III. Mühazirə. Səhv hərəkətlər (davamı)
Hörmətli xanımlar və cənablar! Biz əvvəlki dəfə səhv hərəkətə onun pozduğu, nəzərdə tutulan əmələ olan münasibətdə deyil, öz-özlüyündə və onun özü üçün baxmaq fikrinə gəldik; belə bir təəssürat əldə etdik ki, bəzi hallarda o, öz mənasını açmağa meyllidir və özümüzə dedik ki, əgər bu, daha geniş miqyasda təsdiqlənərsə, yəni səhv hərəkətin bir mənası varsa, bu məna bizə, səhv hərəkətin hansı şəraitdə baş verdiyini araşdırmaqdan tezliklə daha maraqlı olacaq.
Gəlin bir daha psixi prosesin „mənası“ altında nəyi başa düşmək istədiyimiz barədə razılığa gələk. Bu, onun xidmət etdiyi məqsəddən və psixi ardıcıllıqdakı mövqeyindən başqa bir şey deyil. Tədqiqatlarımızın əksəriyyəti üçün „məna“ sözünü „məqsəd“, „təmayül“ sözləri ilə əvəz edə bilərik. Bəs biz səhv hərəkətdə bir məqsəd görməyə inandığımız zaman, bu, sadəcə aldadıcı bir görünüş və ya səhv hərəkətin şairanə yüksəldilməsi idimi?
Gəlin dil sürçməsi nümunələrinə sadiq qalaraq belə müşahidələrin daha böyük bir sayına nəzər salaq. Burada biz, dil sürçməsinin məqsədinin və mənasının aydın şəkildə üzə çıxdığı bütün hallar kateqoriyalarını tapırıq. Hər şeydən əvvəl, nəzərdə tutulanın yerinə əksinin keçdiyi hallar. Prezident açılış nitqində deyir: „Mən iclası bağlanmış elan edirəm“. Bu, şübhəsiz ki, birmənalıdır. Onun səhv nitqinin mənası və məqsədi, iclası bağlamaq istəməsidir. „O, bunu özü deyir“ – insan belə sitat gətirmək istəyər; biz onu sadəcə sözün mənasında qəbul etməliyik. İndi məni, bunun mümkün olmadığı, çünki biz onun iclası bağlamaq deyil, açmaq istədiyini bildiyimiz və az əvvəl ali orqan kimi tanıdığımız şəxsin özü açmaq istədiyini təsdiqləyə biləcəyi haqqında etirazla narahat etməyin. Siz bu zaman, səhv hərəkəti əvvəlcə öz-özlüyündə nəzərdən keçirmək barədə razılığa gəldiyimizi unutursunuz; onun pozduğu niyyətə olan münasibəti yalnız sonra müzakirəyə çıxarılmalıdır. Əks halda, siz məntiqi səhvə yol verirsiniz və bu səhv vasitəsilə müzakirə olunan problemi tamamilə aradan qaldırırsınız; ingilis dilində buna „begging the question“ deyilir.
Digər hallarda, insan birbaşa əksinə dil sürçməsi etməsə belə, dil sürçməsi vasitəsilə əks məna ifadə oluna bilər. „Mən sələfimin xidmətlərini təqdir etməyə meylli deyiləm.“ „Meylli“ sözü „uyğun“ sözünün əksi deyil, lakin bu, nitq sahibinin danışmalı olduğu vəziyyətlə kəskin ziddiyyət təşkil edən açıq bir etirafdır.
Başqa hallarda dil sürçməsi, nəzərdə tutulan mənanı sadəcə ikinci bir məna ilə tamamlayır. Cümlə o zaman çoxlu cümlələrin birləşdirilməsi, qısalması və sıxlaşdırılması kimi səslənir. Məsələn, enerjili xanım belə deyir: “O, istədiyim yeməyi yeyə və içkini içə bilər.” Bu, sanki o, belə danışmış kimi görünür: “O, istədiyi yeməyi yeyə və içkini içə bilər; amma onun nə istəməyə haqqı var? Onun yerinə mən istəyirəm.” Dil sürçmələri çox vaxt belə qısalma təəssüratı yaradır, məsələn, anatomiyadan müəllim burun boşluğu haqqında mühazirəsindən sonra dinləyicilərin bunu başa düşüb-düşünmədiklərini soruşur və ümumi təsdiqə cavab olaraq belə davam edir: “Çox güman ki, yox, çünki burun boşluğunu başa düşən insanları milyonluq şəhərdə belə bir barmaqla... Bağışlayın, bir əlin barmaqları ilə saymaq olar.” Qısaltdılmış nitqin də öz mənası var; o, deyir ki, bunu yalnız bir nəfər başa düşür.
Səhv hərəkətin öz mənasını açıq şəkildə ortaya qoyduğu bu qrup hallara qarşı, dil sürçməsinin öz-özlüyündə mənalı heç nə vermədiyi, yəni bizim gözləntilərimizə qəti şəkildə zidd olan başqa hallar durur. Əgər kimsə dil sürçməsi ilə bir xüsusi adı təhrif edir və ya qeyri-adi səs ardıcıllıqları yaradırsa, bu çox təkrarlanan hadisələr bütün səhv hərəkətlərin mənalı bir şey verib-vermədiyi sualının artıq mənfi mənada həll olunduğu görünür. Lakin belə nümunələrə daha yaxından nəzər saldıqda aydın olur ki, bu təhriflərin başa düşülməsi asanlıqla mümkündür, hətta bu qaranlıq hallar ilə əvvəlki aydın hallar arasındakı fərq elə də böyük deyil.
Bir bəy, atının vəziyyəti soruşulduqda cavab verir: “Bəli, o, draut... Bəlkə də daha bir ay davam edəcək.” Əslində nə demək istədiyi soruşulduqda, o, bunun kədərli bir hekayə olduğunu düşündüyünü, “dauert” və “traurig” (kədərli) sözlərinin toqquşmasının həmin “draut” sözünü yaratdığını izah edir. (Meringer və Mayer.)
Başqa biri, etiraz etdiyi bəzi hadisələrdən danışır və belə davam edir: “Amma sonra faktlar Vorschwein gəldi...” Soruşulduqda, o, bu hadisələri “Schweinereien” adlandırmaq istədiyini təsdiqləyir. “Vorschein” (ortaya çıxma) və “Schweinerei” (donuzluq) sözləri birlikdə qəribə “Vorschwein” sözünü yaratdı. (M. və M.)
