IV. Mühazirə. Səhv hərəkətlər (yekun)

Hörmətli xanımlar və cənablar! Səhv hərəkətlərin bir mənası olduğunu, indiyə qədərki səylərimizin nəticəsi kimi qəbul edə bilərik və bundan sonra aparacağımız araşdırmalar üçün əsas götürə bilərik. Bir daha vurğulayırıq ki, biz heç bir fərdi səhv hərəkətin mənalı olduğunu iddia etmirik — və məqsədlərimiz üçün belə bir iddiaya ehtiyac da yoxdur —, baxmayaraq ki, mən bunu ehtimal edirəm. Səhv hərəkətlərin müxtəlif formalarında belə bir mənanı nisbətən tez-tez aşkarlaya bilməyimiz kifayətdir. Bu müxtəlif formalar, əlbəttə, bu baxımdan fərqli davranırlar. Dil sürçmələri, yazı səhvləri və s. zamanı yalnız fizioloji izahı olan hallar rast gəlinə bilər; unutmağa əsaslanan növlərdə (adların və niyyətin unudulması, yerini dəyişmə və s.) mən belə hallara inanmıram; çox güman ki, qəsdən olmayan itirmələr də mövcuddur; həyatda baş verən səhvlər ümumiyyətlə yalnız müəyyən dərəcədə bizim baxış nöqtələrimizə tabe olur. Səhv hərəkətlərin psixiki aktlar olduğunu və iki niyyətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yarandığını qəbul edərək irəliyə doğru hərəkət etdikdə, bu məhdudiyyətləri nəzərdə saxlayın.

Bu, psixoanalizin ilk nəticəsidir. Belə qarşılıqlı təsirlərin mövcudluğu və onların bu cür hadisələrə səbəb ola bilməsi haqqında psixologiya indiyə qədər heç nə bilmirdi. Biz psixiki hadisələr dünyasının sahəsini xeyli dərəcədə genişləndirdik və psixologiyaya əvvəllər aid edilməyən fenomenləri qazandıq.

Səhv hərəkətlərin “psixiki aktlar” olduğu iddiasında bir an daha qalaq. Bu iddia, onların bir mənası olduğu barədə digər ifadələrimizdən daha çox şey ehtiva edirmi? Mən belə düşünmürəm; əksinə, bu iddia daha qeyri-müəyyən və yanlış anlaşılmaya daha açıqdır. Ruhi həyatda müşahidə edilə bilən hər şeyi bəzən ruhi fenomen kimi adlandırmaq olar. Burada əsas məsələ, fərdi ruhi ifadənin birbaşa bədəni, orqanik və maddi təsirlərdən qaynaqlanıb-qaynaqlanmamasıdır; əgər qaynaqlanırsa, onun tədqiqi psixologiyaya aid deyil; yaxud, digər ruhi proseslərdən törəyib-törəməməsidir ki, bu proseslərin arxasında haradasa orqanik təsirlər silsiləsi başlayır. Bir hadisəni ruhi proses kimi adlandırdıqda, biz məhz sonuncu vəziyyəti nəzərdə tuturuq və buna görə də ifadəmizi belə formalaşdırmaq daha məqsədəuyğundur: hadisə mənalıdır, bir mənası var. Məna dedikdə biz məzmun, məqsəd, təmayül və psixiki əlaqələr silsiləsindəki mövqeyi nəzərdə tuturuq.

Səhv hərəkətlərə çox yaxın olan, lakin bu adın artıq uyğun gəlmədiyi bir sıra digər hadisələr mövcuddur. Biz onları təsadüfi və simptomatik hərəkətlər adlandırırıq. Onlar da eyni qeyri-motivasiyalı, nəzərə çarpmayan və əhəmiyyətsiz xarakter daşıyır, üstəlik, artıq olan xarakterini daha aydın şəkildə nümayiş etdirir. Onları səhv hərəkətlərdən fərqləndirən şey, onlarla toqquşan və onlar tərəfindən pozulan digər bir niyyətin yoxluğudur. Digər tərəfdən, onlar sərhəd olmadan, duyğu vəziyyətlərinin ifadəsi kimi qəbul etdiyimiz jest və hərəkətlərə keçirlər. Bu təsadüfi hərəkətlərə geyimimizdə, bədən hissələrimizdə, əlçatan olan əşyalarda oynaq şəkildə icra edilən, məqsədsiz görünən bütün fəaliyyətlər, eləcə də bu fəaliyyətlərin icra edilməməsi, üstəlik, öz-özümüzə mırıldandığımız melodiyalar daxildir.

Sizin qarşınızda belə bir iddia irəli sürürəm ki, bütün bu fenomenlər səhv hərəkətlər kimi mənalı və eyni şəkildə yozumlanabiləndir, digər daha vacib ruhi proseslərin kiçik əlamətləridir, tam dəyərli psixiki aktlardır. Lakin mən ruhi hadisələr sahəsinin bu yeni genişləndirilməsində dayanmaq əvəzinə, psixoanaliz üçün vacib olan sualların çox daha aydın şəkildə işlənib hazırlana biləcəyi səhv hərəkətlərə qayıtmaq niyyətindəyəm.

Səhv hərəkətlərlə bağlı irəli sürdüyümüz və hələ cavablandırmadığımız ən maraqlı suallar təxminən bunlardır: Biz demişik ki, səhv hərəkətlər iki müxtəlif niyyətin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir; bunlardan biri pozulan, digəri isə pozan adlandırıla bilər. Pozulan niyyətlər daha əlavə suallara səbəb vermir, lakin digərləri haqqında bilmək istəyirik: birincisi, başqalarını pozan kimi çıxış edən niyyətlər necə niyyətlərdir və ikincisi, pozan niyyətlər pozulan niyyətlərlə necə əlaqəlidir?

İcazə verin ki, yenidən bütün növün nümayəndəsi kimi “dil sürçməsi”ni götürüm və birinci sualdan əvvəl ikinci suala cavab verim.

Dil sürçməsində maneə yaradan niyyət, məzmun baxımından pozulan niyyətlə əlaqəli ola bilər; bu halda o, ona qarşı bir ziddiyyət, bir düzəliş və ya əlavə ehtiva edir. Və ya, daha qaranlıq və daha maraqlı olan halda, maneə yaradan niyyətin məzmun baxımından pozulan niyyətlə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Hər iki əlaqənin birincisinə dair sübutları biz artıq bildiyimiz nümunələrdə və bənzər nümunələrdə asanlıqla tapa bilərik. Əksinə dil sürçməsinin baş verdiyi demək olar ki, bütün hallarda maneə yaradan niyyət, pozulan niyyətin əksini ifadə edir, yəni səhv hərəkət iki uzlaşmaz təmayül arasındakı münaqişənin təsviridir. «Məclisi açıq elan edirəm, lakin onu artıq bağlamış olmağı üstün tutardım» — bu, prezidentin dil sürçməsinin mənasıdır. Rüşvətxorluqda ittiham olunan bir siyasi qəzet, məqalənin sonunda «Oxucularımız bizə, həmişə mənfəətsiz şəkildə ictimaiyyətin rifahı üçün çalışdığımıza dair şahidlik verəcəklər» sözlərinin yer alması lazım olan bir məqalə ilə özünü müdafiə edir. Lakin müdafiənin yazılmasını öz üzərinə götürən redaktor belə yazır: «mənfəətli şəkildə». Yəni, o, belə düşünür: «Mən belə yazmalıyam, amma əksini bilirəm». İmperatora həqiqəti çəkinmədən deməyə çağırış edən bir xalq nümayəndəsi, öz cəsarətindən qorxan daxili bir səsi dinləməli olur və dil sürçməsi ilə «çəkinmədən» sözünü «onurğasız» sözünə çevirir.⁷

