XIII. Mühazirə. Yuxunun arxaik xüsusiyyətləri və infantilizmi

Xanımlar və cənablar! Gəlin yenidən nəticəmizə qayıdaq: yuxu işlənməsi, yuxu senzurasının təsiri altında latent yuxu düşüncələrini başqa bir ifadə formasına çevirir. Latent düşüncələr, oyanıq həyatımızın bizə məlum olan şüurlu düşüncələrindən fərqli deyil; yeni ifadə forması isə bizə çoxsaylı xüsusiyyətləri ilə anlaşılmaz görünür. Biz demişdik ki, bu forma, artıq çoxdan üstələmiş olduğumuz intellektual inkişafımızın vəziyyətlərinə, təsviri dilə, simvolik əlaqəyə, bəlkə də düşünmə dilimizin inkişafından əvvəl mövcud olmuş münasibətlərə qayıdır. Buna görə də yuxu işlənməsinin ifadə formasını arxaik və ya regressiv adlandırdıq.

Bundan belə nəticə çıxara bilərsiniz ki, yuxu işlənməsinin daha dərin öyrənilməsi, intellektual inkişafımızın yaxşı tanınmayan başlanğıcları haqqında dəyərli məlumatlar əldə etməyə imkan verməlidir. Ümid edirəm ki, belə olacaq, lakin bu iş hələlik ələ alınmamışdır. Yuxu işlənməsinin bizi qaytardığı qədim dövr ikili xarakter daşıyır: birincisi, fərdi qədim dövr, yəni uşaqlıq; ikincisi isə, hər bir fərd uşaqlığında insan cinsinin bütün inkişafını müəyyən şəkildə qısaltılmış formada təkrarladığı üçün, bu qədim dövr, yəni filogenetik dövr. Latent psixi proseslərin hansı hissəsinin fərdi, hansının isə filogenetik qədim dövrdən gəldiyini ayırd etmək mümkün olacaqmı — mən bunu qeyri-mümkün saymıram. Məsələn, fərdin heç vaxt öyrənmədiyi simvolik əlaqənin filogenetik irs kimi qəbul edilməsinə haqqı olduğunu düşünürəm.

Lakin bu, yuxunun tək arxaik xarakteristikası deyil.

Hamınız öz təcrübənizdən uşaqlıq dövrünün diqqətəlayiq amneziyasını yaxşı bilirsiniz. Mən ilk həyat illərinin, beşinci, altıncı və ya səkkizinci yaşa qədər olan dövrün, sonrakı təcrübələr kimi yaddaşda iz qoymaması faktını nəzərdə tuturam. Hərçənd ki, erkən başlanğıcdan bu günə qədər fasiləsiz xatirəyə malik olması ilə öyünə bilən ayrı-ayrı adamlara rast gəlinir, lakin digər davranış, yəni yaddaş boşluğu, qat-qat daha çox yaygındır. Məncə, bu fakt qarşısında kifayət qədər təəccüblənməmişik. İki yaşlı uşaq yaxşı danışa bilir, o, tezliklə mürəkkəb psixi vəziyyətlərdə özünü necə idarə edəcəyini göstərir və ona bir çox ildən sonra yenidən danışılan, lakin özü tərəfindən unudulmuş ifadələr səsləndirir. Üstəlik, erkən yaşlarda yaddaş daha güclüdür, çünki sonrakı illərdə olduğu kimi yüklənməmişdir. Həmçinin, yaddaş funksiyasını xüsusi yüksək və ya çətin psixi fəaliyyət hesab etmək üçün heç bir əsas yoxdur; əksinə, intellektual səviyyəsi çox aşağı olan şəxslərdə belə yaxşı yaddaş tapmaq olar.

Bu ilk diqqətəlayiq haldan sonra gələn ikinci diqqətəlayiq hal kimi qeyd etməliyəm ki, uşaqlığın ilk illərini əhatə edən xatirə boşluğundan, bəzən yaxşı qorunmuş, əksər hallarda canlı şəkildə hiss edilmiş ayrı-ayrı xatirələr ortaya çıxır və bu xatirələr öz qorunmasını haqlı çıxara bilmirlər. Sonrakı həyatımızda bizə təsir edən təəssürat materialı ilə yaddaşımız elə davranır ki, bir seçim edir. O, hər hansı bir əhəmiyyətli şeyi saxlayır və əhəmiyyətsiz olanı buraxır. Qorunmuş uşaqlıq xatirələri ilə vəziyyət fərqlidir. Onlar uşaqlıq illərinin mütləq əhəmiyyətli hadisələrinə uyğun gəlmir, hətta uşağın nöqteyi-nəzərinə görə əhəmiyyətli görünməli olan hadisələrə belə uyğun gəlmir. Onlar çox vaxt elə adi və öz-özlüyündə mənasızdır ki, biz yalnız təəccüblə soruşuruq ki, niyə məhz bu təfərrüat unudulmaqdan qurtula bilib. Mən vaxtilə uşaqlıq amneziyası və onu kəsən xatirə qalıqları sirrini analizin köməyi ilə həll etməyə çalışmışam və nəticəyə gəlmişəm ki, uşaqlarda da yalnız əhəmiyyətli olan yaddaşda qalıb. Yalnız sizə artıq məlum olan sıxlaşdırma və xüsusilə yerdəyişmə prosesləri nəticəsində bu əhəmiyyətli olan, yaddaşda əhəmiyyətsiz görünən başqa şeylərlə təmsil olunur. Mən bu uşaqlıq xatirələrini buna görə örtük xatirələri adlandırmışam; ətraflı analiz vasitəsilə onların içindən bütün unudulmuşları inkişaf etdirmək olar.