Gənc adamın, tanımadığı xanımı “begleitdigen” istədiyi halı xatırlayırsınız. Biz bu söz düzəlişini “begleiten” (yoldaşlıq etmək) və “beleidigen” (təhqir etmək) sözlərinə ayırmaq azadlığını götürdük və təsdiq tələb etmədən bu yozumdan əmin idik. Bu nümunələrdən görürsünüz ki, dil sürçməsinin bu qaranlıq halları da iki müxtəlif nitq niyyətinin toqquşması, interferensiyası ilə izah oluna bilər; fərqlər yalnız bir niyyətin digərini tamamilə əvəz etməsi (substitusiyası) ilə yaranır, məsələn, əksinə dil sürçməsi ilə, digər vaxtlarda isə niyyət yalnız onu təhrif etmək və ya dəyişdirməklə kifayətlənməli olur, nəticədə öz-özlüyündə az-çox mənalı görünən qarışıq formalar yaranır.
İndi böyük sayda sürüşmənin sirrini dərk etdiyimizə inanırıq. Bu qavrayışa sadiq qalsaq, hələlik sirrini açmadığımız digər qrupları da başa düşə bilərik. Məsələn, adların təhrif edilməsi zamanı, bunun həmişə oxşar, lakin fərqli iki adın rəqabəti ilə bağlı olduğunu fərz edə bilmərik. Lakin ikinci məqsədi asanlıqla təxmin etmək olar. Adın təhrif edilməsi sürüşmədən kənarda da kifayət qədər tez-tez baş verir; o, adı xoşagəlməz səsləndirməyə və ya aşağı bir şeyə bənzətməyə çalışır və təhqir etmənin məlum bir üsuludur və ya vərdişidir; təhsilli insan bundan tezliklə imtina etməyi öyrənir, lakin istəklə imtina etmir. O, hələ də çox vaxt bunu, əlbəttə, çox aşağı dəyəri olan „zarafat“ kimi özünə icazə verir. Bu cür ad təhrifinin parlaq və çirkin bir nümunəsini göstərmək üçün yalnız qeyd edirəm ki, bu dövrlərdə Fransız Respublikası Prezidentinin adı Poincare „donuz arabası“na çevrilmişdir. Deməli, sürüşmədə də adın təhrifi ilə özünü göstərən belə bir təhqiredici məqsədin olduğunu fərz etmək məntiqlidir. Baxışlarımızı davam etdirdikcə, komik və ya absurd effekti olan bəzi sürüşmə halları üçün bizə oxşar izahlar tələb olunur. „Şefimizin sağlığına gəyirmək üçün sizi dəvət edirəm.“ Burada təntənəli bir ruh, iyrənc bir təsəvvür oyadan bir sözün təsirli şəkildə daxil olması ilə gözlənilmədən pozulur və biz bəzi təhqir və inatçı nitqlərin nümunəsinə baxaraq, başqa cür güman edə bilmirik ki, irəli sürülmüş hörmətə şiddətlə zidd olan və təxminən belə demək istəyən bir təmayül ifadə edilmək istəyir: „Buna inanmayın, bu mənim ciddiyim deyil, mən o adama əhəmiyyət vermirəm və s.“ Eyni şey, Apopos sözü Apropos, və ya Eischeißweibchen sözü Eiweißscheibchen kimi zərərsiz sözləri qeyri-əxlaqi və müstəhcən sözlərə çevirən sürüşmələr üçün də tamamilə keçərlidir. (M. u. M.)
Bir çox insanda, müəyyən bir həzz qazanmağı üçün zərərsiz sözləri qəsdən müstəhcən sözlərə təhrif etmək kimi belə bir təmayül olduğunu bilirik; bu, zarafat kimi qəbul edilir və əslində, belə bir şeyi eşitdiyimiz insanda, əvvəlcə bunu qəsdən zarafat kimi söylədiyini, yoxsa bunun ona sürüşmə kimi baş verdiyini öyrənməliyik.
İndi, nisbətən az səylə səhv hərəkətlərin sirrini həll etmiş oluruq! Onlar təsadüfi deyillər, ciddi psixiki aktlardır, onların mənası var və onlar iki fərqli məqsədin qarşılıqlı təsiri — bəlkə də daha yaxşısı: bir-birinə qarşı təsiri nəticəsində yaranır. Lakin indi başa düşürəm ki, siz məni cavablandırılmalı və həll edilməli olan suallar və şübhələrlə doldurmaq istəyirsiniz, işimizin bu ilk nəticəsinə sevinməzdən əvvəl. Mən sizi əlbəttə, tələsik qərarlara təşviq etmək istəmirəm. Gəlin hər şeyi növbə ilə, bir-bir, soyuq bir mülahizəyə çəkək.
Mənə nə demək istəyirsiniz? Bu izahatın bütün dil sürçməsi hallarına aid olub-olmadığını, yoxsa yalnız müəyyən sayda hal üçün keçərli olduğunu düşünürsünüz? Eyni yanaşmanı digər çoxlu səhv etmə növlərinə — oxuma səhvlərinə, yazma səhvlərinə, unutmağa, əl alma səhvlərinə, yerləşdirmə səhvlərinə və s. — genişləndirməyə icazə verilib-verilmədiyini soruşursunuz? Səhv hərəkətlərin psixi təbiəti qarşısında yorğunluq, oyanma, diqqətsizlik və diqqətin pozulması kimi amillər hələ nəyi ifadə edir? Bundan əlavə, görünür ki, səhv hərəkətlərdə rəqabət aparan iki təmayüldən biri həmişə açıq-aşkar olur, digəri isə həmişə deyil. İnsan bu sonuncunu tapmaq üçün nə edir və onu tapdığını düşündükdə, onun sadəcə ehtimal olunmadığını, əksinə, yeganə doğru olduğunu necə sübut edir? Soruşacaq daha bir şeyiniz var? Əgər yoxdursa, mən özüm davam edirəm. Səhv hərəkətlərin özlərinə çox da əhəmiyyət vermədiyimizi, onların öyrənilməsindən yalnız psixoanaliz üçün faydalı olan bir şeyi öyrənmək istədiyimizi sizə xatırladıram.
Buna görə də sualı belə qoyuram: başqalarını bu cür pozan niyyətlər və ya təmayüllər nədir və pozan təmayüllərlə pozulanlar arasında hansı əlaqələr mövcuddur? Beləliklə, işimiz məsələnin həllindən sonra yenidən başlayır.