Sizə məlum olan, sıxlaşdırma və qısaltma təəssüratı yaradan nümunələrdə, birinci təmayülün yanında özünü büruzə verən ikinci bir təmayülün düzəlişləri, əlavələri və ya davamları söhbət gedir. Burada «Bir şeylər üzə çıxdı, amma bunu açıq-aşkar de, bu, murdarlıq idi» ifadəsi belə olur: «Bir şeylər üzə çıxdı» (Dinge zum Vorschein) sözləri «murdarlıq» (Schweinereien) sözü ilə əvəz olunaraq «Bir şeylər murdarlığa çıxdı» (Dinge zum Vorschwein) şəklində təhrif edilir. — «Bunu başa düşən adamları bir əlin barmaqları ilə saymaq olar; amma yox, əslində bunu yalnız bir nəfər başa düşür, yəni bir barmaqla saymaq olar». — Və ya, «Ərim istədiyini yeyib içə bilər. Amma siz bilirsiniz ki, mən onun bir şey istəməsinə ümumiyyətlə dözmürəm; yəni: o, mənim istədiyimi yeyib içə bilər». Bütün bu hallarda dil sürçməsi ya pozulan niyyətin öz məzmunundan irəli gəlir, ya da ona bağlanır.

Bir-birinə mane olan iki niyyət arasındakı digər əlaqə növü təəccüb hissi yaradır. Əgər maneə yaradan niyyətin pozulan niyyətin məzmunu ilə əlaqəsi yoxdursa, onda o haradan gəlir və niyə məhz belə bir yerdə maneə kimi özünü büruzə verir? Burada yalnız cavab verə bilən müşahidə göstərir ki, maneə, həmin şəxsi qısa müddət əvvəl məşğul edən və indi, artıq ifadəsini tapmış olsun ya da olmasın, fərq qoymadan belə bir şəkildə təsirini davam etdirən bir düşüncə axınından qaynaqlanır. Deməli, onu həqiqətən əks-səda adlandırmaq olar, lakin mütləq danışılan sözlərin əks-sədası kimi deyil. Burada da pozanla pozulan arasında assosiativ əlaqə yox deyil, lakin bu əlaqə məzmunda verilmir, süni şəkildə, çox vaxt çox məcburi əlaqə yolları ilə qurulur.

Bunun üçün özüm müşahidə etdiyim sadə bir nümunə dinləyin. Mən bir dəfə gözəl Dolomitlərimizdə iki Vyana xanımı ilə qarşılaşıram, onlar turist kimi geyinmişdilər. Mən onları bir müddət müşayiət edirəm və biz turistik həyat tərzinin həzzlərini, həm də xoşagəlməzliklərini müzakirə edirik. Xanımlardan biri etiraf edir ki, günü bu cür keçirməyin bir çox narahatlığı var. O deyir: “Gündüz boyu günəş altında belə yürüş etdikdə və bluza və köynək tam islananda, bu heç də xoş deyil”. Bu cümlədə o, kiçik bir ləngiməni aşmalı olur. Sonra davam edir: “Amma sonra şalvara gəlib dəyişə biləndə...” Biz bu dil sürçməsini təhlil etməmişik, amma mən düşünürəm ki, siz bunu asanlıqla başa düşə bilərsiniz. Xanım siyahını daha dolğun saxlamaq və “bluza, köynək və şalvar” demək niyyətində idi. Ədəb motivləri ilə şalvarın qeyd edilməsi buraxılmışdı, lakin məzmunca tamamilə müstəqil olan növbəti cümlədə, ifadə edilməmiş söz, oxşar səslənən “evə” sözünün təhrifi kimi ortaya çıxdı.

İndi isə biz uzun müddət gözlədiyimiz əsas suala yönələ bilərik: başqalarının pozulması kimi qeyri-adi şəkildə ifadə olunan hansı niyyətlərdir? Əlbəttə, çox müxtəlif niyyətlərdir, lakin biz onların ortaq cəhətlərini tapmaq istəyirik. Bir sıra nümunələri bu baxımdan araşdırsaq, onlar tezliklə üç qrupa ayrılacaqlar. Birinci qrupa, pozucu təmayülün danışana məlum olduğu, üstəlik, dil sürçməsindən əvvəl onun tərəfindən hiss edildiyi hallar daxildir. Beləliklə, “Vorschwein” dil sürçməsi edən danışan yalnız müvafiq hadisələr haqqında “donuzluq” hökmünü verdiyini etiraf etmir, həm də bu hökmü sözlə ifadə etmək niyyətində olduğunu da etiraf edir, lakin sonra bundan geri çəkildi. İkinci qrupu, narahat edən təmayülün danışan tərəfindən öz təmayülü kimi qəbul edildiyi, lakin onun bu təmayülün məhz dil sürçməsi anında özündə aktiv olduğunu bilmədiyi digər hallar təşkil edir. Beləliklə, o, dil sürçməsinin bizim tərəfimizdən edilən yozumunu qəbul edir, lakin yenə də müəyyən dərəcədə təəccüblənir. Bu davranışa nümunələri, bəlkə də, dil sürçməsindən çox, digər səhv hərəkətlərdən vermək daha asandır. Üçüncü qrupda narahat edən niyyətin yozumu danışan tərəfindən şiddətlə rədd edilir; o, yalnız bu niyyətin dil sürçməsindən əvvəl özündə qabardığını inkar etmir, həm də bu niyyətin ona tamamilə yad olduğunu iddia etmək istəyir. «Gəyirmə» nümunəsini və narahat edən niyyətin aşkarlanması nəticəsində həmin danışan tərəfindən mənə göstərilən birbaşa kobud rədd etməni xatırlayın. Bilirsiniz ki, bu cür halların qiymətləndirilməsi üzrə hələ də razılığa gələ bilməmişik. Mən tost danışanının etirazına heç əhəmiyyət verməzdim və yozumuma sarsılmadan davam edərdim, halbuki, məncə, siz onun müqavimətinin təsiri altında qalırsınız və belə səhv hərəkətlərin yozumundan imtina edib, onları təhlil öncəsi mənada sadəcə fizioloji aktlar kimi qəbul edib-etməməyi nəzərdən keçirirsiniz. Sizi nəyin çəkindirdiyini təsəvvür edə bilirəm. Mənim yozumum, danışanın özünün heç nə bilmədiyi, lakin mənə görə əlamətlərdən çıxarıla bilən niyyətlərinin ifadə oluna biləcəyi fərziyyəsini ehtiva edir. Siz belə yenilikçi və ağır nəticəli fərziyyə qarşısında dayanırsınız. Mən bunu başa düşürəm və bu qədər haqlısınız. Amma bir şeyi qeyd edək: Əgər çox sayda nümunə ilə möhkəmləndirilmiş səhv hərəkətlər haqqındakı bu baxışı ardıcıl şəkildə davam etdirmək istəyirsinizsə, adı çəkilən qəribə fərziyyəni qəbul etməyə qərar verməlisiniz. Əgər bunu edə bilmirsinizsə, çətinliklə qazanılmış səhv hərəkətlərin başa düşülməsindən yenidən imtina etməlisiniz.