Psixoanalitik müalicələrdə uşaqlıq yaddaş boşluğunu doldurmaq vəzifəsi tamamilə qanunauyğun olaraq qarşıya qoyulur və müalicə ümumiyyətlə müəyyən dərəcədə uğurlu olduqda, yəni çox vaxt, biz unudulmuşluq örtüyü altında qalan uşaqlıq illərinin məzmununu yenidən işıq üzünə çıxarmağı bacarırıq. Bu təəssüratlar heç vaxt həqiqətən unudulmamışdır, onlar yalnız əlçatmaz, latent vəziyyətdə idilər və şüursuzluğa aid idilər. Lakin bu təəssüratların şüursuzluqdan spontan olaraq üzə çıxması da baş verir və bu, yuxularla əlaqəli şəkildə baş verir. Görünür ki, yuxu həyatı bu latent, uşaqlıq hadisələrinə çıxış yolunu tapmağı bacarır. Ədəbiyyatda buna dair gözəl nümunələr qeyd olunub və mən də özüm belə bir töhfə verə bilmişəm. Bir dəfə mən müəyyən bir kontekstdə mənə bir xidmət göstərmiş olmalı olan və mənə aydın şəkildə görünən bir adam haqqında yuxu gördüm. Bu, kiçik boyda, tək gözlü, şişman, başı çiyinlərinə gömülmüş bir adam idi. Kontekstdən mən onun həkim olduğunu başa düşdüm. Xoşbəxtlikdən, üç yaşımda tərk etdiyim doğum yerimin həkiminin necə göründüyünü hələ sağ olan anamdan soruşa bildim və ondan öyrəndim ki, həkim tək gözlü, qısa boylu, şişman, başı çiyinlərinə gömülmüş imiş; həmçinin mənə hansı unudulmuş qəza zamanı kömək etdiyini də öyrəndim. Beləliklə, ilk uşaqlıq illərinin unudulmuş materialına malik olmaq yuxunun daha bir arxaik xüsusiyyətidir.

Eyni məlumat indi də indiyə qədər qarşılaşdığımız tapmacalardan birinə aid cavab verməyə davam edir. Yuxuların qıcıqlandırıcılarının şiddətli şəkildə pis və həddindən artıq cinsi istəklər olduğunu, bunun da yuxu senzurasını və yuxunun təhrif edilməsini zəruri etdiyini anladığımız zaman bunu hansı təəccüblə qarşıladığımızı xatırlayırıq. Belə bir yuxunu yuxu görən şəxsə yozduqda və o, ən yaxşı halda yozumun özünə etiraz etməsə belə, adətən, bu cür istəyin ona haradan gəldiyini soruşur, çünki onu özü üçün qəribə hiss edir və əksinə şüurlu olduğunu bildirir. Bu mənşəyi sübut etmək üçün ümidimizi itirməməliyik. Bu pis istək təhrikləri keçmişdən, çox vaxt çox uzaq olmayan bir keçmişdən gəlir. Onların bir vaxtlar məlum və şüurlu olduğunu göstərmək mümkündür, hətta bu gün artıq belə olmasalar da. Yuxusunda tək, indi 17 yaşında olan qızını qarşısında ölü görmək istədiyini bildirən qadın, bizim rəhbərliyimiz altında, bu ölüm istəyini əslində müəyyən bir vaxtda bəslədiyini aşkar edir. Uşaq uğursuz, tezliklə ayrılan bir evliliyin məhsuludur. Qadın qızını hələ ana bətnində daşıdığı zaman, əri ilə baş verən şiddətli bir səhnədən sonra qəzəb halında yumruqları ilə öz qarın hissəsinə zərbələr endirərək, oradakı uşağı öldürmək istəmişdir. Bu gün uşaqlarını mehriban, bəlkə də həddindən artıq mehriban sevən analardan neçəsi onları istəmədən qəbul etmiş və o vaxtlar içlərindəki həyatın daha da inkişaf etməməsini istəmişdir; hətta bu istəyi müxtəlif, xoşbəxtlikdən zərərsiz olan hərəkətlərə də çevirmişlər. Deməli, sonradan bu qədər sirrli olan sevilən şəxsə qarşı ölüm istəyi, onunla münasibətin erkən dövründən qaynaqlanır.

