IX. Mühazirə. Yuxu senzurası

Hörmətli xanımlar və cənablar! Yuxunun yaranmasını, mahiyyətini və funksiyasını uşaq yuxularının öyrənilməsindən tanıdıq. Yuxular, hallüsinativ doyum yolu ilə yuxunu pozan (psixi) qıcıqların aradan qaldırılmasıdır. Böyüklərin yuxularından, əlbəttə, yalnız bir qrupu aydınlaya bildik, o qrupu ki, biz onları infantillik tipində olan yuxular kimi adlandırmışıq. Digərlərinin nə olduğu haqqında hələ bir şey bilmirik, lakin onları başa düşmürük də. Hazırda əldə etdiyimiz nəticənin əhəmiyyətini kiçik görmək istəmirik. Hər dəfə bir yuxu bizə tam başa düşülən olduqda, o, hallüsinativ arzunun yerinə yetirilməsi kimi özünü göstərir. Bu təsadüfi və ya əhəmiyyətsiz ola bilməz.

Başqa cür bir yuxu haqqında müxtəlif mülahizələrə əsasən və səhv hərəkətlərin qəbuluna analog olaraq, onun naməlum məzmunun təhrif olunmuş əvəzi olduğunu və yalnız bu məzmunun üzərinə qaytarılması lazım olduğunu qəbul edirik. Bu yuxu təhrifinin tədqiqi, başa düşülməsi indi bizim növbəti vəzifəmizdir.

Yuxu təhrifi, yuxunu bizə yad və başa düşülməz göstərən şeydir. Onun haqqında bir neçə şeyi bilmək istəyirik: birincisi, onun haradan gəldiyini, dinamikasını; ikincisi, nə etdiyini; və nəhayət, bunu necə etdiyini. Həmçinin deyə bilərik ki, yuxu təhrifi yuxu işlənməsinin əməyidir. Yuxu işlənməsini təsvir etmək və onun daxilində fəaliyyət göstərən qüvvələrə qaytarmaq istəyirik.

Və indi aşağıdakı yuxunu dinləyin. O, bizim dairəmizdən bir xanım tərəfindən qeydə alınmışdır və onun məlumatına görə, nüfuzlu, incə təhsilli yaşlı bir xanıma aiddir. Bu yuxunun analizi aparılmamışdır. Məruzəçimiz qeyd edir ki, psixoanalitiklər üçün yozuma lüzumu yoxdur. Yuxu görən özü də onu yozumlamışdır, lakin onu qiymətləndirib və elə hökm verib ki, sanki onu yozumlamağı bacarırmış. Çünki o, yuxu haqqında belə deyib: Və 50 yaşında bir qadın belə iyrənc, axmaq şeylər yuxu görür, gündüz və gecə övladının qayğısından başqa heç bir fikri olmayan bir qadın!⁹