Gəlin üç qrupu birləşdirən, dil sürçməsinin üç mexanizminə ortaq olan şey üzərində bir az daha dayanaq. Bu, xoşbəxtlikdən, şübhə doğurmayacaq qədər aydındır. İlk iki qrupda narahat edən təmayül danışan tərəfindən qəbul edilir; birinci qrupda isə əlavə olaraq, onun dil sürçməsindən dərhal əvvəl özünü göstərdiyi qeyd olunur. Hər iki halda o, geri itələnmişdir. Danışan onu sözlə ifadə etməmək qərarına gəlib və sonra ona dil sürçməsi baş verir, yəni geri itələnmiş təmayül onun iradəsinə qarşı ifadəyə çevrilir, onun tərəfindən icazə verilmiş niyyətin ifadəsini dəyişdirərək, onunla qarışaraq və ya birbaşa onun yerini tutaraq. Deməli, dil sürçməsinin mexanizmi budur.

Mən öz nöqteyi-nəzərimdən bizim üçüncü qrupdakı prosesin burada təsvir edilən mexanizm ilə ən gözəl uyğunluq təşkil etdiyini də deyə bilərəm. Mən sadəcə olaraq fərz etməliyəm ki, bu üç qrup bir niyyətin müxtəlif dərəcədə geri çəkilməsi ilə fərqlənir. Birinci qrupda niyyət mövcuddur və danışanın ifadəsindən əvvəl ona özünü hiss etdirir; yalnız bundan sonra o, rədd olunur və bunun əvəzini danışma səhvində alır. İkinci qrupda rədd cavabı daha uzağa gedir; niyyət artıq danışma ifadəsindən əvvəl hiss olunmur. Maraqlıdır ki, bu, onun dil sürçməsinin yaranmasına səbəb olan prosesdə iştirak etməsinə heç də mane olmur! Lakin bu davranış bizə üçüncü qrupdakı prosesin izahını asanlaşdırır. Mən o qədər cəsarətli olacağam ki, fərz edim ki, səhv hərəkətdə uzun müddətdir, bəlkə də çox uzun müddətdir geri çəkilmiş, hiss olunmayan və buna görə də danışan tərəfindən birbaşa inkar edilə bilən bir təmayül də ifadə oluna bilər. Amma siz üçüncü qrupun problemini bir kənara qoyun; digər hallara edilən müşahidələrdən belə bir nəticə çıxarmalısınız ki, mövcud olan bir şeyi demək niyyətinin boğulması, bir dil sürçməsinin baş tutması üçün zəruri şərtidir.

İndi qeyd olunan səhv hərəkətlərin dərk edilməsində daha irəliləyiş əldə etdiyimizi iddia edə bilərik. Biz yalnız onunla məhdudlaşmırıq ki, bu səhvlər mənasını və niyyətini tanımaq mümkün olan ruhi aktlardır; yalnız onunla da məhdudlaşmırıq ki, onlar iki müxtəlif niyyətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır; əlavə olaraq, biz bilirik ki, bu niyyətlərdən biri digərinin pozulması vasitəsilə ifadə oluna bilmək üçün icradan müəyyən dərəcədə geri çəkilməyə məruz qalmış olmalıdır. O, pozucu hala gələ bilməzdən əvvəl özü pozulmuş olmalıdır. Təbii ki, biz səhv adlandırdığımız hadisələrin tam izahını hələ əldə etməmişik. Dərhal yeni sualların ortaya çıxdığını görürük və ümumiyyətlə, dərk etməmiz nə qədər dərinləşirsə, yeni suallar üçün o qədər çox səbəb yaranacağını sezirik. Məsələn, soruşa bilərik ki, niyə proses çox daha sadə getmir. Əgər müəyyən bir təmayülün icra edilməsi əvəzinə geri çəkilməsi niyyəti varsa, bu geri çəkilmə elə uğurla həyata keçirilməlidir ki, həmin təmayül heç bir şəkildə ifadə olunmasın, ya da uğursuzluqla nəticələnə bilər, belə ki, geri çəkilmiş təmayül tam ifadəsini tapar. Lakin səhv hərəkətlər kompromis nəticələridir; onlar hər iki niyyət üçün yarımçıq uğur və yarımçıq uğursuzluq deməkdir; təhlükə altında olan niyyət tamamilə boğulmur, həm də — ayrı-ayrı hallar istisna olmaqla — tam salamat qalxmır. Belə qarşılıqlı təsir və ya kompromis nəticələrinin yaranması üçün xüsusi şərtlərin mövcud olması lazım olduğunu düşünə bilərik, lakin bu şərtlərin hansı xarakter daşıya biləcəyini hətta sezməkdən belə acizik. Fikrimcə, biz bu bizə məlum olmayan münasibətləri səhv hərəkətlərin öyrənilməsinə daha dərin nüfuz etməklə aşkarlaya bilmərik. Əksinə, ruhi həyatın digər qaranlıq sahələrini əvvəlcə araşdırmaq zəruri olacaq; yalnız orada qarşılaşdığımız analogiyalar bizə, səhv hərəkətlərin daha dərin izahı üçün lazım olan fərziyyələri irəli sürmə cəsarətini verə bilər. Və daha bir şey! Kiçik əlamətlərlə işləmək, biz bu sahədə daimi olaraq bunu tətbiq edirik, öz təhlükələrini də gətirir.

Kombinatorik paranoya adlanan bir ruhi xəstəlik var ki, bu xəstəlikdə belə kiçik əlamətlərin qiymətləndirilməsi məhdudiyyətsiz şəkildə həyata keçirilir və mən təbii ki, bu əsas üzərində qurulan nəticələrin hamısının doğru olduğunu dəstəkləməyəcəyəm. Bu cür təhlükələrdən bizi yalnız müşahidələrimizin geniş əsası, ruhi həyatın ən müxtəlif sahələrindən oxşar təəssüratların təkrarlanması qoruya bilər.

Demək olar ki, biz burada səhv hərəkətlərin təhlilini dayandıracağıq. Ancaq sizi bir məsələ haqqında xəbərdar etməliyəm; bu hadisələrə yanaşma üsulumuzu nümunə kimi yadda saxlayın. Bu nümunədən psixologiyamızın məqsədlərinin nə olduğunu görə bilərsiniz. Biz hadisələri sadəcə təsvir etmək və təsnif etmək istəmirik, əksinə onları ruhda baş verən qüvvələr oyununun əlaməti kimi, birgə və ya bir-birinə qarşı işləyən məqsədyönlü təmayüllərin ifadəsi kimi dərk etmək istəyirik. Biz ruhi hadisələrin dinamik qavranılmasına çalışırıq. Qavranılan hadisələr bizim qavrayışımızda yalnız fərz edilən meyllər qarşısında geri planda qalmalıdır.

