İyirmi yeddinci mühazirə. KÖÇÜRMƏ (TRANSFER)

Dəyərli xanımlar və bəylər! İndi söhbətlərimizin sonuna yaxınlaşdığımız üçün sizdə aldanmamalı olduğunuz bir ümid yaranır. Siz, ehtimal ki, elə düşünürsünüz ki, mən sizi psixoanalitik materialın cəngəlliklərindən keçirirəm. Bunun səbəbi isə terapiya haqqında bir söz demədən sizi buraxmaq deyil. Axı terapiya psixoanalizlə məşğul olmağın əsasını təşkil edir. Bəli, mən də bu mövzuya toxunmaya bilmərəm, çünki bununla siz yeni bir faktla əyani şəkildə tanış olacaqsınız ki, onu bilmədən öyrəndiyimiz xəstəliklərin başa düşülməsi ən hiss olunan şəkildə natamam qalardı.

Bilirəm ki, siz məndən terapevtik məqsədlə analiz aparmağın texnikasına dair rəhbərlik gözləmirsiniz. Siz yalnız ən ümumi cizgilərdə psixoanalitik terapiyanın necə təsir etdiyini və təxminən nəyə nail olduğunu bilmək istəyirsiniz. Bunu öyrənməyə isə danılmaz haqqınız var. Lakin mən bunu sizə demək istəmirəm, əksinə, özünüzün təxmin etməyinizdə israr edirəm.

Düşünün! Siz xəstələnmənin ən vacib şərtləri ilə, eləcə də xəstəyə təsir edən bütün amillərlə tanış oldunuz. Bəs burada terapevtik təsirə nə məruz qalır? Bu, ilk növbədə, irsi meyllilikdir. Biz bu barədə tez-tez danışmaq məcburiyyətində qalmırıq. Çünki o, başqaları tərəfindən enerjili şəkildə müdafiə olunur. Və biz onun haqqında yeni heç nə deyə bilmirik. Lakin düşünməyin ki, biz onu qiymətləndirmirik; məhz terapevtlər kimi biz onun gücünü kifayət qədər aydın hiss edirik. Hər halda, biz onda heç nəyi dəyişdirə bilmirik, o, bizim üçün də səylərimizə sərhədlər qoyan verilmiş bir şey olaraq qalır. Sonra – erkən uşaqlıq xatirələrinin təsiri; biz onları analizdə birinci yerə qoymağa adət etmişik; onlar keçmişə aiddir, biz onları məhv edə bilmərik. Bundan əlavə, «real məcburi imtina» anlayışında birləşdirdiyimiz hər şey: uğursuz qurulmuş həyat, bunun nəticəsi olan sevgi çatışmazlığı, yoxsulluq, ailə münaqişələri, bədbəxt evlilik, əlverişsiz sosial şərait və şəxsiyyətin altında əzildiyi əxlaqi tələblərin sərtliyi. Burada çox təsirli bir terapiya üçün sanki kifayət qədər imkanlar var, lakin bu, Vyana xalq rəvayətinə görə imperator İosifin həyata keçirdiyi terapiya olmalı idi, yəni qüdrətli bir xeyriyyəçinin müdaxiləsi, onun iradəsi qarşısında insanlar əyilir və çətinliklər aradan qalxır. Bəs biz kimik ki, belə xeyriyyəçiliyi terapiyamıza bir vasitə kimi daxil edək? Özümüz cəmiyyət baxımından yoxsul və köməksiz olduğumuz halda, dolanışığımızı həkimlik fəaliyyətimizlə təmin etməyə məcbur olduğumuz üçün, başqa üsullarla müalicə edən digər həkimlərin edə bildiyi kimi əməyimizi eyni dərəcədə yoxsul insanlara həsr edə bilmirik. Bunun üçün terapiyamız həddindən artıq çox vaxt aparır. Həm də həddindən artıq uzun müddət davam edir. Lakin, bəlkə də, sadalanan məqamlardan birindən yapışaraq düşünəcəksiniz ki, təsirimiz üçün orada bir tətbiq nöqtəsi tapacaqsınız. Əgər cəmiyyətin tələb etdiyi mənəvi məhdudiyyət xəstənin yaşadığı məhrumiyyətdə iştirak edirsə, müalicə ona cəsarət verə və ya bu sədləri aşmağa, cəmiyyətin yüksək qiymətləndirdiyi, lakin tez-tez tərk edilən idealdan imtina edərək məmnuniyyətə və sağalmağa nail olmağa birbaşa göstəriş verə bilər. Beləliklə, seksuallığına «sərbəstlik verməklə» sağalmaq olar. Düzdür, bununla belə analitik müalicəni ictimai əxlaqa xidmət etmədiyinə görə qınamaq olar. Onun birinə verdiyi şey cəmiyyətdən alınmışdır.

