On altıncı mühazirə. PSİXOANALİZ VƏ PSİXİATRİYA

Dəyərli xanımlar və bəylər! Birillik fasilədən sonra sizi yenidən görməkdən və söhbətlərimizi davam etdirməkdən məmnunam. Keçən il sizə yanlış hərəkətlər və yuxular problemlərinin psixoanalitik təhlilini təqdim etdim; indi isə tezliklə görəcəyiniz kimi, həm onlarla, həm də digərləri ilə çox ortaq cəhəti olan nevrotik halların anlanmasına sizi daxil etmək istəyirəm. Amma əvvəlcədən deyim ki, bu dəfə keçən ilki kimi sizə qarşı eyni münasibəti saxlaya bilmərəm. Onda bu ondan irəli gəlirdi ki, mən sizin hökmünüzə uyğunlaşdırmadan heç bir addım ata bilməzdim, sizlərlə çox müzakirə aparırdım, etirazlarınızı nəzərə alırdım və əslində sizi və sizin «sağ düşünüş»ünüzü ən yüksək instansiya sayırdım. Bundan sonra belə davam edə bilməz, üstəlik çox sadə bir səbəbdən. Yanlış hərəkətlər və yuxular fenomen kimi sizə naməlum deyildi. Demək olar ki, sizin də mənim qədər təcrübəniz var idi. Ya da belə bir təcrübəni asanlıqla əldə edə bilərdiniz. Amma nevrozlar sahəsi sizə yaddır; çünki siz həkim olmadığınız üçün, mənim bildirdiklərimdən başqa bu sahəyə heç bir digər çıxışınız yoxdur, o zaman müzakirə olunan materialla tanışlıq olmadan ən yaxşı hökm nə deməkdir?

Lakin mənim bəyanatımı elə başa düşməyin ki, mən sizə dogmatik mühazirələr oxumağa niyyət etmişəm və onların mütləq imanla qəbul edilməsini tələb edirəm. Belə bir səhv mənim qarşımda böyük ədalətsizlik olardı. Mən heç bir qənaəti sizə qəsdən qəbul etdirmək istəmirəm – məqsədim sizin fikrinizi oyatmaq və qabul görmüş fikirlərinizi sarsıtmaqdır. Əgər faktiki bilməməzlik üzündən hökm çıxarmaq iqtidarında deyilsinizsə, o zaman nə inanmalı, nə də inkar etməlisiniz. Siz dinləməli və mənə danışacağım şeyin təsirinə qarşı müqavimət göstərməməlisiniz. İnamlar o qədər asan qazanılmır, əgər onlara zəhmət çəkmədən gəlinsə, tezliklə əhəmiyyətini itirir və müqavimət göstərmək qabiliyyəti olmayan halda olur. İnanmağa haqqı olan yalnız mən kimi uzun illər eyni material üzərində işləmiş və bu müddətdə özü də eyni təəccüblü yeni təcrübəni əldə etmiş şəxsdir. Ümumiyyətlə, intellektual sahədə bu qədər tez yetişən inanclar, aniq etiqad dəyişmələri və ondan dərhal imtina nəyə lazımdır? Siz «coup de foudre», yəni ilk görüşdəki sevginin tamamilə başqa – affektiv – sahədən qaynaqlandığını görmürsünüzmü? Hətta xəstələrimizdən də psixoanalizin tərəfdarları olmaq qənaətini tələb etmirik. Hazırlığı ilə bizə gəlmələrini də istəmirik. Çox vaxt bu hətta şübhələrə səbəb olur. Müsbət skeptisizm – bizim üçün onların arzu olunan mövqeyidir. Beləliklə, siz də psixoanalitik baxışlarla yanaşı, ümumi qəbul edilmiş və ya psixiatrik[58] baxışları da mənimsəməyə çalışın; ta ki, onlar bir-birinə təsir edib, uyğunlaşana və vahid son inanca birləşənə qədər.