Deməli, bu, bütün dil sürçməsi hallarının izahatıdır? Mən buna inanmağa çox meylliyəm, çünki dil sürçməsi halını araşdırdıqda hər dəfə belə bir həll tapmaq olar. Lakin dil sürçməsinin belə bir mexanizm olmadan baş verməyəcəyini də sübut etmək mümkün deyil. Ola bilər ki, belədir; lakin bizim üçün nəzəri baxımdan fərq etməz, çünki psixoanalizə giriş üçün çıxarmaq istədiyimiz nəticələr, əgər dil sürçməsi hallarının yalnız az bir qismi bizim yanaşmamıza tabe olsa belə (şübhəsiz ki, belə deyil), qüvvədə qalır. Digər səhv növlərinə dil sürçməsi üçün əldə etdiyimiz nəticələri genişləndirə bilib-bilməyəcəyimiz sualına cavab olaraq, əvvəlcədən “bəli” deyirəm. Yazma səhvləri, əl alma səhvləri və s. nümunələrini araşdırmağa başlayanda siz özləriniz buna əmin olacaqsınız. Lakin texniki səbəblərə görə, dil sürçməsinin özünü daha dərindən araşdırana qədər bu işi təxirə salmağı təklif edirəm.
Müəlliflər tərəfindən önə çıxarılan qan dövranının pozulması, yorğunluq, oyanma, diqqətsizlik amilləri və diqqətin pozulması nəzəriyyəsinin, dil sürçməsinin təsvir olunan psixi mexanizmini qəbul etdikdə bizim üçün hələ nə ifadə edə biləcəyi sualı daha ətraflı cavablandırılmağa layiqdir. Diqqət edin, biz bu amilləri inkar etmirik. Psixoanalizin başqa tərəfdən iddia olunan bir şeyi inkar etməsi ümumiyyətlə çox nadir hallar baş verir; o, adətən yalnız yeni bir şey əlavə edir və bəzən belə olur ki, indiyə qədər nəzərdən qaçırılan və indi əlavə olunan şey məhz əsas məqamdır. Fizioloji meyillərin təsiri, onlar tərəfindən yaradılan yüngül narahatlıq, qan dövranı pozğunluqları və tükənmə hallarının verilməsi, səhv danışmanın baş verməsi üçün şübhəsiz qəbul edilməlidir; gündəlik və şəxsi təcrübə sizi bu barədə inandıra bilər. Lakin bununla nə qədər az şey izah olunur! Əvvəla, bunlar səhv hərəkətin zəruri şərtləri deyil. Səhv danışma tam sağlamlıq və normal vəziyyətdə də mümkündür. Bu fiziki amillər yalnız səhv danışmanın özünəməxsus psixi mexanizmi üçün asanlaşdırıcı və əlverişli şərait kimi dəyərə malikdir. Mən bu əlaqə üçün bir dəfə bir bənzətmə istifadə etmişəm və onu indi təkrarlayacağam, çünki onu daha yaxşı bir şeylə əvəz etməyi bacarmıram. Tutaq ki, mən qaranlıq gecə saatında tənha bir yerdə gedirəm, orada mənə hücum edən və saatımı və pul kisəmi alan bir quldur tərəfindən qarşılaşır və sonra quldurun üzünü aydın görmədiyim üçün növbəti polis bölməsində şikayətimi belə təqdim edirəm: Tənhalıq və qaranlıq mənə indicə qiymətli əşyalarımı əlindən alıb. Polis komissarı mənə belə deyə bilər: Siz haqsız olaraq ekstremal mexanistik bir baxışa üstünlük verirsiniz. Gəlin vəziyyəti belə təsvir edək: Qaranlığın himayəsi altında, tənhalıqdan qaynaqlanan əlverişli şəraitdə, naməlum bir quldur sizə dəyərli əşyalarınızı əlindən alıb. Sizin işinizdəki əsas vəzifənin qulduru tapmaq olduğunu düşünürəm. Bəlkə də sonra ondan qəniməti geri ala bilərik.
Oyanma, diqqətsizlik və diqqət pozğunluğu kimi psixofizioloji amillər izah məqsədləri üçün bizə açıq şəkildə çox az şey verir. Bunlar yalnız ifadələr, arxasına baxmağımızdan bizi saxlamamalı olduğumuz ispan şirmələrdir. Əksinə, burada oyanmanı, diqqətin xüsusi yayındırılmasını nəyin yaratdığı sualı önə çıxır. Səs təsirləri, söz oxşarlıqları və sözlərdən qaynaqlanan adətən istifadə olunan assosiasiyalar yenə də əhəmiyyətli kimi qəbul edilməlidir. Onlar səhv danışmanı asanlaşdırır, ona gedə biləcəyi yolları göstərərək. Amma qarşımda bir yol varsa, bu, həmin yolu gedəcəyimi də öz-özlüyündə həll etmiş sayılırmı? Bunun üçün hələ bir motiv lazımdır ki, mən ona qərar verim, üstəlik, məni bu yolda irəli aparan bir qüvvə də tələb olunur. Deməli, bu səs və söz əlaqələri də, fiziki meyillər kimi, yalnız səhv danışmanın xeyrinə olan şəraitlərdir və onun əsl izahını verə bilməzlər. Xahiş edirəm, nəzərə alın ki, halların çox böyük əksəriyyətində mənim nitqim, istifadə etdiyim sözlərin səs oxşarlığı ilə başqa sözləri xatırlatması, onların əks mənalı sözlərlə sıx bağlı olması və ya onlardan yayılan adət olunmuş assosiasiyalar səbəbindən pozulmur. Filosof Vundtun fəlsəfi izahı ilə belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, fiziki tükənmə nəticəsində assosiasiya meyilləri digər nitq niyyəti üzərində üstünlük qazandıqda səhv danışma baş verir. Bu, çox inandırıcı görünərdi, əgər təcrübə buna zidd olmasaydı; təcrübənin şahidliyinə görə, halların bir qismində fiziki, digər qismində isə assosiasiya şəraitləri səhv danışmanın xeyrinə olan amillər kimi çatışmır.
Lakin mənə xüsusilə maraqlı olan sizin növbəti sualınızdır: bir-biri ilə toqquşan iki təmayülü necə müəyyən etmək olar? Siz yəqin ki, bu sualın nə qədər ağır nəticələr doğurduğunu təsəvvür etmirsiniz. Elə deyilmi, ikisindən biri, yəni pozulan təmayül həmişə şübhəsizdir: səhvə yol verən şəxs onu bilir və ona etiraf edir. Şübhə və çətinliklərə yalnız digər, yəni pozan təmayül səbəb ola bilər. İndi biz artıq eşitmişik və siz də əlbəttə unutmadınız ki, halların bir qismində bu digər təmayül də eyni dərəcədə açıqdır. O, səhv danışmanın effekti ilə göstərilir, əgər biz bu effekti öz-özlüyündə qəbul etməyə cəsarət göstərsək. Əksinə səhv danışan prezident — ayandır ki, iclası açmaq istəyir, lakin eyni dərəcədə ayandır ki, onu bağlamaq da istəyir. Bu qədər açıqdır ki, yozum üçün heç nə qalmır. Amma pozan təmayülün ilkin təmayülü yalnız təhrif etdiyi, özünü tam ifadə etmədiyi digər hallarda, təhrifdən pozan təmayülü necə təxmin etmək olar?