Beləliklə, səhv hərəkətlərin təhlilində daha dərinə getmək istəmirik, lakin bu sahənin eninə doğru qısa bir gəziş edə bilərik; bu gəziş zamanı tanış olan şeyləri yenidən tapacaq və bəzi yeni şeylər kəşf edəcəyik. Bu zaman əvvəlcə qeyd etdiyimiz üç qruplaşdırma sxeminə əməl edəcəyik: yazma, oxuma və eşitmə səhvləri ilə əlaqəli formaları olan danışma səhvləri; unudulan obyektə (xüsusi adlar, xarici sözlər, niyyətlər, təəssüratlar) görə təsnif edilən unutma; və səhv tutma, səhv yerləşdirmə, itirmə. Səhvlər, bizim üçün əhəmiyyət kəsb etdiyi qədər, bir hissəsi unutma, bir hissəsi isə səhv tutma ilə əlaqəlidir.

Danışma səhvləri haqqında artıq kifayət qədər ətraflı danışmışıq, lakin yenə də əlavə edəcəyimiz bəzi məqamlar var. Danışma səhvlərinə kiçik affektiv hadisələr bağlıdır ki, bunlar da tamamilə maraqsız deyil.

Heç kim özünün səhv danışdığını eşitməkdən xoşagəlməzlik duymaq istəmir; insan çox vaxt öz səhv danışmasını eşitməz, lakin başqasının səhv danışmasını heç vaxt eşitməz. Səhv danışma müəyyən mənada yoluxucu da sayılır; səhv danışma haqqında danışarkən özü də səhv danışmamaq heç də asan deyil. Səhv danışmanın ən kiçik formaları, gizli psixi proseslər haqqında xüsusi izahatlar verməyə imkan tanımayanlar, motivləşdirilmə baxımından asanlıqla dərk oluna bilər. Məsələn, əgər kimsə bu sözdə baş verən, istənilən şəkildə motivləşdirilmiş bir pozğunluq nəticəsində uzun saitini qısa tələffüz edibsə, o, dərhal sonra gələn qısa saiti uzadır və əvvəlki səhvi kompensasiya edərək yeni bir səhv danışma törədir. Eyni hal, əgər o, ikisaitli səsi (diftongu) qeyri-saf və diqqətsiz tələffüz edibsə, məsələn, «ei» kimi «ex» və ya «oz» deyibsə; o, bunu düzəltməyə çalışır və sonrakı «ei» səslənməsini «eu» və ya «oz»-a dəyişir. Bu zaman dinləyicinin, danışanın ana dilinə necə münasibət göstərməsinin ona fərq etmədiyinə inanmaması üçün dinləyiciyə diqqət yetirməyin həlledici rol oynadığı görünür. İkinci kompensasiyaedici təhrif birbaşa dinləyicinin diqqətini birinci təhrifə cəlb etmək və onun danışanın da nəzərindən qaçmadığını ona təsdiq etmək məqsədi daşıyır. Səhv danışmanın ən çox rast gəlinən, ən sadə və ən kiçik halları, gözdən qaçan nitq hissələrində özünü büruzə verən birləşmələr və əvvəlcədən gələn səslənmələr şəklindədir. Məsələn, insan daha uzun bir cümlədə elə səhv danışır ki, nəzərdə tutulan nitq niyyətinin son sözü əvvəlcədən gələn səs kimi səslənir. Bu, cümləni bitirməyə olan müəyyən bir səbirsizlik təəssüratı yaradır və ümumiyyətlə, bu cümlənin və ya ümumiyyətlə nitqin çatdırılmasına qarşı müəyyən bir istəksizliyi təsdiq edir. Beləliklə, biz sərhəd hallarına gəlib çıxırıq ki, bu hallarda psixoanalitik və adi fizioloji səhv danışma anlayışları arasındakı fərqlər qarışır. Biz fərz edirik ki, bu hallarda nitq niyyətini pozan bir təmayül mövcuddur; lakin bu təmayül yalnız mövcud olduğunu göstərə bilər, özünün nəyi nəzərdə tutduğunu deyil. Onun törətdiyi pozğunluq isə sonra hər hansı səs təsirlərinə və ya assosiasiya cazibələrinə tabe olur və diqqətin nitq niyyətindən yayınması kimi qəbul edilə bilər. Lakin nə bu diqqət pozğunluğu, nə də qüvvəyə minmiş assosiasiya meylləri prosesin mahiyyətinə toxunur. Prosesin mahiyyəti, nitq niyyətini pozan bir niyyətin mövcudluğuna işarə olaraq qalır; bu niyyətin təbiətini yalnız bu dəfə onun təsirlərindən təxmin etmək mümkün deyil, halbuki səhv danışmanın daha yaxşı ifadə olunduğu bütün hallarda bu mümkündür.

İndi keçdiyim yazma xətası, dil sürçməsi ilə o dərəcədə üst-üstə düşür ki, yeni baxış bucaqları gözləməyə ehtiyac yoxdur. Bəlkə bizə kiçik bir əlavə məlumat qismində veriləcək. Bu qədər yayılmış kiçik yazma xətaları, sonrakı, xüsusilə son sözlərin əvvəlcədən deyilməsi və birləşdirilməsi yenə də ümumi yazma xoşagəlməzliyinə və işi bitirməyə səbirsizliyə işarə edir; daha aydın ifadə olunan yazma xətası effektləri pozucu təmayülün təbiətini və məqsədini tanımağa imkan verir. Ümumiyyətlə, bir məktubda yazma xətası aşkar edildikdə, yazarın vəziyyətinin tam qaydasında olmadığı bilinir; onun daxilində nəyin qızışdığını həmişə müəyyən etmək mümkün deyil. Yazma xətası, onu törədən şəxs tərəfindən dil sürçməsi kimi çox vaxt nəzərə çarpmır. Sonra aşağıdakı müşahidə diqqət çəkir: Bəzi insanlar yazdıqları hər məktubu göndərməzdən əvvəl bir dəfə də oxumaq vərdişinə malikdirlər. Digərləri bunu adət etmirlər; lakin istisna olaraq bunu bir dəfə etdikdə, həmişə diqqət çəkən bir yazma xətasını aşkar etmək və düzəltmək imkanı tapırlar. Bu necə izah edilməlidir? Bu, həmin insanların məktubun tərtibi zamanı yazma xətası etdiklərini bildiklərini göstərir. Biz buna həqiqətən inanmalıyıq?