Yuxusunun yozumuna haqq qazandıran, sevimli böyük uşağının ölümünü istədiyi görünən ata da, bu istəyin bir vaxtlar ona qəribə olmadığını xatırlamağa məcbur edilməlidir. Bu uşaq hələ bəbək ikən, evlilik seçimindən narazı olan kişi, onun üçün heç nə ifadə etməyən bu kiçik varlığın ölməli olduğunu düşünəndə, yenidən azad olacağını və azadlığından daha yaxşı istifadə edəcəyini çox vaxt təsəvvür edirdi. Oxşar nifrət təhriklərinin çoxlu sayda nümunəsi üçün də eyni mənşəyi sübut etmək mümkündür; onlar keçmişə aid olan, bir vaxtlar şüurlu olan və ruh həyatında rol oynayan bir şeyə aid xatirələrdir. Siz bundan belə nəticə çıxarmaq istəyəcəksiniz ki, bir şəxsə qarşı münasibətdə bu cür dəyişikliklər baş verməyibsə, əgər bu münasibət əvvəldən eyni mənalı olubsa, belə istəklər və belə yuxular olmamalıdır. Mən bu nəticəni sizə güzəştlə qəbul etməyə hazıram, yalnız sizə xatırlatmaq istəyirəm ki, yuxunun sözlərinə deyil, yozumundan sonra onun mənasına diqqət yetirin. Manifest yuxuda sevilən şəxsin ölümü yalnız qorxulu bir maska taxmış ola bilər, amma tamamilə başqa bir şeyi ifadə edir, yaxud da sevilən şəxs başqa biri üçün aldadıcı bir əvəz kimi nəzərdə tutula bilər.

Eyni hadisə sizin qəlbinizdə başqa, çox daha ciddi bir sual oyadar. Siz deyəcəksiniz: Əgər bu ölüm arzusu bir dəfə mövcud olubsa və xatirə tərəfindən təsdiqlənirsə, bu yenə də bir izah deyil. O, artıq çoxdan üstələnilib, bu gün yalnız şüursuzda təsirsiz bir xatirə kimi mövcud ola bilər, lakin güclü bir təhrik kimi yox. İkincisinə dəlil göstərən heç nə yoxdur. Bəs o, ümumiyyətlə yuxu tərəfindən niyə xatırlanır? Bu sual həqiqətən əsaslıdır; ona cavab verməyə çalışmaq bizi çox uzağa aparar və yuxu nəzəriyyəsinin ən əhəmiyyətli məqamlarından birində mövqe tutmağa məcbur edərdi. Lakin mən müzakirələrimizin çərçivəsində qalmağa və imtina etməyə məcburam. Hazırkı mərhələdə bu imtinaya hazırlaşın. Gəlin, üstələnilmiş bu arzunun yuxu qozğuducu kimi aşkarlandığı faktiki dəlili ilə kifayətlənək və digər pis arzuların da keçmişdən eyni mənşəyə malik olub-olmadığını araşdırmağa davam edək.

Gəlin, yuxu görənin məhdudiyyətsiz eqoizminə əsasən izah edə biləcəyimiz aradan qaldırma arzularında qalaq.

Belə bir arzu yuxu qurucusu kimi çox vaxt aşkarlanır. Həyatda bizə kiməsə mane olduğu zaman, həyat münasibətlərinin mürəkkəbliyi nəzərə alınarsa, bu nə qədər tez-tez baş verir, dərhal yuxu onu öldürməyə hazırdır, istər o ata olsun, ana olsun, bacı-qardaş olsun, həyat yoldaşı olsun və s. Biz insan təbiətinin bu alçaqlığına kifayət qədər təəccüblənmişdik və yuxuların yozumunun bu nəticəsinin düzgünlüyünü asanlıqla qəbul etməyə heç də meyilli deyildik. Lakin belə arzuların mənşəyini keçmişdə axtarmağa diqqətimiz yönəldildikdə, dərhal fərdi keçmişin o dövrünü kəşf edirik ki, bu eqoizm və yaxınlarımıza qarşı belə arzu təhrikləri artıq heç nə qəribə gəlmir. Bu, uşağın, sonradan amneziya ilə örtülən həmin ilk illərdə, bu eqoizmi tez-tez ekstremal formada nümayiş etdirdiyi, lakin müntəzəm olaraq ona doğru açıq başlanğıclar və ya daha doğrusu, ondan qalan qalıqlar aşkar etdiyi dövrdür. Uşaq əslində əvvəlcə özünü sevir və yalnız sonradan başqalarını sevməyi, Mənindən başqalarına bir şey qurban verməyi öyrənir. Onun əvvəldən sevməyə başladığı şəxsləri də ilk növbədə ona lazım olduğu üçün, onlardan imtina edə bilmədiyi üçün, yəni yenə eqoist motivlərdən irəli gələrək sevir. Yalnız sonradan sevgi təhriki eqoizmdən asılılıqdan qurtulur. Uşaq əslində eqoizm sayəsində sevməyi öyrənib.