Və indi “sevgi xidmətləri” haqqındakı yuxu. “O, I nömrəli Qarnizon Xəstəxanasına gedir və qapıdakı keşikçiyə, xəstəxanada xidmət etmək istədiyi üçün Baş Həkimlə ... (özünə məlum olmayan bir ad çəkir) danışmalı olduğunu deyir. Bu zaman ‘xidmət’ sözünü elə vurğulayır ki, çavuş dərhal məsələnin ‘sevgi’ xidmətləri ilə bağlı olduğunu anlayır. O, yaşlı bir qadın olduğu üçün, bir az tərəddüddən sonra onu keçirir. Lakin Baş Həkimə çatmaq əvəzinə, çoxlu zabit və hərbi həkimin uzun bir masanın ətrafında dayanıb oturduqları böyük, qaranlıq bir otağa düşür. O, müraciətini bir Ştab Həkiminə edir və həkim bir neçə sözdən sonra onu artıq başa düşür. Yuxuda onun nitqinin mətni belədir: ‘Mən və Vyanadan çoxlu digər qadınlar və gənc qızlar, əsgərlərə, həm çavuşlara, həm də zabitlərə fərqsiz olaraq ... hazırıq.’ Burada yuxuda bir uğultu eşidilir. Lakin eyni sözlərin orada olanların hamısı tərəfindən düzgün başa düşüldüyünü, zabitlərin bir hissəsinin utancaq, bir hissəsinin isə alayçı ifadələri göstərir. Xanım davam edir: ‘Bilirəm ki, bizim qərarımız qəribə səslənir, amma biz çox ciddiyik. Sahədəki əsgərə də ölmək istəyib-istəmədiyi soruşulmur.’ Bir neçə dəqiqəlik narahat susqunluq gəlir. Ştab Həkim onun belinə əlini atır və deyir: ‘Xanım, fərz edin ki, bu həqiqətən baş verəcək...’ (Uğultu). O, ‘Hamısı bir-birindən fərqsizdir’ düşüncəsi ilə onun əlindən qurtulur və cavab verir: ‘Allahım, mən yaşlı bir qadınaram və bəlkə də heç vaxt belə bir vəziyyətə düşməyəcəyəm. Əlavə olaraq, bir şərt yerinə yetirilməlidir: yaşa diqqət edilməlidir; yaşlı bir qadın çox gənc bir oğlana ... (Uğultu); bu dəhşətli olardı.’ Ştab Həkim: ‘Mən tamamilə başa düşürəm!’ Bir neçə zabit, o cümlədən gənc yaşlarında ona evlənmə təklif etmiş biri, bərkdən gülüşür və xanım, hər şeyin aydınlaşması üçün, tanıdığı Baş Həkimə aparılmasını istəyir. Bu zaman, ən böyük çaşqınlığı ilə, onun adını bilmədiyini xatırlayır. Ştab Həkim, buna baxmayaraq, ona çox nəzakətlə və hörmətlə, birbaşa otaqdan yuxarı mərtəbələrə aparan çox dar dəmir spiral pilləkənlərlə ikinci mərtəbəyə qalxmağı göstərir. Yuxarı qalxarkən bir zabitin belə dediyini eşidir: ‘Bu, nə qədər böyük bir qərardır, gənc və ya yaşlı olmasından asılı olmayaraq; bütün hörmətlərim!’

Sadəcə vəzifəsini yerinə yetirdiyi hissi ilə sonsuz bir pilləkənə qalxır.

Bu yuxu, xanımın qeyd etdiyi kimi, bir neçə həftə ərzində — çox əhəmiyyətsiz və bir qədər mənasız dəyişikliklərlə — daha iki dəfə təkrarlanır.

Yuxu axarı baxımından gündüz fantaziyasına uyğun gəlir; onun yalnız bir neçə qırılma nöqtəsi var və məzmunundakı bəzi detallar araşdırma ilə aydınlana bilərdi, lakin bildiyiniz üzrə, bu edilmədi. Lakin diqqət çəkən və bizim üçün maraqlı olan budur ki, yuxu bir neçə boşluq göstərir, bu boşluqlar xatirənin deyil, məzmunun boşluqlarıdır. Üç yerdə məzmun sanki silinmişdir; bu boşluqların yerləşdiyi nitqlər bir mırıldanma ilə kəsilir. Biz heç bir təhlil aparmadığımız üçün, əslində, yuxunun mənası haqqında fikir bildirməyə də hüququmuz yoxdur. Ancaq bəzi işarələr verilmişdir ki, onlardan nəticə çıxarmaq olar, məsələn, „Sevgi xidmətləri“ və xüsusilə mızıldanmadan dərhal əvvəl gələn nitq parçaları, başqa cür qətiyyən birmənalı ola bilməyəcək əlavələr etməyə məcbur edir. Bunları yerinə qoysaq, yuxu görənin vətənpərvərlik vəzifəsini yerinə yetirmək üçün, hərbi xidmətdə olanların (zabitlər və əsgərlər) sevgi ehtiyaclarını ödəmək məqsədilə öz şəxsiyyətini istifadəyə hazır olması məzmunlu bir fantaziya alınır. Bu şübhəsiz çox iyrəncdir, həyasız libidinal fantaziyanın nümunəsidir, amma — yuxuda heç vaxt baş vermir. Məhz bu itirafı tələb edən əlaqənin olduğu yerdə, açıq yuxuda qeyri-müəyyən bir mırıldanma var, bir şey itirilmiş və ya boğulmuşdur.

