X. Mühazirə. Yuxunun simvolikası

Hörmətli xanımlar və cənablar! Biz, yuxunu başa düşməyimizə mane olan yuxu təhrifinin, qəbuledilməz, şüursuz arzu təhriklərinə yönəlmiş senzura fəaliyyətinin nəticəsi olduğunu aşkar etdik. Amma biz, təbii ki, senzuranın yuxu təhrifinə səbəb olan yeganə amil olduğunu iddia etməmişik və yuxunun daha ətraflı öyrənilməsi zamanı, bu təsirə digər amillərin də qoşulduğunu kəşf edə bilərik. Bu o deməkdir ki, yuxu senzurası aradan qaldırılsa belə, yuxuları başa düşmək iqtidarında olmayacağıq, manifest yuxu hələ də latent yuxu düşüncələri ilə eyni olmayacaq.

Yuxunu qeyri-şəffaf edən bu digər amili, yəni yuxu təhrifinə yeni töhfə verən bu amili, texnikamızdakı boşluğa diqqət yetirməklə kəşf edirik. Sizə artıq etiraf etmişəm ki, təhlil olunan şəxslərə yuxunun bəzi elementləri ilə bağlı bəzən həqiqətən heç nə gəlmir. Əlbəttə, bu, onların iddia etdiyi qədər tez-tez baş vermir; çox hallarda assosiasiya israrla hələ də məcbur edilə bilər. Amma assosiasiyanın uğursuz olduğu və ya məcbur edildikdə belə, ondan gözlədiyimiz şeyi vermədiyi hallar qalır. Əgər bu, psixoanalitik müalicə zamanı baş verirsə, ona xüsusi bir əhəmiyyət kəsb edir ki, bu barədə burada söhbət gedə bilməz. Lakin bu, normal şəxslərlə aparılan yuxuların yozumunda və ya öz yuxularının yozumunda da baş verir. Belə hallarda bütün təkidin faydasız olduğunu dərk etdikdə, nəhayət, istənməyən təsadüfin müəyyən yuxu elementlərində mütəmadi olaraq baş verdiyini kəşf edirsiniz və əvvəllər yalnız texnikanın istisna xarakterli uğursuzluğuna inandığınız yerdə yeni bir qanunauyğunluq tanımağa başlayırsınız.

Bu cür yolla bu «dilsiz» yuxu elementlərini özünüz yozmağa, onlar üçün öz vasitələrinizlə bir tərcümə hazırlamağa təhrik olunursunuz. Bu əvəzləməyə cəsarət etdiyiniz zaman hər dəfə qaneedici bir məna əldə etdiyiniz, lakin belə bir müdaxiləyə qərar vermədiyiniz müddətcə yuxunun mənasız qaldığı və əlaqənin kəsildiyi fikri ağlınıza gəlir. Tamamilə oxşar çoxlu halların toplanması, ilkin mərhələdə çəkingən olan bu cəhdimizə tələb olunan etibarlılığı təmin edir.

Bütün bunları bir qədər sxematik təsvir edirəm, lakin tədris məqsədləri üçün buna icazə verilir və bu, təhrif olunmuş deyil, sadəcə sadələşdirilmişdir.

Bu yolla bir sıra yuxu elementləri üçün sabit tərcümələr əldə edilir, yəni bütün yuxuda görünən şeylər üçün bizim populyar yuxu kitablarında rast gəldiyimiz vəziyyətə çox bənzər bir nəticə alınır. Assosiasiya texnikamız zamanı yuxu elementlərinin heç vaxt sabit əvəzləmələrinin üzə çıxmamasını unutmayın.

Dərhal deyəcəksiniz ki, yozuma aparan bu yol, sərbəst assosiasiyalar vasitəsilə əvvəlki yoldan daha qeyri-müəyyən və tənqidə daha açıqdır. Lakin daha bir şey var. Təcrübə vasitəsilə kifayət qədər çox belə sabit əvəzləmələr topladıqda, insan bir dəfə bu yuxu yozumu hissələrini həqiqətən öz biliyi əsasında mübahisəli şəkildə təqdim etməli olduğunu, onların yuxu görənin assosiasiyaları olmadan da başa düşülə biləcəyini düşünür. Onların mənasını haradan bilməli olduğunuz sualı, müzakirəmizin ikinci yarısında aydınlaşacaq.

Bir yuxu elementi ilə onun tərcüməsi arasındakı belə sabit əlaqəyə simvolik əlaqə, yuxu elementinin özünə isə şüursuz yuxu düşüncəsinin simvolu deyirik. Xatırlayarsınız ki, mən əvvəllər yuxu elementləri və onların əsl mənalıları arasındakı əlaqələri araşdırarkən üç belə əlaqəni fərqləndirmişdim: bütündən hissə, işarə və obrazlaşdırma əlaqələri. O vaxt sizə dördüncü bir əlaqənin olacağını bildirmişdim, lakin adını deməmişdim. Bu dördüncü əlaqə, burada təqdim olunan simvolik əlaqədir. Ona çox maraqlı müzakirələr bağlanır və biz simvolika haqqında xüsusi müşahidələrimizi təqdim etməzdən əvvəl bu müzakirələrə nəzər salacağıq. Simvolika bəlkə də «Yuxu nəzəriyyəsi»nin ən qəribə fəslidir.

Əvvəla: Simvollar müəyyən tərcümələrə malik olduqları üçün, qədim və populyar yuxu yozumunun idealını müəyyən dərəcədə reallaşdırırlar; biz isə öz texnikamızla bu idealdan çox uzaqlaşmışıq. Onlar bizə bəzi hallarda, yuxu görən şəxsə müraciət etmədən yuxunu yozumlamağa imkan verirlər; halbuki yuxu görən şəxs simvol haqqında onsuz da heç nə deyə bilmir. Əgər adətən istifadə olunan yuxu simvollarını, eləcə də yuxu görən şəxsin şəxsiyyətini, onun yaşadığı şəraiti və yuxunun baş verdiyi təəssüratları bilirsinizsə, çox vaxt yuxunu asanlıqla yozumlamaq, onu sanki vərəqdən tərcümə etmək mümkün olur. Belə bir sənətkarlıq yuxu yozanını məmnun edir və yuxu görən şəxsə təsir edir; bu, yuxu görən şəxsi sorğu-sual edərkən çətin işlə müqayisədə xoşagəlməz fərqləndirici bir xüsusiyyət deyil. Lakin bununla aldanmayın. Bizim vəzifəmiz sənətkarlıq nümayiş etdirmək deyil. Simvol biliyinə əsaslanan yozum, assosiativ yozumu əvəz edə bilən və ya onunla rəqabət apara bilən bir texnika deyil. O, assosiativ yozuma əlavədir və yalnız ona inteqrasiya edildikdə faydalı nəticələr verir. Yuxu görən şəxsin psixi vəziyyətinin bilinməsinə gəldikdə isə, nəzərə alın ki, siz yalnız yaxın tanıdığınız şəxslərin yuxularını yozumlamaq üçün almırsınız; adətən yuxu qıcıqlandırıcıları olan gündəlik hadisələri bilmirsiniz və analiz olunan şəxsin assosiasiyaları sizə məhz «psixi vəziyyət» adlandırılan şey haqqında məlumat verir.