Bu münasibətdə uşağın bacı-qardaşlarına qarşı mövqeyini valideynlərinə qarşı mövqeyi ilə müqayisə etmək öyrədici olacaqdır. Kiçik uşaq bacı-qardaşlarını mütləq sevmir, çox vaxt açıq-aşkar sevmir. Onların öz rəqibləri olduğunu şübhəsiz ki, nifrət edir və bu mövqeyin uzun illər boyu, yetkinlik dövrünə qədər, hətta daha sonra da fasiləsiz davam etdiyi məlumdur. Bu mövqe çox vaxt daha incə bir mövqe ilə əvəz olunur və ya daha yaxşı desək: üstünə örtülür, lakin düşmənçilik mövqeyinin çox qaydalı şəkildə daha erkən olduğu görünür. Bu, xüsusilə yeni bir qardaş və ya qız gəldikdə, 2½-dən 4 və 5 yaşına qədər olan uşaqlarda ən asan müşahidə edilə bilər.

Yeni gələn adətən çox soyuq qarşılanır. “Mən onu istəmirəm, leylək onu geri aparsın” kimi ifadələr olduqca adi haldır. Sonralar gələn şəxsi aşağılamaq üçün hər fürsətdən istifadə olunur və ona zərər verməyə, birbaşa sui-qəsd cəhdlərinə belə təəccüblənmək lazım deyil. Yaş fərqi azdırsa, uşaq daha intensiv ruh fəaliyyətinin oyandığı anda rəqibi artıq hazır tapır və onunla uyğunlaşır. Yaş fərqi böyükdürsə, yeni uşaq əvvəldən maraqlı bir obyekt, bir növ canlı kukla kimi müəyyən rəğbət hissləri oyada bilər və səkkiz və ya daha çox yaş fərqi olduqda, xüsusilə qızlarda, qoruyucu, analıq təhrikləri ortaya çıxa bilər. Amma dürüst desək, yuxunun arxasında bacı-qardaşların ölümünə olan istəyi aşkarlayanda, bu istəyi nadir hallarda sirli tapmaq lazım deyil və onun nümunəsini erkən uşaqlıq dövründə, çox vaxt da birgə yaşadıqları sonrakı illərdə asanlıqla göstərmək olar.

Yəqin ki, sakinləri arasında şiddətli münaqişələr olmayan uşaq otağı yoxdur. Motivlər valideynlərin sevgisi, ortaq mülk və yaşayış sahəsi uğrunda rəqabətdir. Düşmənçilik təhrikləri həm böyük, həm də kiçik bacı-qardaşlara yönəlir. İnanıram ki, bu sözü Bernard Şou deyib: Əgər gənc bir ingilis xanımının anasından daha çox nifrət etdiyi biri varsa, bu onun böyük bacısıdır. Lakin bu ifadədə bizi təəccübləndirən bir şey var. Qardaş nifrəti və rəqabəti zəruri halda başa düşülə bilər, amma nifrət hissləri qızla ana, valideynlə uşaqlar arasındakı münasibətə necə nüfuz edə bilər?

Bu münasibət şübhəsiz ki, uşaqlar tərəfindən baxıldıqda da daha əlverişlidir. Gözləntilərimiz də bunu tələb edir; valideynlə uşaqlar arasındakı sevginin çatışmazlığını, bacı-qardaşlar arasındakı sevginin çatışmazlığından daha çox qəbuledilməz tapırıq. Birinci halda bir şeyi müqəddəsləşdirmişik, ikinci halda isə onu profan saxlamışıq. Lakin gündəlik müşahidə bizə göstərə bilər ki, valideynlər ilə böyümüş uşaqlar arasındakı hissi münasibətlər cəmiyyətin qoyduğu idealın nə qədər gerisində qalır, orada nə qədər düşmənçilik hazırda durur və əgər ehtiram və həssas təhriklərin əlavələri onları saxlamasaydı, bu düşmənçilik özünü ifadə edərdi. Bunun səbəbləri hamıya məlumdur və eyni cinsli olanları bir-birindən ayırmağa, qızı anadan, atanı oğuldan ayırmağa yönəlmiş bir təmayül nümayiş etdirir. Qız anasında öz iradəsini məhdudlaşdıran və cəmiyyətin tələb etdiyi cinsi azadlıqdan imtinanı onun üzərinə yükləmək vəzifəsi ilə həvalə olunmuş avtoriteti tapır; bəzi hallarda isə sıxışdırmaya qarşı müqavimət göstərən rəqib kimi də çıxış edir. Eyni hadisə oğul ilə ata arasında daha da açıq şəkildə təkrarlanır. Oğul üçün atada istəksizliklə qatlanılan hər bir sosial məcburiyyət təcəssüm olunur; ata ona iradəni ifadə etməyə, erkən cinsi həzz almağa və ortaq ailə mülkləri mövcud olduqda, onların həzzinə çıxışı bağlayır. Atanın ölümünü gözləmək, taxt varisi halında faciəvi bir zirvəyə yüksəlir. Ata ilə qız, ana ilə oğul arasındakı münasibət daha az təhlükəli görünür. İkincisi, heç bir eqoist mülahizə ilə pozulmayan, dəyişməz həssaslığın ən təmiz nümunələrini verir.