Lakin digər tərəfdən, siz heç bir an belə düşünməməlisiniz ki, mənim irəli sürdüyüm psixoanalitik baxışlar spekulyativ sistemdir. Bu, əksinə, təcrübədir – ya müşahidədən alınan bilavasitə təəssürat, ya da onun emalı nəticəsi. Bu yenidən emalın kifayət qədər və əsaslandırılmış olub-olmaması elmin daha da inkişafı ilə aydınlaşacaq, demək olar ki, iki yarım onillik keçdikdən sonra, nisbətən yaşlı bir yaşa çatmış mən, tənə etmədən deyirəm ki, bu müşahidələrə səbəb olan iş xüsusilə ağır, intensiv və dərin idi. Mənə tez-tez elə görünürdü ki, rəqiblərim bizim iddialarımızın mənşəyini tamamilə nəzərə almaq istəmir, sanki onlar burada yalnız subyektiv ideyalardan ibarət bir məsələdən söhbət getdiyini düşünürlər, hansına ki, başqa biri öz fikrini qarşı qoya bilər. Rəqiblərin bu davranışı mənə tamamilə aydın deyil. Bəlkə də bu belədir: həkimlər adətən nevroz xəstələrinə qarşı o qədər laqeyddirlər, onlara nə demək istədiklərini o qədər diqqətsiz dinləyirlər ki, onların bildirdiklərindən qiymətli bir şey almaq imkanı onlara qəribə görünür, yəni ciddi müşahidələr aparmaq. Bu münasibətlə sizə söz verirəm ki, bu mühazirələri oxuyarkən az polemiqa aparacağam, xüsusilə də bəzi şəxslərlə. Mən mübahisənin bütün şeylərin atası olduğu mövqeyinin düzgünlüyündən əmin ola bilmədim. Mənə görə, o, yunan sofistikasından qaynaqlanır və o da dialektikanın qiymətini həddindən artıq yüksəltməkdən əziyyət çəkir. Mənə isə əksinə, elə adlandırılan elmi polemika ümumiyyətlə çox məhsuldar deyil, üstəlik, onun demək olar ki, həmişə son dərəcə şəxsi xarakter daşıdığını nəzərə almasaq belə. Bir neçə il əvvəl mən də bir vaxtlar tək bir tədqiqatçı (Münhendəki Levelfeld) ilə həqiqi elmi polemika apardığımı qürurla söyləyə bilərdim. İş o qədər getdi ki, biz dost olduq və bu günə qədər də dostluğumuz davam edir. Lakin bu təcrübəni çoxdan təkrarlamırdım, çünki belə bir nəticədə əmin deyildim[ 59 ].

Sizin belə bir ədəbi diskussiyadan imtina etdiyimi düşünə bilərsiniz, bu, itirazlara xüsusi böyük dözümsüzlüyü, özünü sevməyi və ya elmdə incə ifadə ilə deyildiyi kimi "dəliliyi" göstərir. Buna cavab olaraq sizə demək istərdim ki, əgər bir gün belə ağır işlərlə bəzi qənaətlərə nail olarsınız, onda bu qənaətə müəyyən bir inadla bağlı qalmaq hüququna da malik olacaqsınız. Bundan əlavə, işim zamanı bəzi vacib məsələlərdə öz mövqelərimi dəyişdirdiyimi qeyd edə bilərəm. Onları yeniləri ilə əvəz etdim. Hər dəfə ictimai bildirişlər verdim. Bu səmimiyyətin nəticəsi necədir? Bəziləri mən tərəfindən edilən dəyişikliklər haqqında heç bir məlumat əldə etməmişdilər. Bu gün artıq keçmişdəki əhəmiyyətini itirmiş müddəalər üzrə məni tənqid edirlər. Başqaları məni dəqiq bu dəyişikliklərdə ittiham edirlər. Ona görə də məni etibarsız hesab edirlər. Elə deyilmi, ki, baxışlarını bir neçə dəfə dəyişən adam ümumiyyətlə etimada layiq deyil, çünki son iddialarında da səhv edə biləcəyini asanlıqla ehtimal etmək olar? Lakin bir dəfə söylədiyi fikrə sadiq qalanı inatçı sayır. Ona məxsus deyirlər. Bu ziddiyyətli tənqidi nəticələr qarşısında özün olmağa davam etməkdən və öz fikrinin göstərdiyi kimi davranmaqdan başqa nə etmək olar? Mən də buna qərar verdim və artıq böyüyən təcrübəmin tələb etdiyi bütün nəzəriyyələrimdəki dəyişikliklərə və düzəlişlərə mane olmağa icazə verməyəcəyəm. Əsas baxışlarımda hələ də heç nə tapmadım ki, onu dəyişdirmək lazım olsun və ümid edirəm ki, belə qalacaq.