Həmçinin, sonradan qeyd olunacaq əlaqələrə də nəzər saldıqda, yuxu ilə şüursuzluq arasındakı simvol əlaqəsinin mövcudluğuna qarşı yenidən ən şiddətli müqavimətlərin qalxması çox xüsusi diqqətəlayiqdir. Digər hallarda psixoanalizlə uzun müddət yol gedən, hörmət və qərarvermə qabiliyyətinə malik şəxslər belə burada dəstəyi dayandırdılar. Bu davranış daha da qəribədir, çünki birincisi, simvolizm yalnız yuxuya məxsus deyil və ya onun üçün xarakterik deyil; ikincisi, yuxudakı simvolizm psixoanaliz tərəfindən kəşf edilməmişdir, halbuki psixoanaliz digər sahələrdə təəccüblü kəşflərdən xali deyil. Əgər müasir dövrdə yuxu simvolizminə bir başlanğıc təyin etmək istəyirsinizsə, onun kəşfçisi kimi filosof K. A. Şerner (1861) göstərilməlidir. Psixoanaliz Şernerin tapıntılarını təsdiqləmiş və onları əlbəttə ki, kəskin şəkildə dəyişdirmişdir.

İndi siz yuxu simvolizminin mahiyyəti və onun nümunələri haqqında bir şeylər eşitmək istəyəcəksiniz. Mən bildiklərimi sizə ürəkdən çatdırmaq istəyirəm, lakin etiraf edirəm ki, bizim başa düşmə qabiliyyətimiz istədiyimiz qədər geniş deyil.

Simvol əlaqəsinin mahiyyəti müqayisədir, lakin istənilən müqayisə deyil. İnsan bu müqayisə üçün xüsusi bir şərtlənmənin olduğunu sezir, lakin bunun nədən ibarət olduğunu deyə bilməz. Bir əşyanı və ya hadisəni müqayisə edə biləcəyimiz hər şey yuxuda simvol kimi ortaya çıxmır. Digər tərəfdən, yuxu da istənilən şeyi simvolizə etmir, yalnız latent yuxu düşüncələrinin müəyyən elementlərini simvolizə edir. Deməli, burada hər iki tərəfdə məhdudiyyətlər mövcuddur. Simvol anlayışının hazırda dəqiq sərhədlərlə ayrılmasının mümkün olmadığını da etiraf etmək lazımdır; o, əvəzləmə, təsvir və s. kimi anlayışlarla qarışır, hətta işarə etməyə yaxınlaşır. Simvolların bir sıra növlərində əsas götürülən müqayisə aydın görünür. Bununla yanaşı, belə simvollar da var ki, onlarda bu fərz edilən müqayisənin ortaq cəhəti, yəni tertium comparationis-in harada axtarılmalı olduğunu özümüzə sual verməliyik. Sonra daha yaxın nəzərdən keçirdikdə bunu tapa bilərik, ya da həqiqətən bizdən gizli qala bilər. Simvol bir müqayisədirsə, bu müqayisənin assosiasiya vasitəsilə açıla bilməməsi, yuxu görənin müqayisəni bilməməsi, ondan xəbərsiz istifadə etməsi, hətta ona göstəriləndən sonra belə müqayisəni qəbul etməyə həzz duymaması da qəribədir. Deməli, görürsünüz ki, simvol əlaqəsi tamamilə xüsusi bir müqayisədir və onun əsaslandırılması hələ də bizim tərəfimizdən aydın şəkildə dərk edilmir. Bəlkə də sonralar bu naməlumluğa işarə edən məlumatlar tapıla bilər.

Yuxuda simvolik təsvir tapmış şeylərin həcmi böyük deyil. İnsan bədəni bütün olaraq, valideynlər, uşaqlar, qardaşlar, doğum, ölüm, çılpaqlıq — və sonra daha biri. İnsan şəxsiyyətinin bütün olaraq yeganə tipik, yəni müntəzəm təsviri ev təsviridir, bunu Şerner aşkar etmişdir; o, bu simvola ona aid olmayan üstün əhəmiyyət vermək istəmişdir. Yuxuda evlərin cəbhələrindən aşağı endiyimiz, bəzən həzz alaraq, bəzən təşvişlə hərəkət etdiyimiz olur. Tamamilə hamar divarlı evlər kişilərdi; lakin tutunmaq mümkün olan çıxıntılar və balkonlarla təchiz edilmiş evlər isə qadınlardı. Valideynlər yuxuda imperator və imperatriça, kral və kraliça və ya digər hörmətli şəxslər kimi görünür; deməli, yuxu burada çox ehtiramlıdır. Uşaqlar və qardaşlara qarşı daha az mehribandır; onlar kiçik heyvanlar və ya həşəratlar kimi simvolizə edilir. Doğum demək olar ki, müntəzəm olaraq su ilə əlaqə vasitəsilə təsvir olunur: ya suya düşürük, ya da sudan çıxırıq, ya bir şəxsi sudan xilas edirik, ya da ondan xilas oluruq, yəni ona qarşı analıq münasibəti qururuq. Ölüm yuxuda səfərə çıxma, dəmir yolu ilə səyahət etmə ilə əvəz olunur; ölü vəziyyət isə müxtəlif qaranlıq və ürkək işarələrlə, çılpaqlıq isə geyim və uniformalarla təsvir olunur. Görürsünüz ki, burada simvolik və işarə xarakterli təsvir arasındakı sərhədlər bulanıqlaşır.

Digər dairənin obyektləri və məzmunlarının son dərəcə zəngin simvolika ilə təsvir edilməsi, bu siyahının kasadlığı ilə müqayisədə diqqət çəkməlidir. Bu, cinsi həyat dairəsidir, cinsiyyət orqanları, cinsi proseslər və cinsi əlaqə dairəsidir. Yuxulardakı simvolların çox böyük əksəriyyəti cinsi simvollardır. Burada qəribə bir uyğunsuzluq ortaya çıxır. Göstərilən məzmunlar azdır, onlar üçün simvollar isə son dərəcə çoxdur, belə ki, bu şeylərin hər biri çoxsaylı, demək olar ki, bərabər dəyərli simvollarla ifadə edilə bilər.

Yozum zamanı ümumiyyətlə narazılıq doğuran bir şey ortaya çıxır. Simvol yozumları, yuxu təsvirlərinin çoxluğuna qarşı son dərəcə monoton olur. Bundan xəbər tutan hər kəs bundan narazı qalır; amma buna qarşı nə etmək olar?