Yazma xətasının praktik əhəmiyyətinə maraqlı bir problem bağlıdır. Bəlkə də siz ən təhlükəli xəstəlik törədicilərinin mədəniyyətlərini elmi institutlardan əldə etməyi bacaran, lakin bu mədəniyyətləri özünə yaxın olan şəxslərə bu yolla aradan götürmək üçün istifadə edən, bakteriya araşdırmaçısı kimi təqdim edən H. adlı qatilin işini xatırlayırsınız. Bu adam belə bir institutun rəhbərliyinə ona göndərilən mədəniyyətlərin təsirsizliyindən şikayət etmiş, lakin bu zaman yazma xətası etmiş və «siçanlar və ya dəniz donuzları üzərində apardığım təcrübələrdə» sözlərinin yerinə açıq-aşkar «insanlar üzərində apardığım təcrübələrdə» yazılmışdır. Bu yazma xətası institutun həkimlərinin də diqqətini çəkmişdir; lakin bildiyim qədər, onlar bundan heç bir nəticə çıxarmamışlar. İndi, siz nə fikirləşirsiniz? Həkimlər yazma xətasını etiraf kimi qəbul edib, qatilin vaxtında əlini-qolunu bağlayacaq bir araşdırma başlatmağı təklif etməli deyildilərmi? Bu halda bizim səhv hərəkətlərə dair anlayışımızdan xəbərsizlik, praktik əhəmiyyət kəsb edən bir səhlənkarlığın səbəbinə çevrilməmişdirmi? İndi, mənim fikrimcə, belə bir yazma xətası mənə əlbəttə çox şübhəli görünərdi, lakin onun etiraf kimi istifadəsinə çox ciddi bir maneə durur. Məsələ elə sadə deyil. Yazma xətası əlbəttə ki, bir əlamətdir, lakin tək başına araşdırmanın başlanğıcı üçün kifayət etməzdi. Adamın insanları yoluxdurmaq fikri ilə məşğul olduğunu yazma xətası əlbəttə ki, deyir, lakin bu fikir aydın zərərli qəsd dəyərindədir, yoxsa praktik baxımdan əhəmiyyətsiz fantaziya dəyərindədir, bunu həll etmir. Hətta belə yazma xətası etmiş adamın ən yaxşı subyektiv haqqı ilə bu fantaziyanı inkar edib, onu özünə tamamilə yad olan bir şey kimi rədd etməsi də mümkündür. Biz sonralar psixiki və maddi reallıq arasındakı fərqi nəzərdən keçirəndə, bu ehtimalları daha yaxşı başa düşə biləcəksiniz. Lakin bu, yenə də səhv hərəkətin sonradan gözlənilməz əhəmiyyət qazandığı bir haldır.

Yanlış oxuma zamanı biz, dil sürçməsi və yazma səhvi vəziyyətindən açıq şəkildə fərqlənən bir psixiki vəziyyətlə qarşılaşırıq. Bir-biri ilə rəqabət aparan iki təmayüldən biri burada sensorik qıcıqlanma ilə əvəz olunmuşdur və bəlkə də buna görə daha az müqavimət göstərir. Oxunmalı olan şey, əlbəttə ki, öz ruh həyatımızın məhsulu deyil, yazmağa niyyət etdiyimiz bir şey kimidir. Böyük əksəriyyət halında oxuma səhvi tam əvəzləmədən ibarətdir. Oxunmalı olan söz, mətn ilə oxuma səhvinin nəticəsi arasında məzmun baxımından bir əlaqənin olması lazım gəlmədən, adətən söz oxşarlığına əsaslanaraq, başqa bir söz ilə əvəz edilir. Lixtenberqin nümunəsi: «qəbul edilmiş» əvəzinə «Aqamemnon» bu qrupun ən yaxşı nümunəsidir. Əgər oxuma səhvini yaradan narahat edən təmayül haqqında məlumat əldə etmək istəyirsinizsə, səhv oxunmuş mətni bir kənara qoya bilərsiniz və analitik araşdırmaya iki sualla başlamaq olar: oxuma səhvinin nəticəsi kimi hansı fikir ən yaxın şəkildə ortaya çıxır və oxuma səhvi hansı vəziyyətdə baş vermişdir. Bəzən sonuncunun, yəni vəziyyətin bilinməsi tək başına oxuma səhvini izah etmək üçün kifayət edir, məsələn, əgər kimsə müəyyən çətinliklər içində özünə yad olan bir şəhərdə gəzirsə və birinci mərtəbədəki böyük lövhədə «Klosethaus» sözünü oxuyursa. O, lövhənin nə qədər yüksəkdə yerləşdirildiyinə təəccüblənmək üçün hələ vaxt tapır, ta ki, orada əslində «Korsethaus» yazılı olduğunu kəşf edənə qədər. Digər hallarda, məhz mətnin məzmunundan asılı olmayan oxuma səhvi, psixoanalitik texnikada təcrübə olmadan və ona etibar etmədən həyata keçirilməsi mümkün olmayan ətraflı təhlil tələb edir. Lakin adətən oxuma səhvini izah etmək daha asandır. Əvəz edilən söz, Aqamemnon nümunəsinə uyğun olaraq, narahatlığın ortaya çıxdığı fikir dairəsini dərhal açıqlayır. Bu müharibə dövründə, məsələn, insanı daim əhatə edən şəhər adlarını, sərkərdə adlarını və hərbi terminləri, qarşısına oxşar söz təsviri çıxan hər yerə oxumaq çox adi haldır. İnsanı maraqlandıran və məşğul edən şey, yad və hələ maraqsız olanın yerini belə tutur. Fikirlərin kölgələri yeni qavrayışı bulanıqlaşdırır.

Oxuma səhvində, oxunan mətnin özünün narahat edən təmayül oyatdığı başqa cür hallar da çatışmır, bu təmayül nəticəsində mətn adətən öz əksinə çevrilir. İnsan arzuolunmaz bir şeyi oxumalı olar və təhlil vasitəsilə, oxunanın rədd edilməsinə dair intensiv istəyin onun dəyişdirilməsinə məsul olduğunu öyrənər.

Əvvəlcə qeyd olunan daha çox rast gəlinən oxuma səhvi hallarında, səhv hərəkətlərin mexanizmində onlara vacib rol təyin etdiyimiz iki amil diqqətdən kənarda qalır: iki təmayül arasındakı münaqişə və səhvin nəticəsi ilə özünü kompensasiya edən birinin geri itələnməsi. Oxuma səhvində əksinə rast gəlinən bir şeyin olması lazım deyil, lakin oxuma səhvinə gətirib çıxaran fikir məzmununun üstünlük təşkil etməsi, onun əvvəllər təcrübə etdiyi geri itələnmədən çox daha aydın görünür. Məhz bu iki amil, unutma səhvinin müxtəlif vəziyyətlərində bizə ən aydın şəkildə qarşı çıxır.

Qəsdin unudulması son dərəcə açıq-aydındır; onun yozumunu, eşitdiyimiz kimi, adi adam da inkar etmir. Qəsdi pozan təmayül hər dəfə bir əks-qəsddir, bir istəməməkdir; bunun niyə başqa cür və daha açıq şəkildə ifadə olunmadığını bilmək bizə qalır. Lakin bu əks-istəyin mövcudluğu şübhəsizdir. Bəzən bu əks-istəyi gizlənməyə məcbur edən hərəkətverici amillərdən bir şeyi təxmin etmək də mümkün olur və həmişə bu əks-istək, səhv hərəkət vasitəsilə gizləndiyi yerdən öz məqsədinə çatmışdır; halbuki o, açıq müxalifət kimi ortaya çıxsa, qəti şəkildə rədd edilərdi. Əgər qəsd ilə onun icrası arasında psixi vəziyyətdə elə bir mühüm dəyişiklik baş veribsə ki, nəticədə qəsdin icrası söhbətə gəlməz, onda qəsdin unudulması səhv hərəkət çərçivəsindən çıxır. Artıq buna təəccüblənmirik və qəsdin xatırlanmasının lüzumsuz olduğunu başa düşürük; deməli, qəsd ya daimi, ya da müvəqqəti olaraq sönmüşdür. Qəsdin unudulması yalnız onda səhv hərəkət adlandırıla bilər ki, biz onun kəsilməsinə inanmağa imkan tapa bilməyək.