Birinci qrup hallarda çox sadə və etibarlı yolla, yəni pozulmuş təmayülü müəyyən etdiyimiz eyni üsulla. Bu təmayülü danışan şəxs bizə birbaşa açıqlayır; dil sürçməsindən sonra o, əvvəlcə nəzərdə tutulmuş söz düzülüşünü dərhal bərpa edir. «Bu draut, yox, bu bəlkə bir ay daha davam edəcək». İndi isə təhrif edən təmayülü də ondan açıqlamağı istəyirik. Ona soruşuruq: Bəs niyə əvvəlcə «draut» dediniz? O cavab verir: Demək istədim ki, bu, kədərli bir hekayədir; digər halda, «Vorschwein» dil sürçməsində də o, sizə eyni şəkildə təsdiq edir ki, əvvəlcə demək istəmişdir: Bu, bir donuzluqdur, lakin sonra özünü saxlayaraq başqa bir ifadəyə keçmişdir. Beləliklə, burada təhrif edən təmayülün müəyyən edilməsi də təhrif olunmuşun müəyyən edilməsi qədər etibarlı nəticə vermişdir. Mən burada nümunələri təsadüfən seçməmişəm; onların açıqlanması və həlli nə mənim, nə də tərəfdarlarımdan birinin tərəfindən irəli sürülməmişdir. Lakin bu iki halda həlli asanlaşdırmaq üçün müəyyən bir müdaxilə zəruri idi. Danışan şəxsə soruşmaq lazım idi ki, niyə belə dil sürçməsi etmişdir, bu dil sürçməsi haqqında nə deyə bilər. Əks halda, o, bəlkə də dil sürçməsindən keçib gedəcək və onu açıqlamaq istəməyəcəkdi. Soruşulduqda isə o, ilk gələn fikirlə izahını verdi. İndi görürsünüz ki, bu kiçik müdaxilə və onun uğuru artıq bir psixoanalizdir və bundan sonra aparacağımız hər bir psixoanalitik araşdırmanın nümunəsidir.
Əgər psixoanalizin qarşınızda peyda olduğu eyni anda ona qarşı müqavimətin də sizin içərinizdə başını qaldırdığını güman edirəmsə, mən çox güvənsizmiyəm? Mənə etiraz etmək istəmirsiniz ki, dil sürçməsini edən soruşulmuş şəxsin verdiyi məlumat tam sübut edici deyil? Sizcə, o, əlbəttə ki, mənim tələbimə tabe olmağa, dil sürçməsini izah etməyə çalışır və belə bir izah üçün uyğun göründüyü anda ağlına gələn ilk şeyi deyir. Dil sürçməsinin həqiqətən belə baş verdiyinə dair sübut bununla verilmir. Bəli, belə ola bilər, lakin əksinə də ola bilər. Ona eyni dərəcədə və bəlkə də daha yaxşı uyğun gələn başqa bir şey də ağlına gələ bilərdi.
O, psixiki hadisəyə əslində nə qədər az hörmət bəslədiyiniz diqqətəlayiq! Təsəvvür edin ki, kimsə müəyyən bir maddənin kimyəvi təhlilini aparıb və həmin maddənin bir tərkib hissəsindən müəyyən bir çəki, filan qədər milliqram əldə edib. Bu çəki miqdarından müəyyən nəticələr çıxarmaq olar. İnanırsınız ki, kiməsə belə bir fikir gələcək ki, bu nəticələri, təcrid olunmuş maddənin başqa bir çəkiyə malik ola biləcəyi motivləşdirməsi ilə tənqid etsin? Hər kəs, məhz bu çəkinin və başqasının olmadığını göstərən hadisə qarşısında baş əyir və ona etimadla özünün digər nəticələrini əsaslandırır. Yalnız psixiki hadisə, yəni sorğuya cavab verən şəxsə müəyyən bir fikrin gəldiyi faktı mövcud olduqda, siz bunu qəbul etmirsiniz və deyirsiniz ki, ona başqa bir şey də gələ bilərdi! Sizdə psixiki azadlığın illüziyası var və ondan imtina etmək istəmirsiniz. Bu mövzuda sizinlə ən kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil etdiyimə təəssüf edirəm.
İndi burada dayandıracaqsınız, lakin yalnız müqaviməti başqa bir yerdə yenidən başlatmaq üçün. Davam edirsiniz: Psixoanalizin özünəməxsus texnikasının, öz problemlərinin həllini analiz olunan şəxslərin özündən eşitmək olduğunu başa düşürük. İndi başqa bir nümunə götürək, yəni təntənəli nitq söyləyən şəxsin iclası rəhbərin sağlığına qədəh qaldırmağa dəvət etdiyi nümunə. Siz deyirsiniz ki, bu halda pozucu niyyət təhqir niyyətidir: ehtiram ifadəsinə qarşı çıxan məhz odur. Lakin bu, sadəcə olaraq, dil sürçməsi xaricindəki müşahidələrə əsaslanan sizin tərəfinizdən edilən bir yozumdur. Əgər bu halda söz verən şəxsi sorğulasanız, o, sizə təhqir niyyət etdiyini təsdiqləməyəcək; əksinə, bunu qəti şəkildə inkar edəcək. Niyə bu sübut edilə bilməyən yozumunuzu bu aydın etiraza qarşı tərk etmirsiniz?
Bəli, bu dəfə siz güclü bir şey tapmısınız. Mən naməlum təntənəli nitq söyləyən şəxsi təsəvvür edirəm; o, ehtimal ki, alqışlanan rəhbərin köməkçisidir, bəlkə artıq dosentdir, həyatda ən yaxşı imkanlara malik gənc bir kişidir. Mən onun içərinə nüfuz etmək istəyirəm, görəsən rəhbərə hörmət çağırışına qarşı çıxan bir şey hiss edibmi? Amma mən orada çox pis vəziyyətə düşürəm. O, səbirsizlənir və birdən-birə mənə hücum edir: «Siz, artıq sorğularınızı kəsin, yoxsa mən xoşagəlməz olacağam. Şübhələrinizlə bütün karyeramı xarab edirsiniz. Mən sadəcə olaraq, eyni cümlədə əvvəlcə iki dəfə «auf» sözünü tələffüz etdiyim üçün «anstossen» deməli olan yerdə «aufstossen» demişəm. Meringerin «əks-səda» (Nachklang) adlandırdığı şey budur və bundan başqa heç nə izah edilə bilməz. Məni başa düşürsünüz? Kəs.» Hm, bu gözlənilməz bir reaksiyadır, həqiqətən də enerjili bir imtina. Görürəm ki, bu gənc kişidən heç nə əldə etmək olmaz, amma eyni zamanda düşünürəm ki, onun səhv hərəkətinin heç bir mənası olmaması barədə güclü şəxsi marağı var. Bəlkə siz də hesab edirsiniz ki, təmiz nəzəri bir araşdırma zamanı dərhal bu qədər kobud olması düzgün deyil, amma nəhayət, siz deyəcəksiniz ki, o, əslində nə demək istədiyini və nə demək istəmədiyini bilməlidir.