Beləliklə, mən sizə nevrotik halların psixianalitik anlanmasını ifadə etməyə niyyətliyəm. Bu zaman onları artıq öyrənilmiş fenomenlərlə həm analogiya, həm də kontrast baxımından müqayisə etmək təbii görünür. Bir çox insanın qəbul zamanı müşahidə etdiyi simptomatik hərəkətlərlə başlayacağam. Qəbul saatlarında bizə gələn və uzun həyatlarındakı bəlalardan cəmi on beş dəqiqədə danışanlarla analitik çox şey edə bilməz. Onun daha dərin biliyi ona, digər bir həkimin edə biləcəyi kimi, «Siz sağlamsınız» deyə qənaət bildirməyə imkan vermir. Və kiçik bir hidropatiya kursu keçməyi tövsiyə etməyə də yox. Bizim bir həmkarımız qəbul zamanı pasiyentləri ilə nə etdiyini soruşduqda, çiyinlərini çəkərək cavab verdi: o, onların dəcəlliklərinə görə onlara müəyyən miqdarda kron cəriməsi kəsir. Beləliklə, ən məşğul psixoanalitiklərin belə qəbul zamanı o qədər də hərəkətli olmadığını eşitdikdə təəccüblənməyin. Qəbul otağı ilə öz kabinetim arasında ikiqat qapı qurdurub onu keçə ilə örtməyi əmr etdim. Bu kiçik qurğunun təyinatı heç bir şübhə doğurmur. Və daim olur ki, qəbul otağından buradığım xəstələr arxalarındakı qapını bağlamayıb getirlər. Buna görə demək olar ki, hər iki qapı açıq qalır. Bunu görüb, mən bir qədər qeyri-dəsturlu tonda daxil olan adamın — olar ki, zərif bir cənab və ya çox gözəl geyinmiş bir xanım olsun — geri dönüb səhvini düzəltməsində israr edirəm. Bu yerli-yersiz pedantlıq təəssüratı yaradır. Belə bir tələb qarşısında bəzən özüm də çətinlik çəkmişəm. Xüsusilə o hallarda, ki, söhbət belə şəxslər haqqında gedir. Onlar öz-özləri qapı tutacağa toxuna bilmirlər. Müşayiət edən şəxslər onları bu toxunuşdan azad etdikdə sevinclənirlər. Amma əksər hallarda mən haqlı idim. Çünki qəbul otağından həkimin kabinetinə aparan qapını açıq buraxan adam, əxlaqsız insanlara aid olur. O ən qeyri-dostmürübhana qarşılamağa layiqdir. Hamısını dinləmədən dərhal onların tərəfinə keçməyin. Pasiyentin bu diqqətsizliyi yalnız o halda baş verir ki, o, qəbul otağında tək olur və arxasında boş otaq qoyur, lakin ətrafında digər, xarici şəxslər gözlədikdə belə bir şey heç vaxt baş vermir. Bu sonuncu halda o, həkimlə danışarkən dinlənməməsinin öz maraqlarına uyğun olduğunu mükəmməl anlayır. Hər iki qapını diqqətlə bağlamayı heç vaxt unutmur.

Beləliklə müəyyən edilmiş pasientin diqqətsizliyi nə təsadüfi, nə mənasız, hətta əhəmiyyətsiz deyil, çünki görəcəyimiz kimi, o, pasientin həkimə münasibətini təyin edir. Pasient həkimdən əsl hakimiyyət tələb edən, korlanmaq və qorxudulmaq istəyən çoxsaylı insanlardan biridir. Bəlkə də telefonla hansı vaxtda gəlməsinin daha yaxşı olacağını soruşarkən, Yuliys Maynl şubəsinin qarşısında olduğu kimi, kömək axtaran bir izdiham görməyi ümid edirdi.[ 60 ] Və o, boş, üstəlik çox sadə döşənmiş qəbul otağına girir və bu, onu sarsıdır. O, həkimin ona həddindən artıq hörmət göstərmək niyyətində olduğu üçün ondan intiqam almaq istəyir və buna görə də qəbul otağı ilə həkimin kabineti arasındakı qapını bağlamağı unudur. O, bununla həkimə demək istəyir: ax, burada heç kim yoxdur və ehtimal ki, mən buradaykən heç kim gəlməyəcək. Və söhbət zamanı o, əgər təkəbbüriyyəti başlanğıcdan kəskin bir qeydlə dayandırılmasaydı, özüni təhsilsiz və hörmətsiz davranardı.

Bu önəmsiz simptomatik hərəkətin təhlilində siz artıq bildiyinizdən başqa heç nə tapmayacaqsınız, yəni onun təsadüfi olmadığını, müəyyən bir motivə, mənalara və niyyətə malik olduğunu, müəyyən bir ruhi bağlantıya daxil olduğunu və daha vacib bir ruhi prosesin önəmsiz bir əlaməti kimi şahidlik etdiyini qeyd edəcəksiniz. Amma əvvəlcə belə ortaya çıxmış bu proses onu edən şəxsin şüuruna bəlli deyil, çünki hər iki qapını açıq buraxan heç bir xəstə bu diqqətsizliklə mənə qarşı hörmətsizlik ifadə etmək istədiyini etiraf etməzdi. Bəlkə, başqa bir kəs boş qəbul otağına daxil olduqda duyduğu məyusluq hissini xatırlaya bilər, lakin bu təsir ilə ondan sonra gələn simptomatik hərəkət arasındakı bağlantı mütləq şəkildə onun şüuruna məlum olmamışdır.