Ümid edirəm ki, siz bu yerlərin iyrəncliyinin onların boğulmasına motiv olduğunu qəbul edirsiniz. Amma bu hadisəyə harada paralel tapa bilərsiniz? Bu günlərdə uzaq axtarmağa ehtiyacınız yoxdur. İstənilən siyasi qəzeti götürün, görəcəksiniz ki, mətn yer-yerdən çıxarılıb və onun yerinə kağızın ağlığı parlayır. Bilirsiniz ki, bu, qəzet senzurasının işidir. Bu boşalmış yerlərdə yüksək senzura orqanının xoşuna gəlməyən bir şey yazılmışdı və ona görə də o, silindi. Siz fikirləşirsiniz ki, təəssüf, bəlkə də ən maraqlı hissə idi, „ən yaxşı yer“ idi.

Digər vaxtlarda senzura hazır cümləyə təsir etməmişdir. Müəllif hansı yerlərin senzura tərəfindən qəbul edilməyəcəyini əvvəlcədən proqnozlaşdırıb və ona görə də onları qabaqlayaraq yumşaldıb, yüngül dəyişdirib və ya əslində qələmindən axmaq istədiyi şeyə yaxınlaşmalar və işarələrlə kifayətlənib. Onda qəzetdə də boş yerlər olmur, lakin ifadənin bəzi dolambaçlılıqlarından və qaranlıqlarından senzuraya qarşı əvvəlcədən göstərilən ehtiyatı sezə bilərsiniz.

İndi biz bu paraleli qeyd edirik. Deyirik ki, buraxılmış, mırıldanma ilə örtülmüş yuxu nitqləri də senzuraya qurban verilmişdir. Birbaşa olaraq bir yuxu senzurasından danışırıq.

Yuxu senzurası, yuxunun təhrifinə qismən töhfə verən amildir. Açıq yuxuda boşluqların olduğu hər yerdə, yuxu senzurası buna səbəb olmuşdur. Biz daha da irəli getməli və senzuranın ifadəsini, yuxu elementinin digər daha aydın formalaşmış elementlər arasında xüsusilə zəif, qeyri-müəyyən və şübhəli xatırlandığı hər yerdə tanımalıyıq. Lakin bu senzura nadir hallarda “Sevgi xidmətləri” haqqında yuxu nümunəsində olduğu qədər açıq, demək olar ki, naiv şəkildə ifadə olunur. Çox vaxt senzura ikinci tip üzrə özünü büruzə verir: əsl məzmunun yerinə zəiflətmələr, yaxınlaşmalar və işarələr yaradaraq.

Yuxu senzurasının üçüncü təsir üsulu üçün qəzet senzurasının fəaliyyətindən paralel nümunə bilmirəm; lakin məhz bu üsulu indiyə qədər təhlil edilmiş yeganə yuxu nümunəsi üzərində göstərə bilərəm. “1 fl. 50 kr. üçün üç pis teatr bileti” haqqında yuxunu xatırlayırsınız. Bu yuxunun latent düşüncələrində “tələsmək, çox erkən” elementi ön planda idi. Məna belə idi: Bu qədər erkən evlənmək mənasız idi, — eləcə də bu qədər erkən teatr biletləri almaq mənasız idi, — baldızın pulunu bu qədər tələsik xərcləyib ona qarşılığında bəzək almağı gülünc idi. Yuxu düşüncələrinin bu mərkəzi elementindən açıq yuxuya heç nə keçməmişdir; burada teatra getmək və bilet almaq mərkəzə çəkilmişdir. Vurğunun bu yerdəyişməsi, məzmun elementlərinin bu yenidən qruplaşdırılması açıq yuxunu latent yuxu düşüncələrinə o qədər bənzərsiz edir ki, heç kim bu ikinciləri birincinin arxasında axtarmaz. Bu vurğun yerdəyişməsi yuxunun təhrifinin əsas vasitəsidir və yuxuya o qədər qəribəlik verir ki, yuxu görən şəxs onu öz məhsulu kimi tanımaq istəmir.

Beləliklə, materialın buraxılması, dəyişdirilməsi və yenidən qruplaşdırılması yuxu senzurasının təsirləri və yuxunun təhrifinin vasitələridir. Yuxu senzurasının özü: yuxunun təhrifinin müəllifi və ya müəlliflərindən biridir, onun tədqiqi indi bizi məşğul edir. Dəyişdirməni və yenidən sıralamanı biz “yerdəyişmə” kimi ümumiləşdirməyə də öyrəşmişik.