Beləliklə, o bunu bilməlidirmi? Bəlkə də hələ sual budur.
İndi isə siz məni əlinizə keçirdiyinizə inanırsınız. Deməli, sizin texnikanız budur, eşidirəm ki, deyirsiniz. Əgər özündən bir dil sürçməsi etmiş həmin şəxs sizə uyğun gələn bir şey deyirsə, onda siz onu son həlledici avtoritet kimi qəbul edirsiniz. «O, bunu özü deyir!» Amma əgər onun dediyi şey sizin işinizə uyğun gəlmirsə, onda birdən-birə iddia edirsiniz ki, onun sözü heç nədir, ona inanmaq lazım deyil.
Bu, əlbəttə ki, doğrudur. Amma mən sizə eyni dərəcədə qəbuledilməz bir hal təqdim edə bilərəm. Əgər bir təqsirləndirilən şəxs hakim qarşısında bir cinayəti etiraf edirsə, hakim etirafa inanır; amma əgər o, inkar edirsə, hakim ona inanmır. Əksinə olsaydı, ədalət mühakiməsi olmazdı və bəzi hallarda baş verən səhvlərə baxmayaraq, siz bu sistemi qəbul etməlisiniz.
Bəli, siz hakim olursunuz və dil sürçməsi etmiş şəxs qarşınızda təqsirləndirilən biridir? Bəs dil sürçməsi cinayətdirmi? Bəlkə də biz özümüz bu müqayisəni rədd etməməliyik.
Ancaq baxın, görünüşdə bu qədər zərərsiz olan səhv hərəkətlər məsələlərinə bir az dərindən nüfuz etdikdə nə qədər dərin fərqlərə gəlib çıxdıq. Hazırda biz bu fərqləri heç cür uzlaşdırmağı bacarmırıq. Mən sizə hakim və təqsirləndirilən şəxs haqqında olan bənzətmə əsasında ilkin bir kompromis təklif edirəm. Siz mənə etiraf etməlisiniz ki, təhlil olunan şəxs səhv hərəkətin mənasını özü etiraf etdikdə, bu məna heç bir şübhəyə yer qoymur. Mən də sizə etiraf edirəm ki, təhlil olunan şəxs məlumat verməkdən imtina etdikdə, təbii ki, o, bizə məlumat vermək üçün əlçatan olmadıqda, fərz edilən mənanın birbaşa sübutuna nail olmaq mümkün deyil. Biz sonra, ədalət mühakiməsi işində olduğu kimi, göstəricilərə (dolayı sübutlara) möhtac qalırıq; bu göstəricilər bizim qərarımızı bir dəfə daha ehtimal olunan, digər dəfə isə daha az ehtimal olunan edə bilər. Məhkəmədə praktik səbəblərə görə də göstəricilərə əsasən təqsirli hökm çıxarmaq lazımdır. Bizim üçün belə bir məcburiyyət yoxdur; lakin biz belə göstəricilərin qiymətləndirilməsindən imtina etməyə də məcbur deyilik. Elmin yalnız qatı şəkildə sübut olunmuş teoremlərdən ibarət olduğuna inanmaq və belə bir tələb irəli sürmək haqsızlıq olardı. Bu tələbi yalnız avtoritarlığa həris olan, dini katexizmini başqası, hətta elmi olanla əvəz etmək ehtiyacı duyan bir qəlb irəli sürür. Elmin öz katexizmində az sayda apodiktik (qəti) cümlələr var, digərləri isə müəyyən ehtimal dərəcələrinə qədər inkişaf etdirilmiş iddialardır.
Yaxınlıqlar (qətiyyətə yaxınlaşmalar) ilə kifayətlənmək və son təsdiqləmələrin çatışmazlığına baxmayaraq, konstruktiv işi davam etdirmək, elmi təfəkkürün əlamətidir.
Lakin təhlil olunan şəxsin ifadəsi səhv hərəkətin mənasını özü aydınlaşdırmadığı halda, bizim yozumlarımız üçün istinad nöqtələrini, sübutlarımız üçün göstəriciləri haradan götürürük? Müxtəlif tərəflərdən. Əvvəlcə, səhv yerinə yetirmələrdən kənar hadisələrlə analogiyadan, məsələn, adın təhrif edilməsinin (səhv tələffüz edilməsinin) qəsdən ad təhrif etməklə eyni alçaldıcı məna daşıdığını iddia etdikdə. Sonra isə, səhv yerinə yetirmənin baş verdiyi psixi vəziyyətdən, səhv hərəkəti törədən şəxsin xarakterini bildiyimizdən və həmin şəxsə təsir edən, onun bu səhv hərəkətlə reaksiya verə biləcəyi təsirlərdən. Adətən, proses belə gedir ki, biz ümumi prinsiplərə əsasən səhv yerinə yetirmənin yozumunu həyata keçiririk, bu isə əvvəlcə yalnız bir fərz, yozum üçün bir təklifdir, sonra isə psixi vəziyyətin araşdırılmasından təsdiqi alırıq. Bəzən biz, gələcək hadisələri də gözləməli oluruq; bu hadisələr səhv yerinə yetirmə ilə sanki əvvəlcədən xəbər vermiş olurlar ki, fərzimiz təsdiqlənmiş olsun.
Mən sizə bu barədə sübutları asanlıqla təqdim edə bilmərəm, əgər özümü dil sürçməsi sahəsi ilə məhdudlaşdırmalıyam, baxmayaraq ki, burada da tək-tük yaxşı nümunələrə rast gəlinir. Bir xanımı müşayiət etmək istəyən gənc kişi, şübhəsiz, utancaqdır; əri yalnız xanımın istədiyi yeməyi yeyib içə bildiyi xanımı isə mən evdə rəhbərliyi aparmağı bacaran qətiyyətli qadınlardan biri kimi tanıyıram. Və ya aşağıdakı halı nəzərə alın: “Concordia” cəmiyyətinin ümumi yığıncağında gənc bir üzv şiddətli müxalifət nitqi söyləyir və nitqin gedişində cəmiyyət rəhbərliyini “Vorschußmitglieder” (avans üzvləri) adlandırır; bu söz, görünür, idarə heyəti və komissiya sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Biz fərz edirik ki, onun müxalifətinə mane olan bir təmayül var idi və bu təmayül avansla əlaqəli olan bir şeyə arxa dayana bilərdi. Həqiqətən də, məlumat mənbəyimizdən öyrənirik ki, nitq söyləyən şəxs daimi pul çətinliyi içində idi və məhz həmin vaxt borc almaq üçün müraciət etmişdi. Deməli, maneə yaradan niyyət olaraq həqiqətən belə bir fikir yerləşdirilməlidir: müxalifətində özünü saxla; avansı təsdiq etməli olan eyni adamlardır.