İndi bu kiçik simptomatik təsirin psixianalitik inkişafına baxaq. Bir azarlı haqqında müşahidəni əlavə edək. Mən belə bir halı seçirəm. O, yaddaşımda hələ də təravətli qalıb. Onu nisbətən qısa şəkildə ifadə etmək olar. Belə bir mesajda bəzi detallardan qaçınmaq sadəcə mümkün deyil.

İstirahətə qısa müddətli gələn gənc zabit məndən qayinanasını müalicə etməyimi istəyir; o, ən əlverişli şəraitə baxmayaraq, mənasız bir fikirə tutulub və özünə yaxınlarına həyatı zəhər edir. Mən 53 yaşlı, yaxşı saxlanılmış, səmimi və bəsit xarakterli bir xanımla tanış oluram; o, heç bir müqavimət göstərmədən mənə aşağıdakıları danışır. O, əri ilə birlikdə şəhərdən kənarda yaşayır. Həyat yoldaşı böyük fabrikin idarədarıdır. Onlar ən xoşbəxt evlilikdədirlər. O, ərinin səmimi qayğısını heç vaxt kifayət qədər tərifləyə bilmir. 30 il əvvəl o, sevgi ilə ərə gedib, o vaxtdan bəri heç bir yanlış anlaşıqlıq, fikir ayrılığı və ya qısqanclıq səbəbi olmamışdır. Onun iki uşağı evlilikdə ağgünlüdür, əri vəzifə hissi ilə təqaüdə getmək istəmir. Bir il əvvəl onun üçün də inanılmaz və başa düşüləməz bir şey baş verdi: o, gənc bir qadınla münasibətdə olduğu ittiham olunan gözəl ərinin ünvanına göndərilən anonim məktuba dərhal inandı və həmin vaxtdan bəri xoşbəxtliyi pozuldu. Məsələnin təfərrüatı təxminən belə idi: onun bir xidmətçisi var idi və o, bəlkə də həddindən artıq tez-tez onunla intim söhbətlər aparırdı. Bu qız digərini birbaşa düşmənçilik hissi ilə təqib edirdi, çünki o, həyatda ondan xeyli daha çox uğur qazanmışdı, baxmayaraq ki, mənşəcə yalnız bir az daha yaxşı idi. Xidmətə keçmək əvəzinə o, ticarət təhsili aldı. Fabrikdə işə düzəldi. Hərbi xidmətə çağırışa görə kadrlar çatışmazlığı səbəbindən yaxşı bir mövqeyə yüksəldi. İndi o, birbaşa fabrikdə yaşayırdı, cənablar arasında fırlanırdı və hətta xanım adlandırılırdı. Həyatda geri qalmış, təbii ki, keçmiş məktəb dostu haqqında müxtəlif pis şeylər deməyə hazırdı. Bir gün bizim xanım onlarda qonaq olan yaşlı bir cənab haqqında xidmətçi ilə söhbət edirdi; məlumdur ki, o, arvadıyla birlikdə yaşamırdı, digəri ilə əlaqə saxlayırdı. O, bunun necə baş verdiyini bilmir, birdən belə demişdir: «Mən üçün ən pis hal, yaxşı ərimin də bir bağlantısının olduğunu öyrənmək olardı». Ərtəsi gün o, poçtla anonim məktub aldı; orada dəyişdirilmiş əl yazısı ilə sanki özünün çağırdığı bu xəbər bildirilirdi. O qərar verdi – və ehtimal ki, düz qərar idi – ki, məktub onun nifrət dolu xidmətçisinin əsəridir, çünki həyat yoldaşının sevgilisi kimi məhz o qız ad çəkilib ki, xidmətçi ona nifrətlə yanaşırdı. Amma o, bütün intriqanı dərhal başa düşdü və ətrafında belə qorxaq xəbərçiliklərin nə qədər az etibarlı olduğunu sübut edən kifayət qədər nümunələr bilirdi, lakin bu məktub onu bir anda sarsıtdı. Onu dəhşətli həyəcan bürüdü və o, dərhal ərinə çağırtdırdı ki, ona ən qəddar ittihamları yönəldib ifadə etsin. Əri gülüşməklə ittihamı inkar etdi və mümkün olan ən yaxşısını etdi. O ev və fabrikin həkimini çağırdı, o da bədbəxt qadını təskinləməyə çalışdı. Hər ikisinin sonrakı addımları da tamamilə ağıllı idi. Xidmətçi işdən azad edildi, lakin xəyali rəqib qaldı. O vaxtdan bəri xəstə bir neçə dəfə o qədər təskinləşmişdi ki, artıq anonim məktubun məzmununa inanmırdı, lakin bu təskinlik heç vaxt tam və davamlı olmamışdı. O qızın adını eşitmək və ya küçədə rast gəlmək onda yeni güvensizlik, ağrı və ittiham dalğası yaradırdı.