Bu mühazirədə ilk dəfə olaraq cinsi həyat məzmunlarından bəhs edildiyi üçün, bu mövzunu necə nəzərdə tutduğum barədə sizə hesabat verməliyəm. Psixoanaliz ört-basdır etməyə və ya işarə etməyə ehtiyac görmür, bu vacib mövzu ilə məşğul olmağı ayıb saymır, hər şeyi öz düzgün adıyla adlandırmağın doğru və ləyaqətli olduğunu düşünür və belə bir yolla narahat edən kənar düşüncələri ən asan yolla uzaq saxlamağı ümid edir. Auditoriyanın hər iki cinsdən qarışıq təşkil edildiyi faktı, bu vəziyyəti dəyişə bilməz. Elmi biliklərdə “usum delphini” (dofin üçün tərtib olunmuş, senzuralı) olmadığı kimi, gənc qızlar üçün də belə bir şey yoxdur və aranızdakı xanımlar bu mühazirə zalında iştirak etməklə kişilərlə bərabər hüquqlu olmaq istədiklərini bildirmişlər.

Kişi cinsiyyət orqanı üçün yuxu, müqayisənin ortaq cəhəti çox vaxt son dərəcə aydın olan, simvolik adlandırıla bilən bir sıra təsvirə malikdir. Əvvəla, kişi cinsiyyət orqanının bütövlüyü üçün müqəddəs 3 rəqəmi simvolik əhəmiyyətə malikdir, cinsi orqanın daha nəzərəçarpan və hər iki cins üçün maraqlı olan hissəsi, yəni kişi cinsi orqanı, simvolik əvəzlənməyə ilk növbədə ona forması baxımından bənzəyən, yəni uzun və hündürə qalxan şeylər vasitəsilə nail olur: çubuqlar, çətirlər, qamışlar, ağaclar və s. Bundan əlavə, işarə olunanla bədənə nüfuz etmək və yaralamaq xüsusiyyətini paylaşan əşyalar vasitəsilə də əvəz olunur, yəni hər növ iti silahlar, bıçaqlar, xəncərlər, nizələr, qılınclar, lakin eyni zamanda atəşli silahlar: tüfənglər, tapançalar və formasına görə buna çox uyğun gələn revolver. Qızların təşvişli yuxularında bir kişinin bıçaq və ya atəşli silahla təqib etməsi böyük rol oynayır. Bu, yəqin ki, yuxu simvolizminin ən çox rast gəlinən halıdır və siz bunu indi asanlıqla tərcümə edə bilərsiniz. Kişi cinsi orqanının sudan axan əşyalarla: su kranları, suvarma qabları, fəvvarələr və uzadıla bilən digər obyektlərlə, məsələn, asılan lampalar, irəli itələnən qələmlər və s. əvəz edilməsi də birbaşa başa düşüləndir. Qələmlərin, qələm tutacaqlarının, dırnaq sürtgəclərin, çəkiclərin və digər alətlərin şübhəsiz kişi cinsi simvollar olması, orqanın eyni dərəcədə uzaq olmayan bir qavranışı ilə əlaqədardır.

Cinsi orqanın cazibə qüvvəsinə qarşı qalxa bilməsi, ereksiyanın bir hissəsidir, bu da simvolik təmsili şarlar, uçuş aparatları və ən son dövrdə Zeppelin hava gəmisi vasitəsilə yaradır. Lakin yuxu ereksiyanı simvollaşdırmaq üçün daha bir, çox ifadəli yol bilir. Yuxu cinsi orqanı bütün şəxsiyyətin əsas hissəsi edir və bu şəxsiyyətin özünün uçmasına imkan verir. Hər birimizin bildiyi, çox vaxt çox gözəl olan uçuş yuxularının ümumi cinsi oyanma yuxuları, yəni ereksiya yuxuları kimi yozumlanması lazım olduğunu qəbul edin. Psixoanalitik tədqiqatçılar arasında P. Federn bu yozumu hər hansı şübhədən uzaq şəkildə təsdiqləmişdir, lakin soyuqqanlılığı ilə çox təriflənən Murli Vold da, qol və ayaqların süni mövqeləri ilə həmin yuxu təcrübələrini aparan və psixoanalizə həqiqətən uzaq olan, bəlkə də ondan heç nə bilməyən tədqiqatçı, öz araşdırmaları nəticəsində eyni qənaətə gəlmişdir. Qadınların da eyni uçuş yuxularına malik ola bilməsinə etiraz etməyin. Əksinə, yuxularımızın arzu təmin etməsi istədiyi və kişi olmaq arzusunun qadında çox vaxt, şüurlu və ya şüursuz şəkildə tapıldığını xatırlayın. Qadının bu arzunu kişi kimi eyni hisslərlə reallaşdırma qabiliyyəti də anatomiyaya bələd olan heç kimin şübhəsinə səbəb ola bilməz. Qadın cinsi orqanlarında da kişi cinsi orqanına bənzəyən kiçik bir orqana malikdir və bu kiçik orqan, klitor, uşaqlıq dövründə və cinsi əlaqədən əvvəlki yaşda kişi cinsi orqanının eyni rolunu oynayır.

Az başa düşülən kişi cinsi simvollara bəzi sürünənlər və balıqlar, xüsusilə də məşhur ilan simvolu aiddir. Papaq və paltonun eyni məqsədlə istifadə edilməsinin səbəbini tapmaq heç də asan deyil, lakin onların simvolik mənası tamamilə şübhəsizdir. Nəhayət, kişi cinsiyyət orqanının başqa bir orqanla, yəni ayaq və ya əllə əvəz edilməsinin simvolik sayılıb-sayılmayacağını da soruşmaq olar. Məncə, kontekst və qadın qarşılıqları insanı buna məcbur edir.

Qadın cinsiyyət orqanı, içərisində bir şeyi saxlaya bilən boşluq xüsusiyyətini paylaşan bütün obyektlərlə simvolik olaraq təsvir edilir. Yəni qutular, quyular, çuxurlar və mağaralarla, qablar və şüşələrlə, karton qutular, qutular, çamadanlar, konserv qutuları, sandıqlar, torbalar və s. ilə. Gəmi də bu sıraya aiddir. Bəzi simvollar qadının cinsiyyət orqanından çox, bətnə daha çox aid olur, məsələn: şkaflar, sobalar və xüsusilə də otaq. Otaq simvolizmi burada ev simvolizmi ilə qovuşur, qapı və darvaza yenidən cinsiyyət açılışının simvollarına çevrilir.

Lakin materiallar da qadının simvollarıdır: taxta, kağız və bu materiallardan hazırlanmış əşyalar, məsələn, masa və kitab. Heyvanlardan ən azı ilbiz və qabıqlı balıq qəti qadın simvolları kimi göstərilməlidir; bədən hissələrindən ağız cinsiyyət açılışını təmsil edir, tikililərdən isə kilsə və məbədlər. Gördüyünüz kimi, bütün simvollar eyni dərəcədə yaxşı başa düşülmür.