Niyyətlərin unudulması halları ümumiyyətlə o qədər təkdüzənli və şəffafdır ki, məhz bu səbəbdən bizim araşdırmamız üçün maraq doğurmurlar. Lakin iki yerdə bu səhv hərəkətlərin öyrənilməsindən yenə də yeni bir şey öyrənə bilərik. Biz demişdik ki, unutmaq, yəni bir niyyəti yerinə yetirməmək, ona düşmən olan bir əks-iradəyə işarə edir. Bu, şübhəsiz ki, qalır, lakin əks-iradə bizim araşdırmalarımıza görə iki cür ola bilər: birbaşa və ya vasitəli. İkincisinin nə nəzərdə tutulduğunu bir və ya iki nümunə ilə ən yaxşı şəkildə izah etmək olar. Əgər himayədar, himayə etdiyi şəxs üçün üçüncü bir şəxsin qarşısında sözünü söyləməyi unutursa, bu, onun əslində himayə etdiyi şəxsə çox maraq göstərmədiyi və buna görə də sözünü söyləməyə böyük həzz hissi duymadığı üçün baş verə bilər. Bu mənada himayə olunan şəxs, əlbəttə, himayədarın unutmasını belə başa düşəcək. Lakin vəziyyət daha mürəkkəb də ola bilər. Niyyətin yerinə yetirilməsinə qarşı əks-iradə himayədar tərəfindən başqa bir tərəfdən gələ bilər və tamamilə başqa bir yerdə hücum edə bilər. Onun himayə olunan şəxslə heç bir əlaqəsi olmaya bilər, əksinə, sözünün söylənməli olduğu üçüncü şəxsə qarşı yönələ bilər. Deməli, bizim yozumlarımızın praktik tətbiqinə qarşı burada hansı çətinliklərin mövcud olduğunu görürsünüz. Himayə olunan şəxs, unutmanın doğru yozumuna baxmayaraq, həddindən artıq inamsız olmaq və himayədarına ağır haqsızlıq etmək təhlükəsi ilə üzləşir. Və ya: əgər bir kəs, digərinə söz verdiyi və özünə qərar verdiyi görüşməyi unutarsa, ən çox rast gəlinən izah, yəqin ki, bu şəxslə görüşməyə qarşı birbaşa xoşagəlməzlik hissidir. Lakin təhlil burada göstərə bilər ki, maneə törədən təmayül şəxsə deyil, görüşmənin baş tutmalı olduğu yerə qarşı yönəlib və həmin yer, ona bağlı olan xoşagəlməz bir xatirə səbəbindən qaçılmalıdır. Və ya: əgər bir kəs məktub göndərməyi unutarsa, əks-təmayül məktubun öz məzmununa əsaslanıla bilər; lakin məktubun özünün zərərsiz olması və əks-təmayülə yalnız ona görə məruz qalması, yəni məktubda olan hər hansı bir şeyin, əvvəllər yazılmış və əks-iradəyə birbaşa hücum nöqtəsi təqdim etmiş başqa bir məktubu xatırlatması, qətiyyən istisna deyil. Onda belə demək olar ki, əks-iradə burada, haqlı olduğu həmin əvvəlki məktubdan, əslində heç bir iddiası olmayan indiki məktuba köçürülmüşdür. Deməli, bizim haqlı yozumlarımızın qiymətləndirilməsində ehtiyatlı və diqqətli olmaq lazım gəldiyini görürsünüz; psixoloji bərabər dəyərdə olan şey praktik baxımdan çoxmənalı ola bilər.

Bu cür hadisələr sizə çox qeyri-adi görünəcək. Bəlkə də “dolaylı” əks-istəyin prosesi artıq patoloji xarakterizə etdiyini qəbul etməyə meyllisiniz. Lakin sizə təsdiq edə bilərəm ki, o, həm də norma və sağlamlıq çərçivəsində rast gəlinir. Əlbəttə, məni yanlış başa düşməyin. Mən analitik yozumlarımızın etibarsızlığını heç vaxt özüm etiraf etmək istəmirəm. Müzakirə olunan niyyət unudulmasının çoxmənalılığı yalnız halın təhlilini aparmadığımız və yalnız ümumi fərziyyələrimiz əsasında yozum etdiyimiz müddətcə mövcuddur. Əgər təhlili müvafiq şəxslə birlikdə aparsaq, hər dəfə kifayət qədər əminliklə öyrənirik ki, bu birbaşa əks-istəkdir, yoxsa o, başqa yerdən qaynaqlanır.

İkinci məqam aşağıdakı kimidir: Əgər halların çoxluğunda niyyətin unudulmasının əks-istəyə qayıtdığını təsdiqlənmiş tapırıqsa, bu həlli, təhlil olunan şəxsin bizim aşkarladığımız əks-istəyi təsdiqləmədiyi, əksinə, inkar etdiyi başqa bir hallar sırasına da şamil etmək cəsarəti tapırıq. Bunun nümunəsi kimi kitabları geri qaytarmağı, borcları və ya hesabları ödəməyi unutmağın son dərəcə tez-tez rast gəlinən hadisələrini götürün. Biz o qədər cəsarətli olacağıq ki, həmin şəxsə onun kitabları saxlamaq və borcları ödəməmək niyyətinin olduğunu irəli sürəcəyik; halbuki o, bu niyyəti inkar edəcək, lakin öz davranışına bizə başqa izah verə bilməyəcək.

Bundan sonra davam edirik: o, niyyətə malikdir, yalnız bundan xəbərsizdir; bizə isə unudulmanın təsiri ilə onun özünü büruzə verməsi kifayətdir. Həmin şəxs bizə təkrar-təkrar deyəcək ki, sadəcə unutmuşdur. İndi siz vəziyyəti, əvvəllər dəfələrlə qarşılaşdığımız vəziyyət kimi tanıyırsınız. Əgər səhv hərəkətlərin yozumunu, müxtəlif cəhətdən haqlı olduğu sübut edilmiş şəkildə, ardıcıl davam etdirmək istəyiriksə, insanlarda onun onlardan xəbərsiz olduğu halda fəaliyyət göstərə bilən təmayüllərin olduğunu qəbul etməyə məcbur oluruq. Lakin bununla biz həyatı və psixologiyanı idarə edən bütün baxışlarla ziddiyyət təşkil edirik.

