətində və gəmidə uşaq təşviş göstərmir, üstəlik, nə qədər cahildirsə, bir o qədər az təşviş göstərir. Onun belə həyatı qoruyan instinktlərdən daha çoxunu miras alması çox arzuolunan olardı; onu bir-bir təhlükələrə məruz qalmağından çəkindirməli olan nəzarət vəzifəsi bununla çox asanlaşardı. Lakin həqiqətən uşaq əvvəlcə qüvvələrini şişirdir və təhlükələri bilmədiyi üçün təşvişsiz davranır. O, suyun kənarına qaçacaq, pəncərə eşiyinə çıxacaq, iti əşyalarla və atəşlə oynayacaq, qısası, ona zərər verə biləcək və himayədarlarına narahatlıq yarada biləcək hər şeyi edəcək. Ona öyrədici təcrübənin özünü etməyə icazə verilmədiyi üçün, nəhayət, onun içində real təşvişin oyadılması tamamilə tərbiyənin işidir.

Əgər təşvişə yönəldilmiş bu tərbiyəyə bir qədər uyğunlaşan və sonra da onları xəbərdar etmədiyimiz təhlükələri özləri tapıb uşaqlar varsa, onlar üçün izah budur ki, onlar konstitusiyalarında daha çox miqdarda libidinal ehtiyac gətiriblər və ya erkən yaşda libidinal doyumla əzizləniblər. Bu uşaqlar arasında sonradan nevrozlu olanların da olması təəccüblü deyil; biz bilirik ki, nevrozun yaranması üçün ən böyük yüngüllük, əhəmiyyətli miqdarda libido yığılmasına uzun müddət dözə bilməməkdədir. Siz görürsünüz ki, burada da konstitusional amil öz haqqını alır, biz isə onun haqlarını heç vaxt inkar etmək istəmərik. Biz yalnız, əgər kimsə bu iddia qarşısında digər bütün amilləri nəzərə almasa və konstitusional amili müşahidə və təhlilin birləşmiş nəticələrinə görə oraya aid olmadığı və ya son yerə qoyulmalı olduğu yerdə də tətbiq etdiyi zaman etiraz edirik.

Gəlin uşaqların qorxaqlığı haqqında müşahidələrdən nəticə çıxaraq: Uşaq təşvişinin real təşviş ilə çox az əlaqəsi var, əksinə, böyüklərin nevrotik təşvişi ilə yaxın qohumdur. O, istifadə edilməmiş libidodan yaranır və çatışmayan sevgi obyektini xarici bir əşya və ya vəziyyətlə əvəz edir.

İndi analizimizin fobiyalar haqqında artıq bizə çox yeni bir şey öyrətmədiyini eşitməkdən məmnun olacaqsınız. Çünki bu hallarda uşaq təşvişində baş verənin eynisi baş verir: davamlı olaraq istifadə oluna bilməyən libido, görünən real təşvişə çevrilir və beləliklə, kiçik bir xarici təhlükə libido tələblərinin təmsilçisi olaraq yerinə qoyulur. Bu uyğunluqda təəccüblü heç nə yoxdur, çünki uşaq fobiyaları yalnız sonradan “təşviş histeriyası” hesab etdiyimiz fobiyaların nümunəsi deyil, həm də onların birbaşa şərti və ön oyunudur. Hər bir histeriyalı fobiya bir uşaq təşvişinə qayıdır və onu davam etdirir, hətta məzmunu fərqli olsa və buna görə də fərqli adlandırılmalı olsa belə. Bu iki xəstəlik arasındakı fərq mexanizmdədir. Yetkin insanda libidonun təşvişə çevrilməsi üçün libidonun arzu kimi dərhal istifadə oluna bilməz hala gəlməsi artıq kifayət etmir. O, belə libidonu asılı vəziyyətdə saxlamağı və ya başqa cür istifadə etməyi çoxdan öyrənib. Lakin əgər libido sıxışdırmağa məruz qalmış psixiki bir təhriklə bağlıdırsa, onda bilinən və şüursuz arasında hələ heç bir ayrım etməyən uşağın vəziyyətinə bənzər şərait yenidən qurulur və uşaq fobiyasına geri qayıtmaqla, libidonun təşvişə çevrilməsinin rahat baş verə biləcəyi yol, demək olar ki, açılmış olur. Xatırlayacaqsınız ki, biz sıxışdırma haqqında çox danışmışıq, lakin bu zaman həmişə yalnız sıxışdırılmalı olan təsəvvürün taleyini izləmişik, əlbəttə ki, bunu tanımaq və təsvir etmək daha asan olduğu üçün. Sıxışdırılmış təsəvvürə bağlı olan təsir (affekt) ilə nə baş verdiyini biz həmişə kənara qoymuşuq və yalnız indi öyrənirik ki, bu təsirin növbəti taleyi, normal axın zamanı hansı keyfiyyətdə özünü göstərsə də, təşvişə çevrilməkdir. Lakin bu təsir çevrilməsi sıxışdırma prosesinin qat-qat daha vacib hissəsidir. Bunun haqqında danışmaq o qədər də asan deyil, çünki biz şüursuz təsirlərin mövcudluğunu şüursuz təsəvvürlərin mövcudluğunu iddia etdiyimiz eyni mənada iddia edə bilmərik. Bir təsəvvür, bilinən və ya şüursuz olmasından asılı olmayaraq, bir fərq istisna olmaqla, eyni qalır; biz şüursuz bir təsəvvürün nəyə uyğun gəldiyini göstərə bilərik. Lakin təsir (affekt) bir boşalma prosesidir, təsəvvürdən tamamilə fərqli qiymətləndirilməlidir; onun şüursuzda nəyə uyğun gəldiyini, psixiki proseslər haqqında fərzlərimiz üzərində daha dərin düşüncələr və aydınlaşdırma olmadan söyləmək mümkün deyil. Bunu burada həyata keçirə bilmərik. Lakin biz indi qazandığımız təəssüratı yüksək tutmaq istəyirik: təşvişin inkişafı şüursuzluq sistemi ilə sıx bağlıdır.