Lakin mən sizə bu cür sübut edici əlamətlərin zəngin seçimini təqdim edə bilərəm, əgər digər səhv hərəkətlərin geniş sahəsinə keçid etsəm.
Əgər kimsə ona əvvəllər tanış olan bir xüsusi adı unutursa və ya bütün səylərinə baxmayaraq onu çətinliklə yadda saxlayırsa, bizdə belə bir fərziyyə yaranır ki, o, bu adın daşıyıcısına qarşı nəsə var və buna görə də onun haqqında düşünməyi istəmir; bu səhv hərəkətin baş verdiyi psixi vəziyyətin aşağıdakı açıqlamalarını nəzərə alın:
“Y cənabı bir xanıma uğursuz şəkildə aşiq oldu və həmin xanım qısa müddət sonra X cənabı ilə evləndi. X cənabını Y cənabı artıq uzun müddətdir tanısa da və hətta onunla iş əlaqələrində olsa da, onun adını dəfələrlə unutur, elə ki, X cənabı ilə yazışmaq istədikdə bir neçə dəfə başqalarından soruşmalı olur.”2
Y cənabı açıq-aşkar xoşbəxt rəqibindən heç nə bilmək istəmir. “Onun haqqında düşünməmək lazımdır.”
Və ya: Bir xanım həkimdən ortaq tanışları haqqında soruşur, lakin onu qızlıq adı ilə adlandırır. Evləndikdən sonra qəbul etdiyi adı o, unutmuşdur. Sonra o, bu evlənmədən çox narazı olduğunu və həmin qadının ərinə dözə bilmədiyini etiraf edir.”3
Adların unudulması haqqında biz başqa baxımdan da çox şey deməli olacağıq; indi isə bizi əsasən unutmanın baş verdiyi psixi vəziyyət maraqlandırır.
Niyyətlərin unudulması, ümumiyyətlə, niyyəti icra etmək istəməyən əksinə bir axına aid edilə bilər. Lakin psixoanalizdə yalnız biz belə düşünmürük; əksinə, insanların ümumi qəbulu budur ki, onlar həyatda buna inansalar da, nəzəriyyədə bunu inkar edirlər. Himayədar, himayə etdiyi şəxsin qarşısında onun xahişini unutduğunu söyləyərək üzr istəyirsə, onun qarşısında haqq qazana bilməz. Himayə olunan dərhal belə düşünür: Onun üçün bu vacib deyil; o, söz vermişdi, lakin əslində bunu etmək istəmir. Beləliklə, müəyyən münasibətlərdə həyatda da unutma qınanılır və bu səhv hərəkətlərin populyar və psixoanalitik qəbulu arasındakı fərq aradan qalxmış kimi görünür. Təsəvvür edin ki, evdar xanım qonağı belə qarşılayır: «Nə, bu gün gəldiniz? Mən bu gün sizi dəvət etdiyimi tamamilə unutmuşdum». Və ya sevgilisinə son müzakirə olunan görüşə gəlməyi unutduğunu etiraf etməli olan gənc kişini təsəvvür edin. O, əlbəttə ki, bunu etiraf etməyəcək, daha çox yerində uydurmaqla, o vaxt gəlməsinə mane olan və o vaxtdan bəri xəbər verməsinə imkan verməyən ən inandırıcı olmayan maneələri uydurmağı üstün tutacaq. Hərbi məsələlərdə bir şeyi unutmaqla bağlı üzr istəmənin heç bir fayda vermədiyini və heç bir cəzadan qorumadığını hamımız bilirik və bunu haqlı hesab etməliyik. Burada bütün insanlar birdən-birə razılaşır ki, müəyyən bir səhv hərəkət mənalıdır və onun hansı məna daşıdığı aydındır. Niyə onlar bu anlayışı digər səhv hərəkətlərə şamil etmək və ona tam etiraf etmək üçün kifayət qədər ardıcıl deyillər? Əlbəttə, buna da cavab var.
Əgər niyyətlərin unudulmasının mənası adi insanlara belə az şübhəli görünürsə, şairlərin bu səhv hərəkəti eyni mənada istifadə etdiklərini görərək daha az təəccüblənəcəksiniz. Sizdən kim B. Şounun «Sezar və Kleopatra» əsərini görmüş və ya oxumuşdursa, xatırlayacaq ki, gedən Sezar son səhnədə hələ də bir şeyi qəsd etdiyi, lakin indi onu unutduğu fikri ilə təqib olunur. Nəhayət, bunun nə olduğu aydın olur: Kleopatradan ayrılmaq. Şairin bu kiçik təşəbbüsü böyük Sezarı, onun malik olmadığı və heç vaxt can atmadığı bir üstünlüklə təqdim etmək istəyir. Tarixi mənbələrdən öyrənə bilərsiniz ki, Sezar Kleopatranın Romaya gəlməsinə icazə vermiş və Kleopatra orada kiçik Sezarion ilə birlikdə ikən Sezar öldürülmüş, bundan sonra o, qaçaraq şəhəri tərk etmişdir.