Yuxu senzurasının təsirləri haqqında bu qeydlərdən sonra indi onun dinamikasına tərəf çevrilirik. Ümid edirəm ki, bu ifadəni çox antropomorfik qəbul etmirsiniz və yuxu senzoru kimi beyin otağında yaşayan və orada vəzifəsini icra edən kiçik, sərt bir kişini və ya bir ruhu təsəvvür etmirsiniz, eləcə də çox lokalizatorik deyilsiniz, belə ki, belə senzura təsirinin gəldiyi bir “beyin mərkəzi” haqqında düşünmürsünüz; bu mərkəzin zədələnməsi və ya çıxarılması ilə bu təsir aradan qalxardı. Bu, hələlik dinamik əlaqə üçün sadəcə yaxşı işlədilə bilən bir termindir. Bu söz bizə belə təsirin hansı təmayüllər tərəfindən icra olunduğunu və hansı təmayüllərə yönəldiyini soruşmağa mane olmur; yuxu senzurasına daha əvvəl də, bəlkə də onu tanımadan, rast gəldiyimizi öyrəndikdə təəccüblənməyəcəyik.

Bu əslində belə olmuşdur. Xatırlayırsınız ki, sərbəst assosiasiya texnikasını tətbiq etməyə başlayanda gözlənilməz bir təcrübə ilə üzləşmişdik. Orada, yuxu elementindən onun əvəzi olan şüursuz elementə keçmək istəyən səylərimizə müqavimət göstərildiyini hiss etdik. Dedik ki, bu müqavimət müxtəlif dərəcədə böyük ola bilər; bir dəfə nəhəng, digər dəfə isə olduqca az. İkinci halda, yozum işimiz üçün yalnız bir neçə vasitəçi həlqəni keçmək lazımdır; lakin müqavimət böyük olduqda, elementdən uzun assosiasiya zəncirlərini ölçməli, ondan çox uzağa aparılmalı və yolda fikrə qarşı tənqidi etirazlar kimi özünü göstərən bütün çətinlikləri aşmalıyıq. Yozum işində bizə müqavimət kimi qarşı çıxan şeyi, indi yuxu işlənməsinə yuxu senzurası kimi daxil etməliyik. Yozum müqaviməti yalnız yuxu senzurasının obyektivləşməsidir. O, bizə sübut edir ki, senzura qüvvəsi yuxunun təhrifini törətməklə bitməyib və o vaxtdan bəri sönməyib, əksinə, bu senzura təhrifi davam etdirmək niyyəti ilə daimi bir institut kimi mövcudluğunu qoruyur. Əlavə olaraq, yozumda müqavimət hər bir element üçün gücünə görə dəyişdiyi kimi, senzura ilə törədilən təhrif də eyni yuxuda hər bir element üçün fərqli dərəcədə böyük çıxmışdır. Açıq və gizli yuxunu müqayisə etdikdə görürük ki, bəzi gizli elementlər tamamilə aradan qaldırılıb, digərləri az və ya çox dərəcədə dəyişdirilib, daha digərləri isə dəyişməz, hətta bəlkə də gücləndirilmiş şəkildə manifest yuxu məzmununa köçürülüb.

Lakin biz hansı təmayüllərin senzura tətbiq etdiyini və hansı təmayüllərə qarşı olduğunu araşdırmaq istəyirdik. İndi isə yuxunun, hətta bəlkə də insan həyatının başa düşülməsi üçün fundamental olan bu sual, yozuma tabe tutulmuş yuxuların silsiləsinə nəzər saldıqda, asanlıqla cavablandırıla bilər. Senzura tətbiq edən təmayüllər, yuxu görənin oyanıq halda verdiyi hökmlərlə təsdiqlənən, onunla razılaşdığı təmayüllərdir. Əmin olun ki, öz yuxunuzun düzgün aparılmış yozumunu rədd edirsinizsə, bunu eyni səbəblərdən edirsiniz; yuxu senzurasının tətbiq edildiyi, yuxu təhrifinin yaradıldığı və yozumun zəruri olduğu səbəblərlə. 50 yaşlı xanımın yuxusunu xatırlayın. O, yozum etmədən yuxusunu iyrənc tapır, xanım Dr. v. Hug ona yozumun zəruri olduğunu bildirsəydi, daha da qəzəblənərdi və məhz bu qınama səbəbindən, yuxusunda ən qəbuledilməz yerlər mırıldanma ilə əvəz olunmuşdur.