Bu gözəl qadının xəstəlik tarixi budur. Onun digər sinir xəstələrindən fərqli olaraq, xəstəliyini daha yumşaq şəkildə təsvir etdiyini, yəni bizim dediyimiz kimi dissimulyasiya etdiyini və əslində anonim məktubdakı ittihamlara inamını heç vaxt itirmədiyini başa düşmək üçün böyük psixiatrik təcrübəyə ehtiyac yoxdur.

Bu xəstəlik halında psixiatr hansı mövqeyi tutacaq? Qəbul otağının qapılarını bağlamayan xəstənin simptomatik hərəkət halında necə davranacağını biz artıq bilirik. O, bunu psixoloji maraqsız, ona heç bir aidiyyatı olmayan təsadüfi hadisə elan edir. Amma qısqanc qadının xəstəliyinə belə münasibət ola bilməz. Simptomatik təsir bir qədər əhəmiyyətsiz kimi görünür, lakin xəstəliyin simptomunda əhəmiyyətli bir şey görülməkdədir. O, şiddətli subyektiv əziyyətlə bağlıdır, o, obyektiv cəhətdən ailənin ortaq yaşayışına təhlükə törədir, buna görə də psixiatr üçün qaçılmaz marağın mövzusudur. Əvvəlcə psixiatr simptomun əsas xassəsi üzrə onun xarakteristikasını verməyə cəhd edir. Bu qadını narahat edən ideyanın özü mənasız deyil; çünki bəzən yaşlı kocalar gənc qızlarla aşiqanə münasibətlər qururlar. Amma bu mənasız və anlaşılmazdır. Pasiyent qadının, həssas və sadiq ərinin bu heç də nadir olmayan kateqoriyaya aid olduğunu düşünmək üçün anonim məktubun iddiasından başqa heç bir əsası yoxdur. O bilir ki, bu məktubun heç bir sübut qüvvəsi yoxdur, onun mənşəyini qaneedici şəkildə izah etmək gücündədir; özünü o qədər inandırmalı idi ki, onun qısqanclıq üçün heç bir səbəbi yoxdur, o da bunu özü deyir və buna baxmayaraq, sanki bu qısqanclığı tamamilə əsaslandırılmış sayırdı, eyni dərəcədə əziyyət çəkir. Məntiqi və reallıqdan irəli gələn arqumentlərə tabe olmayan bu cür ideyalar sayıqlama ideyaları adlandırılır. Sevimli xanım beləliklə, qısqanclıq sayıqlamalarından əziyyət çəkir. Bəlkə də bu xəstəlik halının ən əhəmiyyətli xarakteristikası budur.

Bu ilk konstatasiyadan sonra bizim psixiatrik marağımız sanki daha da artır. Əgər sayıqlama ideyalarına reallığa istinadla son qoyulmursa, o halda, bəlkə də, onun reallıqda kökləri yoxdur. Onda o haradan yaranır? Sayıqlama ideyaları ən müxtəlif məzmunlara malik ola bilər, deməli, bizim halımızda sayıqlamanın məzmunu niyə qısqanclıqdır? Kimdə sayıqlama ideyaları və, xüsusən də qısqanclıq ideyaları yaranır? Burada psixiatrdan eşitmək istərdik, amma o, məhz burada bizi ümidsiz qoyar. O ümumiyyətlə suallarımızdan yalnız birində dayanacaq. O bu qadının ailə tarixini öyrənəcək və bəlkə də bizə cavab verəcək: belə şəxslərdə, yəni ailəsində bir neçə dəfə oxşar və ya başqa psixi pozuntular müşahidə olunanlarda sayıqlama ideyaları olur. Başqa sözlə, bu qadında sayıqlama ideyaları inkişaf etmişsə, onda onun buna irsi meyli var idi. Bu, əlbəttə şübhəsiz, bir şeydir, amma biz bilmək istədiyimiz hər şey budurmu? Xəstəliyin səbəbini təşkil edən hər şey? Başqa bir sayıqlama əvəzinə qısqanclıq sayıqlamalarının inkişaf etdiyini görmək, bunun önəmsiz, təsadüfən və izah olunmaz olduğunu fərziyyəsi ilə kifayətlənməliyikmi? Və miras təsirinin üstünlüyünü iddia edən mövqeyi, mənfi məna ilə də — bu ruhu hansı təcrübələr sarsıtsın, ona bir vaxtlar pərləşmə xəstəliyinə tutulmaq qismət olunduğuna baxmayaraq — başa düşməliyikmi? Siz öyrənmək istəyəcəksiniz. Elmi psixiatriya heç bir əlavə izahat vermək istəmir. Səbəbini də bilmək istəyirsiniz. Amma mən sizə cavab verəcəyəm: hiyləgər odur ki, malik olduğundan çoxunu verir. Çünki psixiatr belə bir halın daha dərin anlanmasına aparan yolu bilmir. O, zəngin təcrübəsinə baxmayaraq, diaqnozla və xəstəliyin gələcək gedişatına dair qeyri-müəyyən proqnozla kifayətlənməyə məcburdur.