Niyyətlərin unudulması halları ümumiyyətlə o qədər aydındır ki, psixi vəziyyətdən səhv hərəkətin mənasına dair əlamətlər çıxarmaq niyyətimiz üçün onlar az yararlıdır. Buna görə də çox mürəkkəb və qaranlıq olan bir səhv hərəkətə, itirməyə və yerini dəyişməyə müraciət edək. İtirmə, çox vaxt ağrılı bir təsadüf kimi qəbul edilən bir hadisədir və biz özümüzün buna bir niyyətlə qatıldığımızı siz heç də inandırıcı tapmayacaqsınız. Lakin belə müşahidələr kifayət qədər çoxdur: Gənc bir kişi ona çox sevimli olan qələmini itirir. Bir gün əvvəl qaynından bir məktub almışdı, məktub belə bitirdi: ‘Mənim hələlik nə həzzim, nə də vaxtım sənin yüngülbaşlığın və tənbəlliyini dəstəkləməyə var.’ Qələm isə məhz həmin qayının hədiyyəsi idi. Bu təsadüfi üst-üstə düşmə olmadan, itirmənin əşyadan qurtulmaq niyyəti ilə əlaqəli olduğunu təbii ki, iddia edə bilmərik. Oxşar hallar çox tez-tez rast gəlinir. İnsanlar, hədiyyə verən şəxslə düşmən olduqda və artıq onu xatırlamaq istəmədikdə, ya da əşyanı özləri artıq sevmədikdə və onu daha yaxşı bir əşya ilə əvəz etmək üçün bəhanə yaratmaq istədikdə əşyaları itirirlər. Bir əşyaya qarşı eyni niyyətə, əlbəttə, əldən buraxma, qırma, parçalama da xidmət edir. Məktəbli şagirdin doğum günündən birbaşa əvvəl istifadə əşyalarını itirməsi, xarab etməsi, qırması, məsələn, məktəb çantasını və cib saatını itirməsi təsadüfi hesab edilə bilərmi?4
Özünün yerini dəyişdirdiyi bir şeyi tapa bilməməyin əzabını kifayət qədər çox yaşamış olan, yerini dəyişmədəki niyyətə də inanmaq istəməyəcək. Lakin yerini dəyişmənin ətraf şərtlərinin əşyanı müvəqqəti və ya daimi olaraq aradan qaldırmağa yönəlmiş bir təmayülü göstərdiyi nümunələr heç də nadir deyil. Bu cür ən gözəl nümunə bəlkə də aşağıdakıdır:
Gənc bir kişi mənə danışır: “Bir neçə il əvvəl evliliyimdə yanlış anlaşılmalar var idi, arvadımı çox soyuq tapırdım və onun üstün xüsusiyyətlərini məmnuniyyətlə tanımaq istəsəm də, biz bir-birimizə yaxınlıq göstərmədən yaşayırdıq. Bir gün o, gəzintidən mənim üçün maraqlı ola biləcəyini düşünərək aldığı bir kitabı gətirdi. Bu ‘diqqət’ nişanına görə təşəkkür etdim, kitabı oxumağı vəd etdim, onu yerinə qoydum və bir daha tapa bilmədim. Aylar belə keçdi, bu müddət ərzində mən bəzən bu itən kitabı xatırladım və onu tapmaq üçün boş yerə cəhd etdim. Təxminən yarım il sonra, bizdən ayrı yaşayan sevimli anam xəstələndi. Arvadım, qayınanasına baxmaq üçün evi tərk etdi. Xəstənin vəziyyəti ciddiləşdi və bu, arvadıma özünün ən yaxşı tərəflərini göstərməyə imkan verdi. Bir axşam arvadımın göstərdiyi qulluqdan coşğun və ona qarşı minnətdar halda evə qayıtdım. Yazı masama yaxınlaşdım, müəyyən bir niyyət olmadan, lakin sanki somnambul təhlükəsizliyi ilə masanın bir siyirməsini açdım və ən yuxarıda, uzun müddətdir axtardığım, yerini dəyişdirdiyim kitabı tapdım.”
Motivin sönməsi ilə cismin yerini dəyişmə prosesi də sona çatdı.
Hörmətli xanımlar və cənablar! Bu nümunələr toplusunu sonsuzluğa qədər artıra bilərdim. Lakin burada bunu etmək istəmirəm. Mənim «Gündəlik həyatın psixopatologiyası» (ilk dəfə 1901-ci ildə nəşr olunmuşdur) əsərimdə siz artıq səhv hərəkətlərin öyrənilməsi üçün çox zəngin bir kazuistika tapacaqsınız. Bütün bu nümunələr yenə də eyni nəticəni verir: onlar sizə səhv hərəkətlərin mənası olduğunu ehtimal etdirir və bu mənanı ətraf şəraitdən necə təxmin etmək və ya təsdiqləmək lazım olduğunu göstərir. Bu gün daha qısa danışacağam, çünki biz bu fenomenlərin öyrənilməsindən psixoanalizə hazırlıq üçün fayda əldə etmək niyyəti ilə məhdudlaşmışıq. Burada yalnız iki qrup müşahidəyə toxunmalıyam: təkrarlanan və kombinasiyalı səhv hərəkətlərə, eləcə də yozumlarımızın sonradan baş verən hadisələrlə təsdiqlənməsinə.5
Təkrarlanan və kombinasiyalı səhv hərəkətlər şübhəsiz ki, öz növlərinin ən yüksək çiçəkləridir. Əgər bizə yalnız səhv hərəkətlərin məna daşıya biləcəyini sübut etmək lazımdır, onda əvvəlcədən yalnız onlara diqqət yetirməli idik, çünki onlarda məna hətta kütləşmiş bir anlayış üçün belə inkar edilməzdir və ən tənqidi hökmün qarşısında özünü qəbul etdirir. İfadələrin təkrarlanması, təsadüfə demək olar ki, heç vaxt xas olmayan, lakin qəsdə çox yaraşan bir inadkarlığı ortaya qoyur. Nəhayət, səhv hərəkətlərin müxtəlif növlərinin bir-biri ilə əvəzlənməsi bizə səhv hərəkətin vacib və mahiyyət etibarilə əsas olan tərəfinin nə olduğunu göstərir: bu, onun forması və ya istifadə etdiyi vasitələr deyil, əksinə, özünün xidmət etdiyi və ən müxtəlif yollarla həyata keçirilməli olan niyyətdir. Beləliklə, sizə təkrarlanan unutma halını nümunə kimi gətirmək istəyirəm: E. Cons hekayə edir ki, bir dəfə ona məlum olmayan motivlərdən bir məktubu bir neçə gün boyu masasının üstündə saxlamışdır. Nəhayət, onu poçta verməyə qərar vermiş, lakin məktubu «ölü məktublar şöbəsindən» geri almışdır, çünki ünvanı yazmağı unutmuşdur. Ünvanı yazdıqdan sonra onu poçta aparmış, lakin bu dəfə poçt markası olmadan. İndi isə o, məktubu ümumiyyətlə göndərməkdən imtina etdiyini nəhayət etiraf etməli idi.