Lakin yuxu senzurasının qarşı olduğu təmayülləri, əvvəlcə bu instansiyanın öz nöqteyi-nəzərindən təsvir etmək lazımdır. Sonra yalnız deyilə bilər ki, onlar tamamilə qınanmalı təbiətdədir, etik, estetik və sosial baxımdan qəbuledilməzdir, haqqında düşünməyə belə cəsarət edilməyən və ya yalnız iyrəncliklə düşünülən şeylərdir. Hər şeydən əvvəl, senzura edilən və yuxuda təhrif olunmuş ifadə olunan istəklər, sərhədsiz və qeydsiz-şərtsiz eqoizmin ifadələridir. Həqiqətən də, hər yuxuda öz Mənimiz iştirak edir və manifest məzmunu yaxşı gizlətməyi bacarsa belə, hər yuxuda əsas rolu oynayır. Yuxunun bu “sacro egoismo”su (müqəddəs eqoizmi), şübhəsiz ki, yuxuya münasibətlə bağlı olan və bütün xarici dünyaya olan marağın geri çəkilməsindən ibarət olan mövqedən ayrı deyil.

Bütün etik qaydalardan azad olan Mən, cinsi meylin bütün tələbləri ilə də razılaşır; bunlar bizim estetik tərbiyəmiz tərəfindən çoxdan qınanmış və bütün əxlaqi məhdudiyyət tələblərinə zidd olan tələblərdir. Həzz tələbi — bizim dediyimiz kimi libido — obyektlərini ləngimədən seçir və ən çox qadağan edilmiş obyektləri üstün tutur. Yalnız başqasının arvadı deyil, əsasən insan razılaşması ilə müqəddəsləşdirilmiş, qadağan edilmiş (insest) obyektlər: kişidə ana və bacı, qadında ata və qardaş. (Bizim 50 yaşlı xanımın yuxusu da insest yuxusudur, onun libidosu şübhəsiz ki, oğluna yönəlib.) İnsan təbiətindən uzaq olduğuna inandığımız həvəslər yuxuları qıcıqlandıracaq qədər güclü olduğunu göstərir. Nifrət də sərhədsiz şəkildə özünü büruzə verir. Ən yaxın, həyatda ən çox sevilən şəxslərə — valideynlərə, bacı-qardaşlara, həyat yoldaşına, öz uşaqlarına qarşı qisas və ölüm istəkləri heç də qeyri-adi deyil. Bu senzuralanmış istəklər həqiqi bir cəhənnəmdən qalxırmış kimi görünür; yozumdan sonra oyaq halda onlara qarşı heç bir senzura bizə kifayət qədər sərt gəlmir.

Ancaq bu pis məzmunu yuxunun özünə qarşı ittiham kimi qəbul etməyin. Siz unutmursunuz ki, onun zərərsiz, hətta faydalı funksiyası var: yuxunu pozulmadan qorumaq. Belə bir pislik yuxunun mahiyyətində deyil. Siz həmçinin bilirsiniz ki, məşru istəklərin və təcili fiziki ehtiyacların ödənməsi kimi tanına bilən yuxular da var. Bunların, əlbəttə, yuxu təhrifi yoxdur; lakin onlara ehtiyac da yoxdur, onlar Mənin etik və estetik təmayüllərini incitmədən funksiyalarını yerinə yetirə bilərlər. Həmçinin nəzərə alın ki, yuxu təhrifi iki amillə mütənasibdir. Bir tərəfdən, senzuralanacaq istək nə qədər pis olarsa, təhrif bir o qədər böyük olur; digər tərəfdən, senzuranın tələbləri hazırda nə qədər sərt olarsa, təhrif bir o qədər böyük olur. Buna görə də, gənc, sərt tərbiyə almış və soyuq qız, biz həkimlərin, məsələn, icazə verilmiş, zərərsiz libidinal istəklər kimi tanımalı olduğumuz yuxu təhriklərini amansız senzura ilə təhrifə uğradacaq və yuxu görən qadın özü on il sonra bu istəkləri belə qiymətləndirəcək.