Amma psixoanaliz bu halda daha çox nəyə nail ola bilər? Şübhəsiz; ümid edirəm ki, sizə göstərə bilərəm ki, belə çətin bir halda belə o, məsələnin mahiyyətinə ən dərin dərəcədə nüfuz etməyə imkan verən bir şeyi açmağa qadirdir. Əvvəla, diqqətinizi belə kiçik bir məqama yönəldməyinizi xahiş edirəm: pasiyent qadın əvvəlki gecə intriqanına özünün ən böyük bəlasının, əgər əri gənc bir qadınla münasibət qurarsa, olacağını söyləyərək, onun sayıqlama ideyalarının əsasını təşkil edən anonim məktubu birbaşa təhrik etmişdir. Bu, xidmətçini ona anonim məktub göndərmək fikrinə gətirdi. Beləliklə, sayıqlama ideyası anonim məktubdan müəyyən dərəcədə müstəqillik qazanır; o, hələ məktuba qədər xəstədə narahatlıq – və ya arzu formasında mövcud idi. Bunun üstünə iki saatlıq analiz zamanı verilən digər önəmsiz ipuçlarını da əlavə edin. Doğrudan da, pasiyent qadın öz tarixini danışdıqdan sonra ağılına gələn fikirlər və xatirələr haqqında daha ətraflı məlumat vermək tələbinə çox mənfi yanaşdı. O iddia edirdi ki, ona heç nə gəlmir. Artıq hamısını demişdir. İki saatdan sonra ətraflı söhbət cəhdi dayandırıldı. O bildirdi ki, sağlam hiss edir. Xəstəlikli ideyanın çıxmayacağına əminidir. O bunu, əlbəttə, yalnız müqavimət və analizlərin davam etməsindən qorxu səbəbindən söylədi. Amma bu iki saat ərzində o, bəzi qeydlər etdi. Onlar müəyyən təfsiri icazə verir, hətta onu qaçılmaz edir. Bu təfsir onun qısqanclıq sayıqlamalarının yaranmasına parlaq işiq salır. O özündə o gənclərə, məhz onun təşviqi ilə mənə pasiyent kimi müraciət etdiyi damada, güclü şəkildə aşiq idi. Bu aşıqlıq haqqında o heç nə bilmirdi və ya bəlkə də çox az şey bilirdi; mövcud qohum münasibətləri şəraitində bu aşıqlıq asanlıqla günahsız sevgi kimi maskalana bilərdi. Bütün təcrübəmizə baxmayaraq, bu 53 yaşlı əxlaqlı qadının və yaxşı ananın mənəvi dünyasına nüfuz etmək bizim üçün çətin deyil. Belə bir aşq, qorxunc və mümkün olmayan bir şey kimi, şüurlu ola bilməzdi; lakin o, qaldı və şüursuz halda ağır yük kimi yatan idi. Onunla nəsə baş verməli idi. Hansısa çıxış yolu tapılmalı idi. Ən bəsit rahatlanma çox vaxt mexanizm tərəfindən təmin edilirdi. Əgər yalnız o, köhnə qadın gənc kişiye aşiq deyilsə, həm də onun köhnə əri gənc qızla münasibət saxlayırsa, onda o, xəyanət üzündən vicdanının ittihamlarından azad olardı. Beləliklə, ərinin xəyanəti haqqında fantaziya onun yanan yarasına soyuducu kompress kimi təsir edirdi. Onun öz sevgisi özü tərəfindən dərk edilmirdi, lakin ona belə üstünlüklər verən əksi, məcburi şəkildə hezeyan kimi dərk edilirdi. Ona qarşı irəli sürülən bütün arqumentlər, əlbəttə ki, məqsədə çatmırdı, çünki onlar yalnız əks olunmuş obrazın özü ilə deyil, o əksin gücünü ona borclu olduğu və şüursuzluqda toxunulmaz şəkildə gizlənib qalan ilkin obrazla mübarizə aparırdı.