Bu qədər adi və hamıya məlum olan şeylər haqqında nə üçün danışırıq? Çünki onların həyatdakı əhəmiyyətini inkar etmək və cəmiyyətin tələb etdiyi ideali, həqiqətən yerinə yetirildiyindən çox daha tez-tez yerinə yetirilmiş kimi təqdim etmək istiqamətində açıq-aşkar bir təmayül mövcuddur. Lakin psixoloqun həqiqəti deməsi, bu vəzifənin sinikə buraxılmasından daha yaxşıdır. Həqiqətən də, bu inkar yalnız real həyata aiddir. Nəsr və dramatik poeziya sənətinə bu idealın pozulmasından yaranan motivlərdən istifadə etmək azadlığı verilib.

İnsanların böyük bir qismində yuxunun onları aradan qaldırmaq istəyini ifadə etdiyinə təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur.

Bu, valideynlərin, xüsusilə də eyni cinsli valideynin aradan qaldırılması istəyini üzə çıxarır. Fərz edə bilərik ki, o, oyaq həyatda da mövcuddur və hətta bəzən şüurlu olur, əgər başqa bir motivlə maskalana bilərsə; məsələn, 3-cü nümunədəki yuxu görənin atasının faydasız əziyyətinə göstərdiyi rəhm kimi. Düşmənçilik nadir hallarda münasibəti təkbaşına idarə edir, çox vaxt daha incə təhriklərin arxasında qalır, onlar tərəfindən boğulur və yuxunun onu təcrid etməsini gözləməli olur. Yuxu belə bir təcrid nəticəsində bizə həddindən artıq böyük göstərdiyi şey, yozumdan sonra həyatın ümumi kontekstinə daxil edildikdə yenidən kiçilir (H. Zaks). Lakin biz bu yuxu arzusunu həyatda heç bir əsası olmayan və böyüyün ayıq halda ona heç vaxt etiraf etməli olmadığı yerlərdə də tapırıq. Bunun səbəbi, xüsusilə eyni cinsli şəxslər arasında yadlaşmanın ən dərin və qanunauyğun motivinin artıq erkən uşaqlıq dövründə özünü büruzə verməsidir.

Mən cins xarakterinin açıq vurğulanması ilə sevgi rəqabətini nəzərdə tuturam. Oğlan kiçik uşaq ikən anasına xüsusi bir həssaslıq inkişaf etdirir, onu özünə məxsus hesab edir və atasını bu tək mülkiyyətə iddia edən rəqib kimi qəbul edir; eyni şəkildə, kiçik qız da anasını atası ilə olan həssas əlaqəsini pozan və özünün çox yaxşı doldura biləcəyi bir yeri tutan şəxs kimi görür. Müşahidələrdən aydın olur ki, bu mövqelər hansı qədər erkən illərə gedib çıxır; biz bunları Edip kompleksi adlandırırıq, çünki bu əfsanə oğlanın vəziyyətindən irəli gələn iki ekstremal arzunu — atasını öldürmək və anasını arvad etmək — çox cüzi bir yumşaltma ilə reallaşdırır. Edip kompleksinin uşaqların valideynlərinə olan münasibətini tamamilə əhatə etdiyini iddia etmək istəmirəm; bu münasibət çox daha mürəkkəb ola bilər. Həmçinin, Edip kompleksi az və ya çox dərəcədə inkişaf etmişdir, hətta tərsinə çevrilə bilər, lakin o, uşaq psixi həyatının qanunauyğun və çox əhəmiyyətli bir amilidir və insan onun təsirini və ondan irəli gələn inkişafların təsirini şişirtməkdən çox, kiçiltmək təhlükəsi ilə üzləşir. Bundan əlavə, uşaqlar Edip mövqeyi ilə tez-tez valideynlərin təşviqinə reaksiya verirlər; valideynlər sevgi seçimlərində çox vaxt cins fərqindən rəhbərlik alırlar, belə ki, ata qızını, ana oğlunu üstün tutar və ya evlilikdə soyuqluq halında, dəyəri azalmış sevgi obyektinin əvəzi kimi qəbul edirlər.