Bundan başqa, yozum işimizin bu nəticəsi üzərində qəzəblənmək üçün hələ çox uzaqdayıq. Məncə, biz onu hələ tam başa düşmürük; lakin hər şeydən əvvəl, bizə düşən vəzifə, onu bəzi hücumlara qarşı təmin etməkdir. Ona bir qüsür tapmaq heç də çətin deyil. Yuxu yozumlarımız, əvvəllər etiraf etdiyimiz şərtlər əsasında aparılmışdır: yuxunun ümumiyyətlə bir mənasının olması, hipnotik yuxudan normal yuxuya keçid zamanı hazırda şüursuz psixi proseslərin mövcudluğunu qəbul etmək və bütün ağla gələn fikirlərin determinist olması. Əgər bu şərtlər əsasında yuxu yozumunun inandırıcı nəticələrinə gəlmiş olsaydıq, bu şərtlərin doğru olduğunu haqlı olaraq nəticə çıxarardıq. Bəs, əgər nəticələr mənim təsvir etdiyim kimidirsə? Onda demək olar ki, belə deyilməlidir: Bunlar mümkün olmayan, mənasız, ən azı çox ehtimal olunmayan nəticələrdir, deməli, şərtlərdə bir şey səhv idi. Ya yuxu həqiqətən psixi hadisə deyil, ya da normal vəziyyətdə şüursuz heç nə yoxdur, ya da texnikamızın bir yerində sızma var. Bu, şərtlərimiz əsasında iddia etdiyimiz bütün dəhşətlərdən daha sadə və daha qaneedici deyilmi?

Hər ikisi! Həm daha sadə, həm də daha qaneedici, lakin buna görə də mütləq doğru deyil. Məsələ hələ həll olunmamışdır, ona görə də vaxt verək. Hər şeydən əvvəl, yuxu yozumlarına qarşı tənqidi daha da gücləndirə bilərik. Həmin nəticələrin bu qədər xoşagəlməz və iyrənc olması bəlkə də o qədər də əhəmiyyət kəsb etməzdi. Daha güclü arqument ondan ibarətdir ki, yuxularının yozumu vasitəsilə onlara bu cür istək təmayüllərini aid etdiyimiz yuxu görən şəxslər, bunu ən qəti şəkildə və əsaslı səbəblərlə rədd edirlər. “Nə?” – deyir bir nəfər, “Siz mənim yuxumdan çıxarmaq istəyirsiniz ki, bacımın təchizatına və qardaşımın tərbiyəsinə sərf etdiyim məbləğlərə görə təəssüf edirəm? Amma bu, mümkün deyil; mən yalnız bacı-qardaşlarım üçün çalışıram, ən böyük övlad kimi vəfat etmiş anamıza verdiyim vədi yerinə yetirməkdən başqa heç bir marağım yoxdur.” Və ya bir yuxu görən qadın deyir: “Mən ərimin ölümünü arzulamalıyam. Bu, həqiqətən də qəzəb doğuran axmaqlıqdır! Təkcə ən xoşbəxt evlilikdə yaşamağımızla bağlı deyil – bunu sizə inandırmaq çətin olacaq – ərimin ölümü məni dünyada sahib olduğum hər şeydən məhrum edərdi.” Və ya başqa biri bizə cavab verəcək: “Mən bacıma qarşı həssas istəklər bəsləməliyəm? Bu, gülüncdür; mən ona heç bir əhəmiyyət vermirəm; münasibətlərimiz pisdir və illərlə onunla bir dəfə belə söhbət etməmişəm. Əgər bu yuxu görən şəxslər onlara aid edilən təmayülləri təsdiqləməsə və ya inkar etməsəydi, bəlkə də bunu asanlıqla qəbul edərdik; deyərdik ki, bunlar elə şeylərdir ki, onlar öz haqqında bilmirlər. Amma onların belə yozumlanmış bir istəyin tam əksini öz içlərində hiss etmələri və həmin əksliyin üstünlüyünü həyat tərzləri ilə bizə sübut edə bilmələri, nəhayət, bizi təəccübləndirməlidir. İndi bütün yuxuların yozumu işini, nəticələri ilə absurdluğa gətirilmiş bir şey kimi kənara atmaq vaxtı gəlməmişdirmi?