İndi isə bu xəstəlik halının anlanması üçün qısa, lakin çətin psixoanalizin bizə nə verdiyini müqayisə edək. Əlbəttə, bizim məlumatlarımızın düzgün alındığı şərti ilə, bunu isə sizinlə burada müzakirə edə bilmərəm. Birincisi, sayıqlama ideyaları sadəcə mənasız və ya anlaşılmaz bir şey deyil; o, mənalıdır, yaxşı motivasiya olunub və xəstənin affektiv yaşayışı ilə bağlıdır. İkincisi, o, şüursuz ruhi prosesə qarşı zəruri reaksiyanı təşkil edir. Bu, digər əlamətlərlə təxmin edilən prosesdir. Sayıqlama xarakterini məhz bu münasibətə və onun məntiq ilə reallığın təzyiqinə qarşı davamlılığına borcludur. O özünə bir arzu olunan şeydir, bir növ təsəlli. Üçüncüsü, xəstələnmədən asılı olmayaraq, yaşayış məhz qısqanclıq sayıqlama ideyasının, başqa heç birinin yaranmasını qətiyyətlə müəyyən edir. Siz xatırlayırsınız ki, o bir gün əvvəl fitnəçiyə demişdi ki, onun üçün ən pis hal olardı, əgər əri ona xəyanət etsəydi. Həmçinin, təhlil etdiyimiz simptomatik hərəkətlə bağlı olan iki analoji nümunəni də diqqətdən kənarda qoymayın. Bu vəziyyətdəki qeyri-bilincliyə münasibətin müəyyən edilməsi vacibdir. Mənanın və ya niyyətin izahı baxımından da vacibdir.

Əlbəttə, bununla bu hadisə ilə əlaqədar qoya biləcəyimiz bütün suallara cavab verilmir. Bununla yanaşı, bu xəstəlik halı hələ ümumiyyətlə həll olunmayan və bəzi əlverişsiz şərait səbəbindən həll edilə bilməyən digər problemlərlə doludur. Məsələn, niyə bu evlilikdə xoşbəxt olan qadın kürəkəninə aşiq olur? Niyə başqa yolla da əldə edilə biləcək rahatlıq, öz vəziyyətinin ərə proyeksiyası formasında həyata keçirilir? Amma belə sualların yalnız boş marağa görə verilə biləcəyini düşünməyin. Bizim əlimizdə onlara verilə biləcək cavab üçün müəyyən material artıq mövcuddur. Pasiyent qadın elə kritik yaşdadır ki, qadınlarda cinsi ehtiyac qəfil və arzuolunmaz şəkildə artır; tək bu fakt belə kifayətdir. Və ya buna birləşmiş ola bilər. Onun yaxşı və sadiq əri bir neçə ildir ki, yaxşı saxlanılmış qadının öz təminatı üçün ehtiyac duyduğu seksual qabiliyyətdən məحرومdur. Təcrübə diqqətimizi cəlb etdi ki, məhz özünə sadiqliyi tamamilə təbii olan belə kişilər arvadlarına qarşı xüsusi nəciblik və onların sinir xəstəliklərinə qarşı qeyri-adi dözümlülük göstərirlər. Bundan başqa, qızının gənc əri bu patojen sevginin obyekti olur. Bu onu heç də laqeyd etmir. Qıza qarşı güclü erotik bağlılıq, son nəticədə ananın cinsi konstitusiyasından irəli gələrək, çox vaxt belə bir çevrilmədə davamını tapır. Bu münasibətlə bağlı sizə xatırlada bilərəm ki, qaynana ilə kürəkən arasındakı münasibətlər insanlarda həmişə xüsusilə incə və həssas hesab olunub və ilkin xalqlarda bir-birindən çox sərt tabu və "qaçınma" tövsiyələrinə səbəb olub.[ 61 ] Bu münasibətlər tez-tez arzuolunan mədəni sərhədi həm müsbət, həm də mənfi istiqamətdə aşır. Bu üç amildən hansının bizim halımızda özünü göstərdiyini, ikisininmi yoxsa hamısının bir araya gəldiyini mən sizə həqiqətən deyə bilmərəm, lakin bunun səbəbi yalnız odur ki, bu halların analizini iki saatdan çox davam etdirə bilmədim.