Psixoanalitik tədqiqatlar dünyasının Edip kompleksinin aşkarlanmasına çox minnətdar olduğunu iddia etmək olmaz. Əksinə, bu, böyüklərin ən şiddətli müqavimətini doğurmuşdur və bu qınanan və ya tabu edilmiş hisslər əlaqəsinin inkarında iştirak etməyən şəxslər, sonradan kompleksə yenidən şərh verməklə onun dəyərini əlindən alaraq öz günahlarını təzmin etmişlər. Dəyişməz inancım budur ki, burada inkar ediləcək və ya gözəlləşdiriləcək heç nə yoxdur. İnsanlar, yunan mifinin özü tərəfindən qaçılmaz bir tale kimi tanınan həqiqətlə barışmalıdırlar. Həyatdan qovulmuş Edip kompleksinin poeziyaya buraxılması, sanki sərbəst istifadəyə verilməsi yenə də maraqlıdır. O. Rank ətraflı bir tədqiqatında göstərmişdir ki, məhz dramatik poeziyaya Edip kompleksi sonsuz dəyişikliklər, zəiflətmələr və maskalanmalar şəklində, yəni artıq senzuranın əsəri kimi tanıdığımız bu təhriflərlə zəngin motivlər təqdim etmişdir. Deməli, bu Edip kompleksini, sonrakı həyatda valideynləri ilə konfliktlərdən xoşbəxtliklə yayınmış olan yuxu görənlərə də aid edə bilərik və onunla sıx bağlı olaraq, valideynə nisbət edilən cinsi qorxutma və ya erkən uşaqlıq cinsi fəaliyyətinin məhdudlaşdırılmasına reaksiya olan kastrasiya kompleksini adlandırdığımız şeyi tapırıq.

İndiyə qədərki araşdırmalarla uşaq psixi həyatının öyrənilməsinə yönəldildiyimiz üçün, artıq gözləntimiz də ola bilər, qadağan olunmuş yuxu arzularının digər hissəsinin, yəni həddindən artıq cinsi təhriklərin mənşəyinin də oxşar şəkildə aydınlaşdırılacağını gözləyirik. Beləliklə, uşaqlıq cinsi həyatının inkişafını da öyrənmək üçün təkan alırıq və bu məqsədlə müxtəlif mənbələrdən aşağıdakıları öyrənirik: Əvvəlcədən qeyd etmək lazımdır ki, uşağa cinsi həyatın olmamasını mənimsəmək və cinsəlliyin yalnız pubertat dövründə, cinsiyyət orqanlarının yetkinləşməsi ilə başladığını fərz etmək, davam etdirilə bilməyəcək bir səhvdir. Əksinə, uşaq əvvəldən etibarən zəngin bir cinsi həyata malikdir və bu həyat sonradan normal hesab ediləndən bir çox baxımdan fərqlənir. Yetkinlərin həyatında “pervers” adlandırdığımız şey, normadan aşağıdakı hallarda ayrılır: birincisi, növ səddinin (insan ilə heyvan arasındakı uçurumun) aşılması; ikincisi, iyrənmə səddinin aşılması; üçüncüsü, qohumluq səddinin (qan qohumları ilə cinsi təmin axtarmaq qadağası) aşılması; dördüncüsü, eynicinslilik; və beşincisi, cinsiyyət rolunun digər orqanlara və bədən hissələrinə transferi. Bu sədlərin hamısı əvvəldən mövcud deyil, əksinə, inkişaf və tərbiyə prosesində tədricən qurulur. Kiçik uşaq bu sədlərdən azaddır. O, hələ insan ilə heyvan arasında böyük bir uçurum bilmir; insanın heyvandan üstünlüyünü vurğulayan təkəbbür ona yalnız sonradan qazandırılır. O, əvvəlcə ifrazat qarşısında iyrənmə göstərmir, lakin tərbiyənin təsiri altında bunu yavaş-yavaş öyrənir; cinslər arasındakı fərqə xüsusi əhəmiyyət vermir, əksinə, hər iki cinsə eyni cinsiyyət quruluşunu aid edir; ilk cinsi istəklərini və marağını özünə ən yaxın və digər səbəblərə görə ən çox sevdiyi şəxslərə — valideynlərə, bacı-qardaşlara, baxıcılara yönəldir; və nəhayət, sonradan məhəbbət münasibətinin zirvəsində yenidən üzə çıxan bir şeyi göstərir: o, həzz yalnız cinsiyyət orqanlarından gözləmir, əksinə, bədənin bir çox digər hissələri də eyni həssaslığı özünə tələb edir, analoji həzz hissləri yaradır və beləliklə, cinsiyyət orqanlarının rolunu oynaya bilər. Deməli, uşağı “polimorf pervers” adlandırmaq olar. Və əgər o, bütün bu təhrikləri yalnız iz dərəcəsində ifadə edirsə, bu, bir tərəfdən onların sonrakı həyat dövrü ilə müqayisədə az intensivliyə malik olması, digər tərəfdən isə tərbiyənin uşağın bütün cinsi ifadələrini dərhal şiddətlə boğması ilə əlaqədardır. Bu boğma, böyüklərin uşaq cinsi ifadələrinin bir hissəsini nəzərdən qaçırmağa və digər hissəsini onun cinsi təbiətini dəyişdirərək cinsi xarakterindən soyundurmağa çalışması, nəhayət, bütün bunları inkar edə bilmələri ilə, demək olar ki, nəzəriyyəyə çevrilir. Çox vaxt eyni adamlar əvvəlcə uşaq otağında uşaqların bütün cinsi qüsurlarına qarşı qəddarlıqla mübarizə aparırlar, sonra isə yazı masasında həmin uşaqların cinsi təmizliyini müdafiə edirlər. Uşaqlar öz başlarına buraxıldıqda və ya başdan çıxarıldıqda, çox vaxt əhəmiyyətli dərəcədə pervers cinsi fəaliyyət nümunələri göstərirlər. Təbii ki, böyüklər bunu «uşaq işi» və «oyun» kimi ciddi qəbul etməməkdə haqlıdırlar, çünki uşaq nə adət məhkəməsi qarşısında, nə də qanun qarşısında tam hüquqlu və məsul sayıla bilər; lakin bu hadisələr mövcuddur, onlar həm gətirilmiş konstitusiyanın əlamətləri, həm də sonrakı inkişafların səbəbləri və stimulları kimi əhəmiyyət kəsb edir, uşaq cinsi həyatı və dolayısı ilə ümumi insan cinsi həyatı haqqında bizə məlumat verirlər. Beləliklə, əgər biz təhrif olunmuş yuxularımızın arxasında bütün bu pervers istək təhriklərini yenidən tapırıqsa, bu yalnız o deməkdir ki, yuxu bu sahədə də uşaq vəziyyətinə geri qayıtmışdır.