Mən dedim ki, libidonun təşvişə çevrilməsi, daha doğrusu, təşviş formasında boşalması, sıxışdırmağa məruz qalan libidonun növbəti taleyidir. Əlavə etməliyəm: bu, tək və ya sonuncu tale deyil. Nevrozlarda bu təşviş inkişafını bağlamağa çalışan və müxtəlif yollarla buna nail olan proseslər gedir. Məsələn, fobiyalarda nevrotik prosesin iki mərhələsini aydın şəkildə fərqləndirmək olar. Birinci mərhələ sıxışdırmanı və libidonun xarici təhlükəyə bağlanan təşvişə çevrilməsini təmin edir. İkinci mərhələ isə, xarici təhlükə kimi qəbul edilən bu təhlükə ilə təmasdan qaçınmaq üçün qurulan bütün ehtiyat tədbirləri və qoruyucu mexanizmlərdən ibarətdir. Sıxışdırma, Mənin təhlükə kimi qəbul edilən libidodan qaçma cəhdinə uyğundur. Fobiyanı, artıq qorxulu libidonu təmsil edən xarici təhlükəyə qarşı möhkəmləndirilmiş qala ilə müqayisə etmək olar.

Fobiyalarda müdafiə sisteminin zəifliyi, təbii ki, xaricə doğru belə gücləndirilmiş qalanın daxildən hücum edilə bilən vəziyyətdə qalmasındadır. Libido təhlükəsinin xaricə proyeksiyası heç vaxt tam uğurlu ola bilməz. Digər nevrozlarda təşviş inkişafı ehtimalına qarşı müdafiənin başqa sistemləri istifadə olunur. Bu, nevroz psixologiyasının çox maraqlı bir hissəsidir, lakin təəssüf ki, bizi çox uzağa aparır və daha dərin ixtisas bilikləri tələb edir. Yalnız bir məqamı əlavə etmək istəyirəm. Mən sizə artıq Mənin sıxışdırma zamanı sərf etdiyi və sıxışdırmanın davamlı olması üçün daim saxlamalı olduğu “qarşı yüklənmə” haqqında danışmışdım. Bu qarşı yüklənməyə, sıxışdırmadan sonra təşviş inkişafına qarşı müdafiənin müxtəlif formalarını həyata keçirmə vəzifəsi düşür.

Fobiyalara qayıdaq. İndi deyə bilərəm ki, siz görürsünüz ki, fobiyalarda yalnız məzmunu izah etmək, hansısa obyektin və ya istənilən vəziyyətin fobiya predmetinə çevrilməsinin səbəbləri ilə maraqlanmaq kifayətsizdir. Fobiyanın məzmunu, fobiya üçün təxminən yuxunun manifest görünüşünün yuxu üçün malik olduğu eyni əhəmiyyətə malikdir. Zəruri məhdudiyyətlərlə qəbul etmək lazımdır ki, bu fobiya məzmunları arasında, Stenli Hollun vurğuladığı kimi, filogenetik irs sayəsində təşviş obyektlərinə uyğun olan bəziləri də var. Hətta bu təşviş əşyalarının çoxunun təhlükə ilə əlaqəsini yalnız simvolik münasibət vasitəsilə qura bildiyi də doğrudur.

Biz təşviş məsələsinin nevroz psixologiyası suallarında demək olar ki, mərkəzi yer tutduğuna inandıq. Biz təşviş inkişafının libidonun taleyləri və şüursuzluq sistemi ilə necə əlaqələndirildiyi haqqında güclü təəssürat aldıq. Yalnız bir məqamı əlaqəsiz, bizim anlayışımızda boşluq kimi qəbul etdik; bu da real təşvişin Mənin özünü qoruma həvəslərinin ifadəsi kimi qiymətləndirilməli olduğu, mübahisə edilməsi çətin olan faktıdır.