Cinsiyyət orqanlarına döşlər də aiddir; döşlər qadın bədəninin daha böyük hemisferləri kimi alma, şaftalı və ümumiyyətlə meyvələrdə öz təsvirini tapır. Hər iki cinsin cinsiyyət tükləri yuxuda meşə və kolluq kimi təsvir edilir. Qadın cinsiyyət hissələrinin mürəkkəb topografiyası, onların çox vaxt qaya, meşə və su ilə landşaft kimi təsvir edilməsini başa düşməyə imkan verir, halbuki kişi cinsiyyət aparatının möhtəşəm mexanizmi, təsvir edilməsi çətin olan mürəkkəb maşınların bütün növlərinin onun simvoluna çevrilməsinə səbəb olur.

Qadın cinsiyyət orqanının diqqətəlayiq simvollarından biri də zinyət qutusudur; zinyət və xəzinə yuxuda da sevilən şəxs üçün istifadə olunan adlardır; şirniyyatlar isə cinsi zövqün tez-tez rast gəlinən təsviridir. Öz cinsiyyət orqanından əldə edilən doyum, piano çalma da daxil olmaqla, hər növ oyunla işarələnir. Onaniyanın incə simvolik təsvirləri süzülmə və sürüşmə, eləcə də budağın qırılmasıdır. Xüsusilə diqqətəlayiq yuxu simvolu dişin tökülməsi və ya dişin çəkilib çıxarılmasıdır. Bu, şübhəsiz ki, ilk növbədə onaniya cəzası kimi kastreasiya deməkdir. Cinslərin münasibəti üçün xüsusi təsvirlər yuxuda, indiyə qədər verilən məlumatlardan gözlənilə biləcəyindən daha az sayda rast gəlinir. Burada rəqs, at minmə və dırmaşma kimi ritmik fəaliyyətləri, eləcə də avtomobillə vurulma kimi zorakı hadisələri qeyd etmək lazımdır. Bundan əlavə, bəzi sənətkarlıq fəaliyyətləri və təbii ki, silahla hədələmə də buna aiddir.

Simvolların istifadəsini və ya tərcüməsini tamamilə asan təsəvvür etməməlisiniz. Bu prosesdə gözləntilərimizə zidd olan çoxlu hallar baş verir. Məsələn, bu simvolik təsvirlərdə cinsiyyət fərqlərinin çox vaxt aydın şəkildə bir-birindən ayrılmadığına inanmaq çətindir. Bəzi simvollar ümumiyyətlə bir cinsiyyət orqanını, istər kişi, istərsə də qadın olsun, ifadə edir; məsələn, kiçik uşaq, kiçik oğlan və ya kiçik qız. Bəzən əsasən kişi simvolu qadın cinsiyyət orqanı üçün və ya əksinə istifadə edilə bilər. İnsanların cinsi təsəvvürlərinin inkişafına dair dərin anlayış əldə etməzdən əvvəl bunu başa düşmək mümkün deyil. Bəzi hallarda simvolların bu ikili mənası yalnız görünüşdə belə ola bilər; silah, çanta, sandıq kimi ən açıq simvollar belə bu biseksual istifadənin xaricində qalır.

İndi təsvir ediləndən deyil, simvoldan çıxış edərək, cinsi simvolların əsasən hansı sahələrdən götürüldüyünə dair bir nəzərə baxış vermək və anlaşılmaz ortaq cəhətlərə malik simvollar xüsusi diqqət yetirilməklə bəzi əlavələr etmək istəyirəm. Belə qaranlıq bir simvol papaqdır, bəlkə də ümumiyyətlə baş geyimi, adətən kişi mənasında, lakin qadın mənasına da malik ola bilər. Eyni şəkildə, palto da bir kişini, bəlkə də həmişə cinsiyyət əlaqəsi ilə olmasa da, ifadə edir. Niyə olduğunu soruşmaq sərbəstliyiniz var. Aşağı düşən və qadınlar tərəfindən daşılmayan qalstuk aydın şəkildə kişi simvoludur. Ağ paltar, ümumiyyətlə keten qadın xarakterlidir; geyimlər, uniformalar, artıq eşitdiyimiz kimi, çılpaqlığın, bədən formalarının əvəzidir; ayaqqabı, başmaq qadın cinsiyyət orqanıdır, masa və ağac artıq sirli, lakin əminliklə qadın simvolları kimi qeyd edilmişdir. Pilləkən, pillə, pilləli yol və ya onların üzərində getmək cinsiyyət əlaqəsinin etibarlı simvollarıdır. Daha dərin düşünəndə, bu hərəkətin ritmikliyinin ortaq cəhət olduğunu, bəlkə də oyanmanın artmasını, nəfəs darlığını, nə qədər yüksəyə qalxılsa, qeyd etmək lazımdır.

Mənzərəni qadın cinsiyyət orqanının təsviri kimi artıq qiymətləndirmişik. Dağ və qaya kişi cinsiyyət orqanının simvollarıdır; bağça qadın cinsiyyət orqanının çox rast gəlinən simvoludur. Meyvə uşağı deyil, sinələri ifadə edir. Vəhşi heyvanlar cinsi həyəcanlanmış insanları, daha da irəli gedərək pis həvəsləri, ehtirasları bildirir. Çiçəklər və güllər qadının cinsiyyət orqanını və ya daha xüsusi olaraq bakirəliyi ifadə edir. Çiçəklərin həqiqətən bitkilərin cinsiyyət orqanları olduğunu unutmayın.

Otağı artıq simvol kimi tanıyırıq. Təsvir burada, otağın pəncərələri, giriş və çıxışları bədən açıqlarının mənasını daşımaqla davam edə bilər. Otağın açıq və ya bağlı olması da bu simvolikaya uyğun gəlir və açan açar etibarlı kişi simvoludur.

Bu artıq yuxu simvolikası üçün materialdır. Tam deyil və həm dərinləşdirilə, həm də genişləndirilə bilər. Amma fikrimcə, sizə kifayət qədər, bəlkə də artıq gəlir, bəlkə də sizi narazı edir. Soruşacaqsınız: Deməli, həqiqətən cinsi simvolların ortasında yaşayıram? Məni əhatə edən bütün əşyalar, geyindiyim bütün paltarlar, əlimə aldığım bütün şeylər həmişə cinsi simvollar və başqa heç nə deyilmi? Həqiqətən təəccüblü suallar vermək üçün kifayət qədər səbəb var və onlardan birincisi belədir: Yuxu görən şəxs özü bu yuxu simvollarının mənası haqqında heç bir və ya kifayətsiz məlumat vermədiyi halda, biz bu simvolların mənasını haradan bilməliyik?

Cavab verirəm: Çox müxtəlif mənbələrdən, nağıllardan və miflərdən, hekayələrdən və zarafatlardan, folkloradan, yəni xalqların adət-ənənələri, mərasimləri, atalar sözləri və mahnıları haqqında məlumatlardan, poetik və gündəlik dil istifadəsindən. Hər yerdə eyni simvolika qarşımıza çıxır və bu mənbələrin bəzi yerlərində əlavə təlimat olmadan onu başa düşürük. Bu mənbələri tək-tək araşdırsaq, yuxu simvolikasına o qədər çox paralel taparıq ki, öz yozumlarımıza əmin olmalıyıq.