Xeyr, hələ də gəlməyib. Bu daha güclü arqument də tənqidi şəkildə hücum etdiyimiz zaman qırılır. Əgər ruh həyatında şüursuz təmayüllərin olduğunu fərz etsək, şüurlu həyatda onlara qarşı olanların üstün olduğu sübut edildiyi təqdirdə, bunun heç bir isbat qüvvəsi yoxdur. Bəlkə də ruh həyatında yer də var. Bir-birinə zidd olan təmayüllər, yan-yana mövcud olan ziddiyyətlər üçün; bəlkə də, əksinə, bir təhrikin üstünlüyü, onun əksinin şüursuzluğu üçün şərt ola bilər. Beləliklə, əvvəlcə irəli sürülən etirazlar yerində qalır: yuxuların yozumu nəticələri sadə deyil və çox xoşagəlməzdir.

Birincisi, cavab olaraq qeyd edilməlidir ki, sadəliyə olan bütün həvəsinizlə heç bir yuxu problemini həll edə bilməzsiniz; mürəkkəb münasibətlərin qəbuluna razı olmalısanız. İkincisi isə, hisslərinizdəki bəyənmə və ya iyrənmə elmi hökm üçün motiv kimi istifadə etməklə açıq-aşkar səhv etdiyinizdir. Yuxuların yozumu nəticələrinin sizə xoşagəlməz, hətta biabırçı və iyrənc görünməsi nəyi dəyişir? «Ca n’empeche pas d’exister» (Bu, mövcud olmağa mane olmur), deyə gənc doktor kimi müəllimim Şarkodan bənzər bir halda eşitmişdim. Bu dünyada real olanı bilmək istəyirsinizsə, alçaq ürəkli olmaq, öz səmpatiyalarınızı və antipatiyalarınızı incəliklə kənara qoymaq lazımdır. Əgər bir fizik sizə sübut edə bilər ki, bu torpaqdakı orqanik həyat qısa müddət ərzində tam donmaya yer verməlidir, «ona da etiraz etməyə cəsarət edirsinizmi: Bu ola bilməz; bu perspektiv çox xoşagəlməzdir?» Məncə, siz susacaqsınız, ta ki, başqa bir fizik gəlib birincinin fərziyyələrində və ya hesablamalarında səhv olduğunu sübut edənə qədər. Əgər siz xoşagəlməz olanı özünüzdən uzaqlaşdırırsınızsa, yuxu qurulması mexanizmini başa düşmək və ona qalib gəlmək əvəzinə, onu təkrarlayırsınız.

Bəlkə də siz senzura olunmuş yuxu arzularının iyrənc xarakterini nəzərə almamağı vəd edirsiniz və insanın təbiətində pisliyə bu qədər geniş yer verilməsinin ehtimal olunmaz olduğu arqumentinə sığınırsınız. Amma bunu deməyə öz təcrübələriniz sizi haqlı çıxarırmı? Özünüzün necə göründüyünüz haqqında danışmaq istəmirəm, amma rəhbərləriniz və rəqibləriniz arasında bu qədər yaxşılıq, düşmənləriniz arasında bu qədər cəngavərlik, cəmiyyətinizdə isə bu qədər az qısqanclıq tapmısınız ki, insan təbiətindəki eqoist pisliyə qarşı çıxmağı özünüzə borc bilirsiniz? Cins həyatının bütün məsələlərində insanların ortalamasının nə qədər özünü saxlaya bilməyən və etibarlı olmadığını bilmirsiniz? Və ya gecələr yuxusunda gördüyümüz bütün təcavüzlərin və həddini aşmaların gündəlik həyatda ayıq insanlar tərəfindən cinayət kimi həqiqətən törədildiyini bilmirsiniz? Psixoanaliz burada Platonun qədim sözlərini təsdiqləməkdən başqa nə edir: yaxşı insanlar, digərlərinin, yəni pis olanların həqiqətən etdiklərini yalnız yuxuda görməklə kifayətlənənlərdir?

Və indi fərdi olandan uzaqlaşın, hələ də Avropanı viran edən böyük müharibəyə baxın, indi mədəniyyət aləmində özünü göstərməyə cəsarət edən zorakılıq, qəddarlıq və yalandan ibarət həddindən artıq miqdarı düşünün. Milyonlarla izləyən şəxslər günahkar olmasaydı, bir dəstə vicdansız və aldadıcı şəxsin bütün bu pis ruhları azad etməyə nail olacağına həqiqətən inanırsınız? Bu şəraitdə belə, insanın psixi quruluşundan pisliyi kənarlaşdırmaq naminə nizə qırmağa cəsarət edirsiniz?