Başqa bir halda, bir səhv götürmə bir cismin yerini dəyişməsi ilə kombinasiya olunur. Bir xanım bacısının əri ilə, məşhur bir sənətkarla, Romaya səyahət edir. Ziyarətçi Romada yaşayan almanlar tərəfindən çox yüksək qiymətləndirilir və digər şeylərlə yanaşı hədiyyə olaraq antik mənşəli qızıl bir medal alır. Xanım bacısının əri bu gözəl parçanı kifayət qədər qiymətləndirmədiyi üçün inciklik duyur. Bacısı onu əvəz etdikdən sonra evə qayıdanda, əşyaları açarkən görür ki, medalyanı — necə olduğunu bilmir — özü ilə götürüb. Dərhal bacısının ərinə məktubla bildirir və ona xəbər verir ki, götürdüyü şeyi sabah Romaya geri göndərəcək. Lakin sabah medalyanı elə məharətlə yerdəyişdirir ki, onu tapmaq və göndərmək mümkün olmur, və sonra xanıma aydın olur ki, onun "səpələnmişliyi" nə demək idi, yəni o, parçanı özü üçün saxlamaq istəyirdi.6
Sizə əvvəllər unutmanın səhv ilə birləşməsinə dair bir misal danışmışdım: kimsə ilk dəfə bir görüşü unudur, ikinci dəfə isə mütləq unutmayacağına dair qərarla razılaşdırılmış saatdan başqa bir saatda gəlir. Tamamilə oxşar bir halı öz təcrübəsindən mənə bir dost danışdı; o, elmi maraqlarla yanaşı, ədəbi maraqlar da güdür. O deyir: "Bir neçə il əvvəl müəyyən bir ədəbi cəmiyyətin komitəsinə seçilməyi qəbul etdim, çünki güman edirdim ki, cəmiyyət bir vaxt mənə dramımın tamaşaya qoyulmasını təmin etməkdə kömək edə bilər, və hər cümə günü keçirilən iclaslarda müntəzəm iştirak edirdim, hərçənd böyük maraqla deyil. Bir neçə ay əvvəl F. teatrında tamaşa qoyulacağına dair təminat aldım və o vaxtdan müntəzəm olaraq həmin cəmiyyətin iclaslarını unutmağa başladım. Bu şeylər haqqında kitabınızı oxuyanda unutqanlığımdan utandım, özümə irad tutdum ki, indi insanlara ehtiyacım qalmadıqdan sonra gəlməməyim əsl alçaqlıqdır, və qərara gəldim ki, gələn cümə mütləq unutmayacağam. Bu qərarı təkrar-təkrar xatırladım, ta ki onu yerinə yetirib iclas zalının qapısı qarşısında dayandım. Təəccübümlə gördüm ki, qapı bağlıdır, iclas artıq bitmişdi; yəni mən günü səhv salmışdım: artıq şənbə idi!"
Bənzər müşahidələr toplamaq kifayət qədər cəlbedici olardı, lakin mən davam edirəm; sizə elə hallara nəzər salmağı təklif edirəm ki, orada bizim yozumumuz gələcək tərəfindən təsdiq gözləməlidir.
Bu halların əsas şərti, təbii ki, indiki psixi vəziyyətin bizə məlum olmaması və ya araşdırmamız üçün əlçatan olmamasıdır. Bu halda bizim yozumumuz yalnız bir fərziyyə dəyərini daşıyır və biz ona çox böyük əhəmiyyət vermək istəmirik. Lakin sonradan, yozumumuzun artıq o vaxtlar nə qədər əsaslı olduğunu göstərən bir hadisə baş verir. Bir dəfə mən yeni evlənmiş bir cütlüyün qonağı idim və gəlinin gülərək son hadisəsini danışdığını eşitdim: o, səyahətdən qayıtdıqdan sonrakı gün, əri öz işləri ilə məşğul ikən, əvvəllər olduğu kimi bacısı ilə alış-veriş etmək üçün yenidən onun yanına getmişdi. Birdən-birə yolun o tayında bir kişi diqqətini çəkmiş və bacısını itələyərək, “Bax, orada L. cənabı gedir” deyə qışqırmışdı. O, bu kişinin bir neçə həftədir onun əri olduğunu unutmuşdu. Bu hekayəni dinləyərkən mən irkilmişdim, amma nəticə çıxarmağa cəsarət etməmişdim. Kiçik hekayə mənə yalnız illər sonra, bu evlilik ən bədbəxt nəticəyə gəldikdən sonra yenidən yadıma düşdü.
A. Meder, toyundan bir gün əvvəl toy libasını sınaqdan keçirməyi unutmuş və yalnız gecənin geç saatlarında, dərzi xanımın kədərinə səbəb olacaq şəkildə bunu xatırlayan bir xanım haqqında danışır. O, bu unutmağı, xanımın qısa müddət sonra ərindən boşanması ilə əlaqələndirir. — Mən indi ərindən boşanmış bir xanımı tanıyıram; o, var-dövlətinin idarə edilməsi zamanı sənədləri tez-tez qızlıq soyadıyla imzalamışdı, bunu həqiqətən qəbul etməsindən çox illər əvvəl. — Mən digər qadınlardan da bilirəm ki, onlar bal ayı səyahətində toy üzüklərini itirmişlər və bilirəm ki, evliliyin gedişatı bu təsadüfə məna vermişdir. İndi isə daha yaxşı nəticəli açıq-aşkar bir nümunə gətirək. Məşhur bir alman kimyaçısının evliliyinin, nikah saatını unutması və kilsəyə getmək əvəzinə laboratoriyaya getməsi səbəbindən baş tutmadığı danışılır. O, qədər ağıllı idi ki, bu cəhdi yalnız bir dəfə etməklə kifayətləndi və yüksək yaşda evlənmədən vəfat etdi.
Bəlkə sizə də belə bir fikir gəlib ki, bu nümunələrdəki səhv hərəkətlər qədimlərin uğursuzluq əlamətləri və ya nişanlarının yerini tutmuşdur. Həqiqətən də, nişanların bir qismi başqa bir şey deyildi, sadəcə səhv hərəkətlər idi, məsələn, birinin yıxılması və ya yerə düşməsi kimi. Digər bir qismi isə, əlbəttə, obyektiv hadisənin, subyektiv fəaliyyətin deyil, xarakterini daşıyırdı. Lakin konkret bir hadisənin hansı qrupa aid olduğunu müəyyən etməyin bəzən nə qədər çətin olacağına inanmazdınız. Fəaliyyət, passiv bir təcrübə kimi maskalanmağı çox vaxt bacarır.
Hər birimiz, uzun illərin təcrübəsinə baxa bilən, yəqin ki, özümüzə deyirik ki, insan münasibətlərindəki kiçik səhv hərəkətləri gələcəkdə baş verəcək hadisələrin işarəsi kimi şərh etsəydik və hələ gizli saxlanılan niyyətlərin əlaməti kimi onlardan istifadə etsəydik, bir çox məyusluqdan və ağrılı təəccüblərdən qurtulardıq. Adətən buna cəsarət etmirik; elə bir hiss yaranır ki, sanki elm yolu ilə yenidən batil inanca qayıdırıq. Əlbəttə, bütün işarələr həqiqətə çevrilmir və nəzəriyyələrimizdən başa düşəcəksiniz ki, onların hamısının həqiqətə çevrilməsi də lazım deyil.