İnsan bədəni, dediyimiz kimi, Şernerə görə yuxuda tez-tez ev simvolu ilə təmsil olunur. Bu təmsilin davamında pəncərələr, qapılar və darvazalar, bədən boşluqlarına girişlər, fasadlar hamardır və ya dayanaq üçün balkonlar və çıxıntılarla təchiz olunmuşdur. Eyni simvolika bizim dil istifadəmizdə də rast gəlinir, məsələn, yaxşı tanıdığımız birini etimadla “köhnə ev” adlandırdıqda, birinin başına bir vurmaq haqqında danışdıqda və ya başqası haqqında “yuxarı qatında hər şey qaydasında deyil” dedikdə. Anatomiya terminologiyasında bədən deşikləri birbaşa “bədən qapıları” adlanır.

Yuxuda valideynləri imperator və kral cütləri kimi görməyimiz əvvəlcə təəccüblüdür. Amma bu, nağıllarda paralelini tapır. “Bir var idi, bir yox idi, bir padşah və bir padşah qadını” ilə başlayan çoxlu nağılların demək istədiyi “Bir var idi, bir yox idi, bir ata və bir ana” deməkdir, bizə aydın deyilmi? Ailədə uşaqları zarafatla “şahzadələr” adlandırırıq, böyüyünü isə “taxt varisi”. Özü padşah “xalqın atası” adlanır. Kiçik uşaqları zarafatla “qurdlar” adlandırırıq və rəhmlə deyirik: “Zavallı qurd”.

Ev simvolikasına qayıdaq. Yuxuda evlərin çıxıntılarını dayanaq kimi istifadə etdikdə, bu, inkişaf etmiş döş haqqında məşhur xalq sözü ilə bağlı deyilmi: “Dayanacaq üçün bir şeyi var”? Xalq belə hallarda daha fərqli ifadələr işlədir, deyir: “Evinin qarşısında çox odun var”, sanki bizim yozumumuza kömək etmək istəyir ki, odun qadın, ana simvoludur.

Odun haqqında daha bir şey. Bu maddənin ana, qadın anlayışını necə təmsil etdiyini başa düşmürük. Burada dil müqayisəsi bizə kömək ola bilər. Alman “Holz” (odun) sözü yunan “hyle” (maddə, xammal) sözü ilə eyni kökdən gəlir.

Burada o qədər də nadir olmayan hal ola bilər: ümumi maddə adı nəhayət xüsusi bir maddə üçün ayrılmışdır. İndi okeanda bir ada var ki, adı Madeyradır. Bu adı ona portuqallar kəşf zamanı vermişdilər, çünki o vaxt tamamilə meşəlik idi. Madeyra portuqal dilində ağac deməkdir. Lakin siz görürsünüz ki, madeira latın sözü materia-nın az dəyişdirilmiş formasından başqa bir şey deyil; bu söz isə ümumiyyətlə maddə mənasını verir. Materia isə mater, yəni anadan törəmişdir. Bir şeyin təşkil olunduğu maddə, elə bil onun analıq hissəsidir. Beləliklə, ağacın qadın, ana mənasında simvolik istifadəsində bu qədim anlayış yaşamağa davam edir.

Doğum yuxuda qanunauyğun olaraq su ilə əlaqə vasitəsilə ifadə olunur; insan suya düşür və ya sudan çıxır, yəni: doğur və ya doğulur. İndi unutmayaq ki, bu simvol inkişaf tarixi həqiqətə iki şəkildə istinad edə bilər. Quruda yaşayan məməlilərin, hətta insanın əcdadlarının su heyvanlarından törəməsi — bu daha uzaq həqiqət olardı — hər bir fərdi məməli, hər bir insan varlığının ilk mərhələsini suda keçirmişdir, yəni anasının bətnində, döl suları içində embrion kimi yaşamış və doğumla sudan çıxmışdır. Mən yuxu görənin bunu bildiyini iddia etmək istəmirəm, əksinə, onun bunu bilməyə ehtiyacı olmadığını müdafiə edirəm. Yuxu görənin başqa bir şeyi bildiyi ehtimal olunur, çünki uşaqlığında ona bunu deyiblər və hətta bunun üçün belə iddia edirəm ki, bu bilik onun simvol yaranmasına heç bir töhfə verməmişdir. Uşaqlıqda ona deyiblər ki, leylək uşaqları gətirir, amma o, onları haradan götürür? Göldən, quyudan, yəni yenə də sudan. Mənim xəstələrimdən birinə, o vaxt kiçik bir qraf oğluna, bu məlumat verilmişdi, sonra o, bütün bir günorta saatları boyunca itmişdi. Nəhayət onu saray gölünün kənarında uzanmış halda tapdılar, üzünü su səthinə əyilmiş və uşaqların suyun dibində görünüb-görünmədiyini diqqətlə müşahidə edirdi.

O. Rankın müqayisəli tədqiqata tabe tutduğu qəhrəmanların doğumu haqqında miflərdə — ən qədimi təxminən e.ə. 2800-cü ildəki Aqade kralı Sarqon haqqında olan mifdir — suya tərk edilmə və sudan xilas edilmə üstün rol oynayır. Rank qeyd etmişdir ki, bunlar doğumun təsvirləridir, yuxuda adətən rast gəlinən təsvirlərə analoqdur. Yuxuda bir şəxsi sudan xilas etmək, onu öz anasına və ya sadəcə anaya çevirir; mifdə isə bir uşağı sudan xilas edən şəxs uşağın həqiqi anası kimi çıxış edir. Məşhur bir zarafatda ağıllı yəhudi oğlanına soruşurlar ki, Musanın anası kim idi? O, çəkinmədən cavab verir: şahzadə. Amma yox, ona deyilir, o, onu yalnız sudan çıxarmışdı. Deməli, o, belə deyir, cavab verir və bununla da mifin düzgün yozumunu tapdığını sübut edir.

Yuxuda ayrılmaq ölmək deməkdir. Uşaqlıq dövründə də belə bir adət var: uşaq itirdiyi vəfat etmiş birinin harada olduğunu soruşanda, ona onun səyahətə getdiyini deyirlər.

Lakin mən, yuxu simvolunun uşağa qarşı işlədilən bu bəhanədən qaynaqlandığı inancına etiraz etmək istəyirəm. Şair də eyni simvolik əlaqədən istifadə edir, o, axirəti kəşf edilməmiş bir ölkə kimi təsvir edir, onun ərazisindən heç bir səyyah (no traveller) geri qayıtmır. Gündəlik həyatda da bizə tamamilə adi gələn ifadələrdən biri də son səyahət haqqında danışmaqdır. Qədim ayinləri yaxşı bilən hər kəs, məsələn, qədim Misir inanclarında ölülər ölkəsinə səyahət təsəvvürünün nə qədər ciddi qəbul edildiyini bilir. Bizə çoxlu nüsxədə “Ölülər kitabı” gəlib çatmışdır; bu kitab, mumiya üçün bu səyahətdə yol göstərən bir Bədeker kimi ona verilirdi. İndi dəfn yerləri yaşayış yerlərindən ayrılmış olduğundan, vəfat edənin son səyahəti artıq bir reallığa çevrilmişdir.