Siz mənə müharibəni birtərəfli qiymətləndirdiyimi irəli sürəcəksiniz; o, insanlarda ən gözəl və ən yüksək keyfiyyətləri, onların qəhrəmanlığını, özünü qurban verməsini və sosial hisslərini də üzə çıxarıb. Bəli, amma burada psixoanalizə tez-tez edilən ədalətsizliyə ortaq olmayın: ona bir şeyi inkar etdiyi üçün, çünki o, digərini iddia edir. Bizim məqsədimiz insan təbiətinin yüksək meyllərini inkar etmək deyil, və biz heç vaxt onların dəyərini azaltmağa çalışmamışıq. Əksinə; mən sizə yalnız senzura olunmuş pis yuxu arzularını deyil, həm də onları boğan və tanınmaz hala gətirən senzuranı da göstərirəm. İnsandakı pisliyə yalnız ona görə daha çox diqqət yetiririk ki, digərləri onu inkar edir, nəticədə insanın psixi həyatı yaxşılaşmasa da, anlaşılmaz olur. Sonra birtərəfli etik qiymətləndirməni tərk etdikdə, insan təbiətində pisliyin yaxşılıqla olan münasibəti üçün əlbəttə daha düzgün düstur tapmağı bacararıq.

Beləliklə, mövqe dəyişmir. Yuxuların yozumu üzərində apardığımız işin nəticələrini, onları qəribə tapsaq belə, tərk etməyə ehtiyac yoxdur. Bəlkə də sonradan başqa yolla onların anlaşılmasına yaxınlaşa bilərik. Hazırda möhkəm tuturuq: Yuxunun təhrif olunması, gecə vaxtı, yuxu zamanı bizdə hərəkətə keçən, müəyyən dərəcədə qəbuledilməz arzu təhriklərinə qarşı Mənin tanınmış təmayülləri tərəfindən icra olunan senzuranın nəticəsidir. Əlbəttə, niyə məhz gecə vaxtı və bu qəbuledilməz arzuların haradan gəldiyi barədə hələ çox sual vermək və araşdırmaq lazımdır.

Lakin indi bu araşdırmaların digər bir nəticəsini layiqincə önə çıxarmağı buraxsaq, bu, haqsızlıq olardı. Yuxuda bizi narahat etmək istəyən yuxu arzuları bizə məlum deyil; onlar haqqında yalnız yuxuların yozumu vasitəsilə məlumatlanırıq. Deməli, onlar müzakirə olunan mənada hazırda şüursuz kimi qəbul edilməlidir. Amma biz etiraf etməliyik ki, onlar sadəcə hazırda şüursuz deyil. Yuxu görən şəxs, yuxunun yozumu vasitəsilə onları tanıdıqdan sonra, çox hallarda gördüyümüz kimi, onları inkar edir. Bu hal, «Aufstoßen» (gəyirmə) dil sürçməsi yozumunda ilk dəfə rast gəldiyimiz halı təkrarlayır; həmin halda şam yeməyində nitq söyləyən şəxs, həmin vaxt və ya bundan əvvəl heç vaxt rəhbərinə qarşı hörmətsiz bir təhrikinin şüuruna gəlmədiyini qəzəblə təsdiq etmişdi. Biz həmin vaxt belə bir təsdiqin dəyərinə artıq şübhə ilə yanaşmış və onu, nitq söyləyən şəxsin özündə mövcud olan bu təhrikdən daim xəbərsiz olması fərziyyəsi ilə əvəz etmişdik. Bu, indi güclü təhrif olunmuş hər bir yuxunun yozumunda təkrarlanır və beləliklə, bizim anlayışımız üçün əhəmiyyət qazanır. İndi biz, ruh həyatında, uzun müddətdir heç nəyin məlum olmadığı, bəlkə də heç vaxt heç nəyin məlum olmadığı proseslər və təmayüllərin olduğunu qəbul etməyə hazırıq.

Beləliklə, şüursuz bizim üçün yeni bir məna qazanır; onun mahiyyətindən «hazırda» və ya «müvəqqəti» anlayışı yox olur, o, sadəcə «hazırda gizli» deyil, daimi şüursuzluq da ifadə edə bilər. Əlbəttə, bu barədə başqa bir dəfə daha çox məlumat almalı olacağıq.