Xüsusi adların, başqalarının adlarının və xarici sözlərin unudulması, həmin adlara birbaşa və ya dolayısı ilə yönəlmiş əks niyyətə eyni dərəcədə gətirilib çıxarıla bilər. Belə birbaşa xoşagəlməzlik nümunələrini sizə əvvəllər dəfələrlə göstərmişəm. Lakin dolayısı ilə yaranan səbəblər burada xüsusilə çoxdur və onların müəyyən edilməsi üçün adətən diqqətli təhlillər tələb olunur. Məsələn, bu müharibə dövründə, bizə keçmişdəki çoxlu meyillərimizdən imtina etməyə məcbur etdiyi vaxt, xüsusi adların xatırlanması üzərində nəzarət də ən qəribə əlaqələr nəticəsində çox zərər görmüşdür. Bir müddət əvvəl mənə belə bir hadisə baş vermişdi ki, mən zərərsiz Moraviya şəhəri Bisenzin adını reproduksiya edə bilməmişdim və təhlil göstərmişdi ki, burada heç bir birbaşa düşmənçilik günahkar deyildi, əksinə Orvyeto şəhərindəki Palazzo Bisenzi adının səsləşməsi idi, hansı ki, mən adətən orada təkrar-təkrar xoşbəxtliklə yaşayırdım. Bu ad xatırlamasına qarşı yönəlmiş təmayülün motivinə ilk dəfə olaraq bir prinsip qarşımıza çıxır, hansı ki, sonradan nevrotik simptomların yaranmasında özünün böyük əhəmiyyətini bizə açacaqdır: yaddaşın xoşagəlməzlik hissləri ilə əlaqəli olan və reproduksiya zamanı bu xoşagəlməzliyi yenidən canlandıracaq bir şeyi xatırlamağa qarşı olan xoşagəlməzliyi. Xatirədən və ya digər psixi aktlardan xoşagəlməzliyin qarşısını almaq niyyəti, xoşagəlməzlikdən psixi qaçış, biz yalnız adların unudulması üçün deyil, həm də çoxlu digər səhv hərəkətlər, məsələn, buraxmalar, səhvlər və s. üçün son effektiv motiv kimi qəbul edə bilərik.

Adların unudulması psixo-fizioloji baxımdan xüsusilə asanlaşdırılmış kimi görünür və buna görə də xoşagəlməzlik motivinin qarışığını təsdiqləməyə imkan verməyən hallarda da baş verir. Əgər bir kəs adların unudulmasına meyllidirsə, analitik araşdırma vasitəsilə onun yalnız adları özünə xoş gəlmədiyi və ya ona xoşagəlməz şeyləri xatırlatdığı üçün deyil, eyni adın onun daha sıx əlaqələri olan başqa bir assosiasiya dairəsinə aid olduğu üçün də unutduğunu müəyyən edə bilərsiniz. Ad orada sanki saxlanılır və digər anlıq aktivləşən assosiasiyalara verilmir. Əgər siz mnemotexnikanın fəndlərini xatırlasanız, bir qədər təəccüblə qeyd edəcəksiniz ki, adlar, adətən, onları unudulmaqdan qorumaq məqsədilə qəsdən yaradılan eyni əlaqələr nəticəsində unudulur. Bunun ən nəzərəçarpan nümunəsini şəxslərin adları verir; bu adların müxtəlif insanlar üçün təbii olaraq tamamilə fərqli psixi dəyərə malik olması gözləniləndir. Məsələn, Teodor kimi bir ad götürün. Sizdən birinə bu ad heç nə xüsusi ifadə etməyəcək; digəri üçün bu, atasının, qardaşının, dostunun və ya özünün adıdır. Analitik təcrübə sizə sonra göstərəcək ki, birincisi, müəyyən bir yad şəxsin bu adı daşıdığını unutmaq təhlükəsi altında deyil, digərləri isə daima, onlara intim əlaqələr üçün ayrılmış kimi göründüyü üçün yad şəxsə adı verməkdən imtina etməyə meylli olacaqlar. İndi isə fərz edin ki, bu assosiativ ləngimə xoşagəlməzlik prinsipinin təsiri ilə və üstəgəl, dolayısı mexanizm ilə qarşılaşa bilər; yalnız bundan sonra siz müvəqqəti ad unudulmasının səbəblərinin mürəkkəbliyi haqqında dəqiq təsəvvür yarada biləcəksiniz. Lakin düzgün aparılmış bir analiz sizə bütün bu çətinlikləri tamamilə açıqlayır.

Təəssüratların və təcrübələrin unudulması, xoşagəlməz şeyləri yaddaşdan uzaq tutmağa çalışan təmayüllərin təsirini adların unudulmasından daha aydın və daha qəti şəkildə göstərir. Bu hadisə, əlbəttə, tam həcmi ilə səhv hərəkətlərə aid deyil, yalnız bizim alışılmış təcrübəmiz meyarına nəzərən bizə diqqət çarpan və əsassız görünən dərəcədə aid olur; məsələn, unudulma çox təzə və ya çox vacib təəssüratlara toxunursa, və ya belə təəssüratların itirilməsi, əks halda yaxşı xatırlanan bir əlaqədə boşluq yaradırsa. Niyə və necə ümumiyyətlə unuda bildiyimiz, xüsusilə də bizdə əlbəttə ən dərin təəssüratı qoyan təcrübələrin, məsələn, uşaqlıq illərimizin ilk hadisələrinin unudulması, tamamilə başqa bir məsələdir; bu məsələdə xoşagəlməzlik təhriklərinə qarşı müdafiə müəyyən rol oynayır, lakin hər şeyi izah etmir. Xoşagəlməz təəssüratların asanlıqla unudulması şübhə doğurmayan bir həqiqətdir. Müxtəlif psixoloqlar bunu qeyd etmişlər və böyük Darvin ondan o qədər güclü təəssürat almışdı ki, öz nəzəriyyəsinə əleyhinə görünən müşahidələri xüsusi diqqətlə qeyd etmək üçün «qızıl qayda» qoymuşdu, çünki o, əmin olmuşdu ki, məhz onlar onun yaddaşında qalmaq istəmirdilər.

Unudulma vasitəsilə yaddaş xoşagəlməzliyinə qarşı müdafiə prinsipini ilk dəfə eşidən şəxs, çox vaxt, əksinə, öz təcrübəsində məhz ağrılı şeylərin unudulmasının çətin olduğunu, çünki şəxsin iradəsinə qarşı onu əzablandırmaq üçün təkrar-təkrar geri qayıtdığını, məsələn, təhqirlər və alçalma xatirələrinin belə olduğunu irəli sürməyi buraxmır. Bu həqiqət də doğrudur, lakin etiraz yerinə düşmür. Vaxtında bu həqiqəti nəzərə almağa başlamaq vacibdir: ruh həyatı əks təmayüllərin mübarizə və məşq meydanıdır, və ya dinamik olmayan ifadə ilə desək, ziddiyyətlərdən və əks cütlüklərdən ibarətdir. Müəyyən bir təmayülün mövcudluğunun sübutu ona əks olan bir təmayülün inkarı üçün heç nə etmir; hər ikisi üçün yer var. Əsas məsələ, əksliklərin bir-birinə necə münasibət göstərməsindən, birinin hansı təsirlərin, digərinin isə hansı təsirlərin yayılmasından asılıdır.

İtirmək və yerini itirmək bizə çoxlu mənalılığı, yəni bu səhv hərəkətlərin xidmətinə girə biləcəyi təmayüllərin müxtəlifliyi səbəbindən xüsusilə maraqlıdır. Bütün hallarda ortaq olan odur ki, insan bir şeyi itirmək istəmişdir, lakin hansı səbəbdən və hansı məqsədlə itirdiyi fərqlidir. İnsan bir şeyi, əgər o zədələnibsə və ya yararsız olubsa, əgər onu daha yaxşısı ilə əvəz etmək niyyəti varsa, əgər o artıq ona əziz deyilsə, əgər o, münasibətlərin pisləşdiyi bir şəxsə aid olubsa və ya əgər o, artıq xatırlamaq istəmədiyi şəraitdə əldə edilibsə itirir. Eyni məqsədə bir şeyi buraxmaq, zədələmək və ya qırmaq da xidmət edə bilər. Cəmiyyət həyatında təcrübə göstərilmişdir ki, istənilməyən və qanunsuz uşaqlar qanuni doğulmuş uşaqlardan çox daha həssas olurlar. Bu nəticə üçün sözdə “uşaq düşürən”lərin kobud texnikasına ehtiyac yoxdur; uşaq baxımında diqqətin müəyyən dərəcədə azalması tam kifayət edər. Əşyaların qorunması da uşaqların qorunması kimi gedə bilər.