İndi hörmətli xanımlar və cənablar, bütün müddət ərzində hələ hazırlaşmadığınız şeylərdən danışdığımı qeyd edirəm. Mən bunu psixiatriyanı psixoanalizlə müqayisə etmək üçün etdim. İndi isə sizdən bir şey soruşmaq istəyirəm: aralarında heç bir ziddiyyət gördünüz mü? Psixiatriya psixoanalizin texniki metodlarından istifadə etmir. O, heç bir şeyi sayıqlama ideyalarının məzmunu ilə əlaqələndirməyə cəhd etmir. İrsiyətə işarə edərək, daha xüsusi və yaxın səbəbləri göstərmək əvəzinə, bizə çox ümumi və uzaq etiologiya verir. Amma bu, ziddiyyət, əkslik deyilmi? Bu daha çox mükəmməlləşmə deyilmi? Əqli faktorun irsi xarakterini etiraf etmək təcrübənin rolunu azaldırmırdır, yoxsa hər iki faktor ən səmərəli şəkildə birləşmir? Siz mənimlə razı olarsınız ki, əslində psixiatrik işdə psixoanalitik tədqiqata zidd olan heç bir şey yoxdur. Deməli, psixiatrlar psixoanaliza qarşı çıxır, psixiatriya deyil. Psixoanaliz psixiatriyaya təxminən histologiyanın anatomiya ilə münasibəti kimi aiddir: biri orqanların xarici formalarını, digəri isə toxumalardan və elementar hissəciklərdən ibarət quruluşunu öyrənir. Bu iki növ tədqiqat arasında, onlardan biri digərini davam etdirərkən, sadəcə çətindir bunu təsəvvür etmək. Siz bilirsiniz ki, bu gün anatomiya elmi tibbin əsası hesab olunur, lakin bir vaxtlar bədənin daxili quruluşunu öyrənmək üçün insan meyitlərini yarmaq necə qadağan idisə, bu gün də ruhi həyatın daxili mexanizmini öyrənmək üçün psixoanalizlə məşğul olmaq eyni dərəcədə qınaq obyektidir. Bəlkə də yaxın gələcəkdə biz başa düşəcəyik ki, ruhi həyatda dərin yerləşən, şüursuz proseslər haqqında yaxşı məlumata malik olmadan dərin elmi psixiatriya mümkün deyil.

Bəlkə aranızda bu qədər nifrət olunan psixoanalizin tərəfdarları da var, onlar üçün onun digər, terapevtik cəhətdən özünü doğrultması xoş olar. Siz bilirsiniz ki, bizim bu günkü psixiatrik terapiyamız sayıqlama ideyalarına təsir etməyə qadir deyil. Bəlkə də psixoanaliz simptomların [yaradılmasının] mexanizminə olan baxışları sayəsində buna qadirdir? Xeyr, cənablar, o bunu edə bilməz; bu xəstəliyə qarşı onun gücsüzlüyü digər istənilən terapiya qədərdir, ən azı, hazırda. Bəli, xəstəyə nə baş verdiyini anlasaq da, bunu xəstələrin özünə aydın açıq şəkildə izah etmək üçün heç bir vasitəmiz yoxdur. Siz eşitmisiniz ki, mən bu sayıqlama ideyasının analizinə yalnız başlaya bildim. Beləliklə, belə halların analizinin faydasız olduğu üçün lazım olmadığını iddia edəcəksinizmi? Mən düşünürəm ki, yenə də yox. Biz birbaşa faydalı effektə baxmadan tədqiqat aparmaq hüququna, hətta məcburiyyətinə malikik. Nəhayət, biz bilmirik ki, bilik hissəciklərinin hər biri harada və nə vaxt bacarığa, o cümlədən terapevtik bacarığa çevriləcək. Əgər psixianaliz bütün digər nevroz və psixi xəstəliklərdə də sayıqlama ideyaları sahəsində olduğu qədər uğursuz olsaydı, o, elmi tədqiqatın əvəzsiz vasitəsi kimi tam haqlı qalardı. Onda biz onu tətbiq edə bilməzdik; özlərinin iradəsi və motivləri ilə işdə iştirak edən, ondan öyrənmək istədiyimiz canlı insanlar bunu bizdən qadağan edərdi. Buna görə də bu gün çıxışımı aşağıdakı fikirlə yekunlaşdırmağa icazə verin: sinir pozğunluqlarının böyük qrupları var, onlarda biz biliklərimizi həqiqətən terapevtik bacarığa çevirməyi bacarmışıq və müəyyən şəraitdə bu xəstəliklərin hallarında, adətən müalicəyə çətin tabe olan hallarda, daxili terapiya sahəsindəki heç bir digər uğura bərabər olmayan nəticələr əldə edirik.