Eyni şəkildə, cinsiyyət orqanlarının simvolikası da yalnız yuxuya məxsus olan bir şey deyil. Hər biriniz bəlkə də bir dəfə tərbiyəsizlik göstərərək bir qadını “köhnə qutu” adlandırmışsınız, bəlkə də bu zaman özünün bir cinsiyyət orqanı simvolundan istifadə etdiyini bilmədən. Yeni Əhddə deyilir: Qadın zəif qabdır. Yəhudilərin müqəddəs kitabları, poetik üsluba çox yaxın olan üslublarında, bəzən düzgün başa düşülməmiş və məsələn, “Nəğmələr nəğməsi”ndə onların təfsiri bir çox yanlış anlaşılmaya səbəb olmuş cinsi-simvolik ifadələrlə doludur. Sonrakı yəhudi ədəbiyyatında qadının ev kimi təsviri, burada qapının cinsiyyət açılışını təmsil etməsi çox yayğındır. Kişi, məsələn, bakirəliyin olmaması halında, qapının açıq tapdığını şikayət edir. Bu ədəbiyyatda qadın üçün masa simvolu da məlumdur. Qadın öz kişisi haqqında deyir: Mən ona masanı düzdüm, o isə onu çevirdi. Deyilir ki, ləli uşaqlar kişinin masanı çevirməsi nəticəsində yaranır. Bu sübutları Brnoda L. Levinin “Kitab və Talmudun cinsi simvolikası” adlı məqaləsindən götürürəm.

Yuxudakı gəmilərin də qadınları ifadə etdiyinə etimoloqlar bizə inandırıcı gəlir; onlar iddia edirlər ki, gəmi əslində gil qabın adı imiş və Şaff (çilə) sözü ilə eyni sözdür. Sobanın qadın və ana bətni olması, Korintli Periandr və onun həyat yoldaşı Melissaya aid yunan əfsanəsi ilə təsdiqlənir. Herodotun məlumatına görə, tiran çox sevdiyi, lakin qısqanclıqdan öldürdüyü həyat yoldaşının kölgəsini ondan məlumat almaq üçün çağırdığında, ölü qadın, Periandrın öz çörəyini soyuq sobaya qoyduğunu xatırlatmaqla özünü təsdiqlədi; bu, başqa heç kimə məlum ola bilməyəcək bir hadisənin ört-basdır edilməsi idi. F. S. Kraussun nəşr etdirdiyi “Anthropophyteia” adlı əsərdə, xalqların cinsi həyatına aid hər şey üçün əvəzolunmaz mənbə kitabında, biz oxuyuruq ki, müəyyən bir Alman bölgəsində doğuş etmiş bir qadın haqqında deyirlər: Onun sobası uçub.

Od qalamaq və bununla əlaqədar hər şey cinsi simvolikadan ən sıx şəkildə keçir. Həmişə alov kişi cinsiyyət orqanı, ocaq isə qadın bətnidir.

Bəlkə də yuxularda qadın cinsiyyət orqanının təsviri üçün mənzərələrin nə qədər tez-tez istifadə olunduğuna təəccüblənmisiniz; əgər belədirsə, qədim dövrdə Ana Torpağın təsəvvürlərdə və mərasimlərdə hansı rol oynadığını, eləcə də əkinçilik anlayışının bu simvolikadan necə təyin olunduğunu mifoloqlardan öyrənin. Yuxuda otağın qadını təmsil etdiyini, dilimizdə “qadın otağı” ifadəsinin “qadın” əvəzinə işlədilməsindən, yəni insan şəxsiyyətinin ona məxsus məkanla əvəz edilməsindən irəli gəldiyini düşünməyə meylli olacaqsınız. Biz eyni şəkildə “Ali Qapı” haqqında danışırıq və bununla sultanı və onun hökumətini nəzərdə tuturuq; qədim Misir hökmdarı Fironun adı da “böyük həyət” mənasından başqa bir şey deməyirdi. [Qədim Şərqdə şəhərin qoşa qapıları arasındakı həyətlər, klassik dünyada meydanlar kimi toplaşma yerləri idi.] Lakin mənim fikrimcə, bu çıxarış çox səthidir. Mənə daha ehtimal olunan odur ki, otaq insanı əhatə edən məkan kimi qadının simvoluna çevrilmişdir. Evi artıq belə bir mənada tanıyırıq; mifologiyadan və poetik üslubdan şəhər, qala, saray və qalanı qadının digər simvolları kimi qəbul edə bilərik: Bu sual, alman dilini danışmayan və başa düşməyən şəxslərin yuxularına müraciət etməklə asanlıqla həll oluna bilər. Son illərdə mən əsasən xarici dilli xəstələri müalicə etmişəm və yadımdaydı ki, onların yuxularında da otaq eyni şəkildə qadını təmsil edirdi, baxmayaraq ki, onların dillərində analoji dil istifadəsi yox idi. Simvolik əlaqələrin dil sərhədlərini aşa biləcəyini göstərən digər əlamətlər də mövcuddur; əslində, bunu qədim yuxu tədqiqatçısı Şubert (1862) artıq iddia etmişdir. Bununla belə, yuxu görənlərimin heç biri alman dilindən tamamilə xəbərsiz deyildi, ona görə də bu fərqləndirməni, digər ölkələrdə yalnız bir dil bilən şəxslər üzərində təcrübə toplaya bilən psixoanalitiklərə buraxmalıyam.

Kişi cinsiyyət orqanının simvolik təsvirləri arasında zarafat, vulqar və ya poetik dil istifadəsində, xüsusilə qədim klassik şairlərdə təkrarlanmayan demək olar ki, heç bir simvol yoxdur. Lakin burada nəzərə alınan təkcə yuxuda görünən simvollar deyil, həm də yeni simvollar, məsələn, müxtəlif fəaliyyətlərin alətləri, ilk növbədə əkin aləti nəzərə alınır. Bundan əlavə, kişi simvolizmi çox geniş və çox mübahisəli bir sahəyə yaxınlaşır; iqtisadi səbəblərdən biz bu sahədən uzaq durmaq istəyirik. Yalnız sıradan çıxan kimi görünən 3 rəqəminin simvoluna bir neçə qeyd həsr etmək istəyirəm. Bu rəqəmin müqəddəsliyinin bu simvolik əlaqəyə borclu olub-olmadığı sualı açıq qalır. Lakin təbiətdə rast gəlinən bəzi üç hissəli əşyaların gerb və emblemlərdə bu cür simvolik məna daşımaq üçün istifadə edilməsinin mənbəyinin aydın olduğu görünür, məsələn, yonca. Həmçinin, üç hissəli, sözdə Fransız zanbağı və Siciliya və Man adası kimi bir-birindən çox uzaq olan iki adanın qəribə gerbi, Triskelion (mərkəzdən çıxan üç yarıməyilmiş ayaq) yalnız kişi cinsiyyət orqanının yenidən üslublaşdırılmış formaları olduğu deyilir.