Lakin əşyalar, əgər taleyə qurban vermək niyyəti varsa və başqa bir qorxulu itkini dəf etmək istəyirsə, öz dəyərlərindən heç nə itirmədən itirmək üçün təyin oluna bilər. Təhlilə görə, belə taleyə təsir etmək cəhdləri bizim aramızda hələ çox yaygındır, ona görə də bizim itirməyimiz çox vaxt könüllü qurban verməkdir. Eyni zamanda itirmək inada və özünü cəzalandırmaya da xidmət edə bilər; qısası, bir əşyanı itirməklə özündən uzaqlaşdırmaq təmayülünün uzaq motivləşdirmələri sayıla bilməz.

Yanlış tutma, digər səhvlər kimi, insanın özünə qadağan etdiyi arzuları yerinə yetirmək üçün tez-tez istifadə olunur. Bu zaman niyyət xoş təsadüf kimi maskalanır. Məsələn, bizim dostlarımızdan birinin başına gəldiyi kimi, insan açıq qarşı çıxma ilə şəhər yaxınlığında dəmir yolu ilə ziyarət etməli olursa və sonra dəyişmə stansiyasında səhvən şəhərə geri qaytaran qatara minirsə; və ya insan səyahət zamanı mütləq aralıq stansiyada daha uzun dayanmaq istəyir, lakin müəyyən öhdəliklər səbəbindən bunu etməməlidir və sonra müəyyən bir qovuşmağı nəzərə almır və ya qaçırır, nəticədə istədiyi fasiləyə məcbur olur. Və ya mənim xəstələrimdən birinin başına gəldiyi kimi, ona sevgilisinə telefonla zəng etməyi qadağan etmişdim, lakin o, mənimlə danışmaq istəyərkən “səhvən”, “düşüncəli” yanlış nömrəni tələffüz etdi və birdən sevgilisi ilə əlaqə qurdu. Bir mühəndisin maddi ziyanın tarixçəsinə aid müşahidəsi birbaşa yanlış tutmanın gözəl və praktik əhəmiyyətli nümunəsini təqdim edir:

«Bir müddət əvvəl mən bir neçə həmkarımla ali məktəbin laboratoriyasında bir sıra mürəkkəb elastiklik təcrübələri üzərində işləyirdik; bu, bizim könüllü olaraq üzərimizə götürdüyümüz, lakin gözlədiyimizdən daha çox vaxt tələb etməyə başlayan bir iş idi. Bir gün yenə həmkarım F. ilə laboratoriyaya gedəndə, o, bu gün nə qədər vaxt itirməsinin ona xoşagəlməz olduğunu bildirdi, evdə edəcəyi çox işi var imiş; mən ona yalnız dəstək verə bilərdim və keçən həftə baş vermiş bir hadisəyə işarə edərək, yarımzarafatla belə dedim: «Umarım maşın yenidən işləməz, belə ki, işi dayandıraq və vaxtından əvvəl gedə bilərik!»

İş bölgüsü zamanı belə olur ki, həmkar F. preşin ventilyarını idarə etməyi öhdəsinə götürür, yəni, o, akkumulyatordakı təzyiq mayesini ventilyarı ehtiyatla açaraq hidravlik preşin silindrini yavaş-yavaş doldurmalıdır; təcrübənin rəhbəri manometr yanında dayanır və düzgün təzyiqə çatdıqda ucadan «Dayan» deyir. Bu əmrə əsasən F. ventilyarı tutub bütün gücü ilə — sola doğru çevirir (bütün ventilyar istisnasız olaraq sağa doğru bağlanır!). Nəticədə akkumulyatorun tam təzyiqi preşdə qəfildən təsir göstərir, bu da boru xəttinin...

...dizaynına uyğun deyil, dərhal bir boru birləşməsi partlayır — tamamilə zərərsiz bir maşın nasazlığı, lakin bu, bizi bu gün işi dayandırmağa və evə getməyə məcbur edir.

Əlavə olaraq xarakterik olan odur ki, bir müddət sonra, biz bu hadisəni müzakirə edərkən, dost F. mənim qətiyyətlə yadımda qalan sözlərimi heç cür xatırlamaq istəmədi.»

Buradan siz belə bir fərziyyəyə gələ bilərsiniz ki, xidmətçilərinizin əllərini mülkiyyətinizə qarşı bu qədər təhlükəli düşmənlərə çevirən həmişə zərərsiz təsadüf deyil. Lakin siz həm də belə bir sual qoya bilərsiniz: insan özünə zərər vurduqda və öz bütövlüyünü təhlükəyə atdıqda, bu həmişə təsadüfdürmü? Müşahidələrin təhlili əsasında vaxtaşırı dəyərini yoxlaya biləcəyiniz təkliflər.

Hörmətli dinləyicilərim! Bu, səhv hərəkətlər haqqında deyilə biləcəklərin hamısı deyil. Orada hələ çox araşdırılacaq və müzakirə ediləcək məsələlər var. Lakin əgər indiyə qədərki müzakirələrimizdən mövcud baxışlarınızda müəyyən bir sarsıntı və yeni qəbul etməyə hazırlıq dərəcəsi qazanmışsınızsa, mən razıyam. Qalan hissədə isə, sizi həll olunmamış bir vəziyyətdə buraxmağıma qane oluram. Səhv hərəkətlərin öyrənilməsindən bütün təlimlərimizi sübut edə bilmərik və bu materiala tək başına heç bir sübut üçün də ehtiyac duymuruq. Səhv hərəkətlərin bizim məqsədlərimiz üçün böyük dəyəri ondadır ki, onlar çox tez-tez rast gəlinən, hətta öz şəxsiyyətimizdə asanlıqla müşahidə edilə bilən hadisələrdir və onların yaranması xəstəliyi heç də şərt kimi tələb etmir. Yalnız cavabsız qalmış suallarınızdan birinə sonda söz vermək istəyirəm: Əgər insanlar, bir çox nümunələrdə gördüyümüz kimi, səhv hərəkətlərin başa düşülməsinə bu qədər yaxınlaşır və çox vaxt onların mənasını dərk edirmiş kimi davranırlarsa, necə olur ki, eyni fenomenləri ümumiyyətlə təsadüfi, mənasız və əhəmiyyətsiz kimi təqdim edə bilirlər və onların psixoanalitik izahına bu qədər enerjili şəkildə qarşı çıxırlar?

Haqlısınız, bu diqqətəlayiqdir və izah tələb edir. Amma mən sizə bu izahı verməyəcəyəm, əksinə, mənim iştirakım olmadan özünüzə izahı təlqin edəcək əlaqələrə sizi yavaş-yavaş yönləndirəcəyəm.