Bu qadağan olunmuş istəklər arasında xüsusi diqqət yetirməyə layiq olanlar, yəni valideynlər və bacı-qardaşlarla cinsi əlaqəyə yönəlmiş insest istəklərdir. Siz bilirsiniz ki, insan cəmiyyətində belə əlaqələrə qarşı hansı iyrənmə hiss olunur və ya ən azından göstərilir və buna qarşı yönəlmiş qadağalara hansı qətiyyətlə riayət olunur. Bu insestdən iyrənməni izah etmək üçün nəhəng səylər göstərilmişdir. Bəziləri təbiətin seleksiya məqsədlərinin olduğunu, bu qadağanın psixiki olaraq bu məqsədləri təmsil etdiyini qəbul edirlər, çünki insest irqi xarakterləri pisləşdirərdi; digərləri isə uşaqlıqdan birlikdə yaşamağın cinsi həvəsi nəzərə alınan şəxslərdən yayındırdığını iddia edirlər. Əslində, hər iki halda insestdən qaçınma avtomatik olaraq təmin olunardı və niyə güclü bir həvəsin mövcudluğuna daha çox işarə edən sərt qadağalara ehtiyac duyulduğunu başa düşmək olmazdı. Psixoanalitik araşdırmalar qəti şəkildə göstərmişdir ki, insest sevgi seçimi əksinə, ilk və mütəmadi olandır və yalnız sonradan ona qarşı müqavimət başlayır; bu müqavimətin fərdi psixologiyadan irəli gəldiyini qəbul etmək isə yəqin ki, düzgün deyil.

Gəlin, uşaq psixologiyasına dərinləşməyin yuxunun anlaşılması üçün bizə nə verdiyini ümumiləşdirək. Biz təkcə unudulmuş uşaq hadisələrinin materialının yuxuya əlçatan olduğunu tapdıq, həm də gördük ki, uşaqların ruh həyatı bütün özünəməxsusluqları, eqoizmi, insest seçim və s. ilə birlikdə yuxu üçün, yəni şüursuzluqda hələ də davam edir və yuxu bizi hər gecə bu uşaq mərhələsinə qaytarır. Bu, ruh həyatının şüursuzluğunun uşaq xarakterli olduğunu təsdiqləyir. İnsanlarda bu qədər pisliyin olması haqqında təəccübləndirici təəssürat azalmağa başlayır. Bu dəhşətli pislik sadəcə ruh həyatının başlanğıc, ibtidai və uşaq xarakterli hissəsidir; biz bunu uşaqlarda fəaliyyət göstərdiyini görə bilərik, lakin onun ölçülərinin kiçik olması səbəbindən bir hissəsini nəzərdən qaçırırıq, bir hissəsini isə uşaqlardan etik yüksəklik tələb etmədiyimiz üçün ciddi qəbul etmirik. Yuxu bu mərhələyə geri qayıtdıqda, sanki içimizdəki pisliyi üzə çıxarmış kimi təəssürat yaradır. Lakin bu, bizə qorxu aşılamış aldadıcı bir təzahürdür. Biz yuxuların yozumuna görə fərz etmək istədiyimiz qədər pis deyilik.