Qədim dövrlərdə kişi cinsiyyət orqanının təsvirləri pis təsirlərə qarşı ən güclü qoruyucu vasitələr (apotropaylar) hesab edilirdi və bu, müasir dövrümüzün bəxt gətirən talismanlarının hamısının asanlıqla genital və ya cinsi simvollar kimi tanına bilməsi ilə əlaqəlidir. Kiçik gümüş asqılar şəklində daşınan belə bir kolleksiyaya nəzər salaq: dörd yarpaqlı yonca, donuz, göbələk, nal, nərdivan, bacı təmizləyicisi. Dörd yarpaqlı yonca, əslində simvol üçün uyğun olan üç yarpaqlı yoncanın yerini tutub; donuz qədim məhsuldarlıq simvoludur; göbələk şübhəsiz penis simvoludur, elə göbələklər var ki, onların kişi cinsiyyət orqanı ilə inkar olunmaz bənzərliyi sistemli adlarına (Phallus impudicus) səbəb olub; nal isə qadın cinsiyyət orqanının açılışının konturunu təkrarlayır və nərdivan daşıyan baca təmizləyicisi bu dəstəyə aiddir, çünki o, cinsi əlaqənin vulqar şəkildə müqayisə edildiyi həmin fəaliyyətlərdən birini icra edir (Bax: Antropofiteya). Nərdivanı yuxuda cinsi simvol kimi tanıyırıq; alman dilinin istifadəsi burada bizə kömək edir, çünki o, bizə “yüksəlmək” sözünün xüsusi cinsi mənada necə tətbiq olunduğunu göstərir. İnsanlar deyir: “Qadınlara arxasınca yüksəlmək” və “köhnə yüksələn”. Fransız dilində, pillə “la marche” adlandığı üçün, köhnə həzzpərəst üçün tam analoji olaraq “un vieux marcheur” ifadəsinə rast gəlirik. Bir çox böyük heyvanlarda cinsi əlaqənin dişinin üzərinə çıxma, minmə şərtini tələb etməsi, bu əlaqəyə yad deyil.

Bir budağın qoparılması, onaniya aktının simvolik təsviri kimi, yalnız onaniya aktının vulqar adlandırılmalarına uyğun gəlmir, həm də geniş miqyaslı mifoloji paralellərə malikdir. Lakin onaniyanın və ya daha dəqiq desək, onun cəzası olan kastrasiyanın dişlərin tökülməsi və dişlərin qoparılması ilə təsvir edilməsi xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki etnoqrafiyadan buna uyğun bir nümunə tapılır ki, bu da az sayda yuxu görən şəxsə məlum ola bilər. Məncə, şübhə doğurmur ki, bir çox xalqlarda icra olunan sünnət kastrasiyanın ekvivalenti və onun əvəzidir. İndi isə bizə məlumat verilir ki, Avstraliyada bəzi primitiv qəbilələr sünnəti pubertat ayini kimi (gənclərin kişiliyə keçid mərasimi üçün) icra edirlər, digər, bir-birinə çox yaxın yaşayan qəbilələr isə bu aktın yerinə bir dişin qırılmasını qoymuşlar.

Bu nümunələrlə təsvirimi bitirirəm. Bunlar yalnız nümunələrdir; biz bu barədə daha çox şey bilirik və siz təsəvvür edə bilərsiniz ki, belə bir kolleksiya, bizim kimi həvəskarlar tərəfindən deyil, mifologiya, antropologiya, dilşünaslıq və folklor sahəsindəki həqiqi mütəxəssislər tərəfindən aparılsaydı, nə qədər zəngin və maraqlı olardı. Bizi bəzi nəticələr çıxarmağa məcbur edir ki, bunlar hərtərəfli (tam) ola bilməz, lakin bizə çoxlu düşünməyə səbəb verəcəkdir.

Əvvəla, biz belə bir faktla üzləşirik ki, yuxu görən şəxsə, oyanda tanımadığı və yenidən tanımadığı simvolik ifadə tərzi mövcuddur. Bu, elə təəccüblüdür ki, sanki siz kəşf edirsiniz ki, otaq xidmətçiniz Sanskrit dilini başa düşür, halbuki siz bilirsiniz ki, o, Bohemiya kəndində doğulub və bu dili heç vaxt öyrənməyib. Bu faktı bizim psixoloji baxışlarımızla idarə etmək asan deyil. Biz yalnız deyə bilərik ki, simvolikadan xəbərdar olmaq yuxu görən şəxs üçün şüursuzdur, bu, onun şüursuz zəka həyatına aiddir. Lakin bu fərziyyə ilə də işin öhdəsindən gələ bilmirik. İndiyə qədər bizə yalnız şüursuz tələbləri qəbul etmək lazım idi, yəni müvəqqəti və ya daimi olaraq heç nə bilmədiyimiz tələbləri. İndi isə söhbət daha çoxundan, birbaşa şüursuz biliklərdən, müxtəlif obyektlər arasında düşüncə əlaqələrindən, müqayisələrdən gedir ki, bunlar birinin digərinin yerinə sabit şəkildə qoyulmasına gətirib çıxarır. Bu müqayisələr hər dəfə yenidən aparılmır, əksinə, onlar hazır vəziyyətdədir, bir dəfəlik hazırdırlar; bu, onların müxtəlif şəxslərdəki uyğunluğundan, hətta bəlkə də dil fərqliliyinə baxmayaraq uyğunluğundan aydın olur.

Bu simvolik əlaqələr haqqında bilik haradan gəlməlidir? Dil istifadəsi bunların yalnız kiçik bir hissəsini örtür. Digər sahələrdən olan çoxsaylı paralellər yuxu görən şəxs üçün əksər hallarda məlum deyil; biz də onları çətinliklə bir yerə toplamaq məcburiyyətində qaldıq.

İkincisi, bu simvol münasibətləri yuxu görən şəxsə və ya onların ifadə olunduğu yuxu işlənməsinə məxsus deyil. Biz artıq öyrəndik ki, eyni simvolikadan miflər və nağıllar, xalqın atalar sözləri və mahnıları, gündəlik dil istifadəsi və şairanə təsəvvürü istifadə edir. Simvolika sahəsi çox böyükdür, yuxu simvolikası isə bunun yalnız kiçik bir hissəsidir; bütün məsələni yuxu baxımından həll etməyə çalışmaq hətta məqsədəuyğun deyil. Başqa yerlərdə işlədilən simvolların çoxu yuxuda ya heç rast gəlinmir, ya da çox nadir hallarda görünür; bəzi yuxu simvolları isə digər bütün sahələrdə təkrarlanmır, əksinə, gördüyünüz kimi, yalnız burada və ya orada mövcuddur. Burada qədim, lakin aradan qalxmış bir ifadə tərzinin mövcud olduğu təəssüratı yaranır; bu tərzin müxtəlif sahələrdə müxtəlif qalıqları saxlanılıb: biri yalnız burada, digəri yalnız orada, üçüncüsü isə bəlkə də bir az dəyişdirilmiş formalarla bir neçə sahədə. Burada maraqlı bir ruhi xəstənin təsəvvüründən bəhs etməliyəm; o, bütün bu simvol münasibətlərinin qalıqları olduğunu fərz etdiyi bir “əsas dil” təsəvvür edirdi.