Əgər yuxulardakı pis təhriklər sadəcə uşaq xarakterli hallardırsa, yəni yuxu bizi sadəcə düşünmə və hiss etmə baxımından yenidən uşaqlara çevirərək etik inkişafımızın başlanğıcına qayıtdırsa, onda ağıllı şəkildə bu pis yuxulara görə utanmağımıza ehtiyac yoxdur. Yalnız ağıllı olan ruh həyatının bir hissəsidir, ruhda bundan əlavə ağıllı olmayan bir çox şeylər də baş verir və beləliklə, biz ağılsız şəkildə belə yuxulara görə utanırıq. Onları yuxu senzurasına məruz qoyuruq, əgər bu istəklərdən biri nadir hallarda şüura bu qədər dəyişdirilməmiş formada nüfuz edirsə ki, onu tanımalı oluruqsa, utanırıq və qəzəblənirik, hətta bəzən dəyişdirilmiş yuxulara görə də elə utanırıq ki, sanki onları başa düşürük. Yalnız “sevgi xidmətləri” haqqında yozulmamış yuxusuna görə qəzəblənmiş həmin dürüst yaşlı xanımın hökmünü xatırlayın. Deməli, məsələ hələ həll olunmayıb və yuxudakı pisliklə daha da məşğul olduqda insan təbiətinin başqa bir hökmünə və başqa bir qiymətləndirilməsinə nail ola biləcəyimiz mümkündür.

Bütün araşdırmanın nəticəsi olaraq iki məlumata nail oluruq, lakin bunlar yalnız yeni tapmacaların və yeni şübhələrin başlanğıcı deməkdir. Birincisi: Yuxu işlənməsinin geriləməsi təkcə formal deyil, həm də maddidir. O, yalnız düşüncələrimizi primitiv ifadə formasına çevirmir, həm də primitiv ruh həyatımızın xüsusiyyətlərini, Mənin köhnə üstünlüyünü, cinsi həyatımızın ilkin təhriklərini, hətta simvolik əlaqəni belə qəbul edə bilsək, köhnə intellektual mülkiyyətimizi belə yenidən oyadır. İkincisi: Bir zamanlar hökmran olan və tək hökmran olan bütün bu köhnə uşaq xarakterli şeyləri bu gün şüursuzluğa aid etməliyik; şüursuzluq haqqındakı təsəvvürlərimiz isə indi dəyişir və genişlənir. Şüursuzluq artıq hazırda gizli olanın adı deyil; şüursuzluq öz istək təhrikləri, öz ifadə tərzi və başqa yerlərdə qüvvədə olmayan özünəməxsus psixi mexanizmləri olan xüsusi bir psixi sahədir. Lakin yuxuların yozumu vasitəsilə təxmin etdiyimiz latent yuxu düşüncələri bu sahəyə aid deyil; onlar əksinə, oyaq halda da belə düşünə biləcəyimiz kimidirlər.

Onlar yenə də şüursuzdurlar; bəs bu ziddiyyət necə həll olunur? Burada bir ayırma aparılmalı olduğunu sezməyə başlayırıq. Şüurlu həyatımızdan gələn və onun xarakterlərini bölüşən bir şey — biz buna gündüz qalıqlar deyirik — şüursuzluq sahəsindən gələn başqa bir şeylə yuxu yaranması üçün birləşir. Yuxu işlənməsi bu iki hissə arasında baş verir. Gündüz qalıqların əlavə olunan şüursuzluq tərəfindən təsirlənməsi, yəqin ki, geriləmənin şərtini ehtiva edir. Bu, digər psixi sahələri araşdırmadan əvvəl, yuxunun mahiyyəti haqqında burada nail ola biləcəyimiz ən dərin məlumatdır. Lakin tezliklə, şüursuz yuxu düşüncələrinin xarakterini, həmin uşaq xarakterli sahənin şüursuzluğundan fərqləndirmək üçün başqa adla adlandırmaq vaxtı gələcək.

Təbii ki, yuxu zamanı psixi fəaliyyəti belə bir geriləməyə nəyin məcbur etdiyi sualını da qoya bilərik. Niyə o, yuxunu pozan psixi qıcıqları bu geriləməsiz həll etmir? Əgər o, yuxu senzurasının motivləri ilə köhnə, indi anlaşılmaz ifadə formasına bürünməyə məcburdursa, köhnə, indi üstələmiş psixi təhriklərin, istəklərin və xarakter xüsusiyyətlərinin yenidən canlandırılması, yəni formal geriləməyə əlavə olunan maddi geriləmə ona nəyə xidmət edir? Bizi qane edəcək yeganə cavab, yalnız belə bir yolla yuxunun yarana biləcəyi, dinamik olaraq yuxu qıcığının aradan qaldırılmasının başqa cür mümkün olmadığı olardı. Lakin bizdə hələlik belə bir cavab vermək hüququ yoxdur.