Üçüncüsü, qeyd olunan digər sahələrdə simvolikanın heç də yalnız cinsi simvolika olmadığını, halbuki yuxuda simvolların demək olar ki, yalnız cinsi obyektlərin və münasibətlərin ifadəsi üçün istifadə edildiyini nəzərinizə çatdırmaq lazımdır. Bu da asan izah olunmur. Əgər əvvəlcə cinsi məna kəsb edən simvollar sonradan başqa bir tətbiq qazanıbsa və simvolik təsvirdən fərqli təsvirə keçid zəifləməsi bununla bağlıdırsa? Bu suallar açıq-aşkar cavabsız qalır, əgər insan yalnız yuxu simvolikası ilə məşğul olursa. Yalnız həqiqi simvollar ilə cinsəllik arasında çox sıx bir əlaqənin mövcud olduğu fərziyyəsinə yapışmaq olar.

Son illərdə bizə burada vacib bir işarə verilib. Psixoanalizdən müstəqil işləyən bir dil tədqiqatçısı, H. Sperber (Uppsala), cinsi ehtiyacların dilin yaranmasında və inkişafında ən böyük rol oynadığı iddiasını irəli sürüb. Əvvəlcəki dil səsləri ünsiyyətə xidmət edib və cinsi partnyoru çağırıb; dil köklərinin daha sonrakı inkişafı isə ilkin insanın əmək fəaliyyətlərinə müşayiət edib. Bu işlər birgə aparılıb və ritmik təkrarlanan dil ifadələri ilə həyata keçirilib. Bu zaman cinsi maraq işə köçürülmüşdür.

Qədim insan, işi sanki cinsi fəaliyyətin ekvivalenti və əvəzi kimi qəbul edərək onu qəbul olunan hala gətirmişdir. Birgə iş zamanı ortaya çıxan sözün iki mənası olmuşdur: cinsi aktı və ona bərabərləşdirilmiş iş fəaliyyətini ifadə edirdi. Zamanla söz cinsi mənasından ayrılıb işə bağlanmışdır. Nəsillər sonra, yeni bir söz, artıq cinsi mənanı daşıyan və işin yeni bir növünə tətbiq olunan, eyni taleyə uğramışdır. Bu cür yolla, hamısı cinsi mənşəli olan və cinsi mənasını itirmiş bir sıra dil kökləri yaranmışdır. Əgər burada təsvir olunan fərziyyə doğrudursa, yuxu simvolizmini başa düşmək üçün bizə bir imkan açılır. Biz başa düşərik ki, bu ən qədim şərtlərdən birini qoruyan yuxuda niyə cinsə aid o qədər çox simvol var, niyə ümumiyyətlə silahlar və alətlər həmişə kişiliyi, maddələr və işlənmiş şeylər isə qadınlığı təmsil edir. Simvol əlaqəsi, köhnə söz eyniliyinin qalığı olardı; bir vaxtlar cinsiyyət orqanı ilə eyni adlandırılmış şeylər, indi yuxuda onun simvolu kimi çıxış edə bilərdi.

Yuxu simvolizmi ilə apardığımız paralellərdən siz, psixoanalizin xarakterini də qiymətləndirə bilərsiniz; bu xarakter ona, nə psixologiya, nə də psixiatriyanın bacarmadığı ümumi marağın obyekti olmağa imkan verir. Psixoanalitik iş zamanı mifologiya, dilçilik, folklor, xalq psixologiyası və din elmi də daxil olmaqla, araşdırması ən dəyərli nəticələr vəd edən bir çox digər humanitar elmlərlə əlaqələr qurulur. Psixoanalitik zəmində, bu əlaqələrin inkişafını yeganə vəzifəsi kimi qəbul etmiş, 1912-ci ildə Hanns Zaks və Otto Rank tərəfindən idarə olunan “Imago” jurnalının yaranmasını təbii hesab edəcəksiniz. Bu bütün əlaqələrdə psixoanaliz əvvəlcə verən, daha az isə qəbul edən tərəfdir. Onun yad nəticələri başqa sahələrdə yenidən tapılmaqla bizə daha tanış gəlməsi üstünlüyü olsa da, ümumilikdə, həmin digər sahələrdə tətbiqi məhsuldar nəticələr verməli olan texniki metodları və baxış nöqtələrini təqdim edən psixoanalizdir. İnsan fərdinin psixi həyatı, psixoanalitik araşdırma zamanı bizə, insan kütlələrinin həyatındakı bir çox sirri həll etmək və ya ən azı onları doğru işıq altında yerləşdirmək imkanı verən izahlar verir.

Əlavə olaraq, sizə hələ də o şəraiti bildirməmişəm ki, fərz edilən “əsas dil”ə ən dərin nüfuzu hansı şəraitdə əldə edə bilərik və bu dilin hansı sahədə ən çox qorunub saxlandığını. Siz bunu bilməyincə, mövzunun bütün əhəmiyyətini də qiymətləndirə bilməzsiniz. Bu sahə, yəni nevroz sahəsidir; onun materialı isə nevrotiklərin simptomları və digər ifadələridir; psixoanaliz isə məhz onların aydınlaşdırılması və müalicəsi üçün yaradılmışdır.

Mənim dördüncü baxış nöqtəm yenidən bizim başlanğıc nöqtəmizə qayıdır və bizə əvvəlcədən təyin edilmiş cığırda irəliləyir. Biz demişdik ki, yuxu senzurası olmasa belə, yuxu bizə asanlıqla başa düşülən olmayacaqdı, çünki onda biz yuxunun simvol dilini oyanıq düşüncəmizin dilinə tərcümə etmək vəzifəsi ilə üzləşərdik. Deməli, simvolizm yuxu senzurasından başqa, yuxunun təhrif edilməsinin ikinci və müstəqil bir amilidir. Lakin yuxu senzurası üçün simvolizmdən istifadə etmək əlverişlidir, çünki simvolizm də eyni nəticəyə, yəni yuxunun qəribəliyinə və başa düşülməzliyinə gətirib çıxarır.

Yuxunun daha ətraflı öyrənilməsi zamanı yuxunun təhrif edilməsinə kömək edən yeni bir amillə qarşılaşıb-qarşılaşmayacağımız tezliklə aydın olmalıdır. Lakin mən yuxu simvolizmi mövzusunu tərk etməzdən əvvəl, simvolizmin mifdə, dinə, incəsənətə və dilə yayılmasının bu qədər şübhəsiz olduğu halda, niyə təhsilli insanlar arasında bu qədər güclü müqavimətlə qarşılaşa bildiyi sirrini bir daha qeyd etmək istəyirəm. Bəlkə də burada yenidən cinsəlliklə əlaqə günahkardır?