Amma, hörmətli xanımlar və cənablar, sizə kim belə yanlış məlumat verib? Analitik terapiyada öz seksuallığına iradə vermək məsləhətindən söhbət belə gedə bilməz. Bu, heç bir rol oynaya bilməz. Ona görə də bu belə deyil ki, biz özümüz elan etmişik ki, azarlıda libido təhriki ilə seksual bastırılma arasında, hissi və asketik yönümlər arasında davamlı bir konflikt mövcuddur. Bu konflikt aradan qaldırılmır. Çünki tərəflərdən birinə qələbə qazandırmaqla həll olunmur. Biz görürük ki, əsəb xəstəsində asketizm üstünlük qazanmışdır. Bunun nəticəsi məhz ondan ibarətdir ki, sıxışdırılmış seksual istək simptomlarda özünə çıxış yolu tapır. Əgər biz indi, tərsinə, şəhvətin qələbəsini qazansaydıq, kənara itələnmiş seksual bastırılma öz əvəzini simptomlarda tapmalı idi. Hər iki qərardan heç biri daxili konflikti məhv edə bilməz, hər dəfə hansısa bir tərəf narazı qalardı. Yalnız bəzi hallarda konflikt o qədər qeyri-sabit olur ki, həkimin bu və ya digər səmtə rəğbəti kimi amil həlledici əhəmiyyət kəsb edə bilər, lakin bu halların, əslində, analitik müalicəyə ehtiyacı yoxdur. Həkimin belə təsir göstərə biləcəyi şəxslər — bu yolu həkim olmadan da tapardılar. Bilirsiniz, özünü saxlayan gənc nikahdankənar əlaqəyə girməyə qərar verərsə, adətən həkimin icazəsini gözləmir. Eynilə, məmnun qalmamış qadın da özünü başqa kişi ilə mükafatlandırarsa, analitikin icazəsini gözləmir.

Bu vəziyyətdə adətən bir mühüm məqam nəzərdən qaçırılır. Nevrotiklərin patogen konfliktini normal mübarizə ilə qarışdırmaq olmaz. Bu mübarizə eyni psixoloji zəmində yaranmış ruhi hərəkətlərdən ibarətdir. Bu, qüvvələrin toqquşmasıdır ki, onlardan biri şüursuz və şüur pilləsinə çatmış, başqası isə şüursuzluq pilləsində qalmışdır. Ona görə də konflikt həll oluna bilməz. Mübahisə edənlər bəlli nümunədəki ağ ayı ilə balina kimidir. Onlar bir-birinə az uyğundurlar. Həll yalnız o zaman qəbul edilə bilər ki, onlar eyni zəmində görüşsünlər. Mən hesab edirəm ki, bunu mümkün etmək terapiyanın yeganə vəzifəsidir[ 105 ].

Bundan əlavə, inanın ki, məsləhətlərin və gündəlik həyat məsələlərində yol göstərmənin analitik təsirin tərkib hissəsi olduğunu düşünürsünüzsə, yanlış məlumatlandırılmısınız. Əksinə, biz mümkün olduqca belə bir mentor rolundan qaçırıq. Ən çox istəyirik ki, xəstə öz qərarlarını müstəqil şəkildə qəbul etsin. Bu məqsədlə biz hətta tələb edirik ki, o, bütün həyati vacib qərarları – peşə seçimi, təsərrüfat müəssisələri, nikah bağlanması və ya boşanma barədə – müalicə müddətinə təxirə salsın və yalnız müalicə bitdikdən sonra həyata keçirsin. Razı olun, hər şey sizin təsəvvür etdiyinizdən özgə cürdür. Yalnız çox gənc, tamamilə köməksiz və müvazinətsiz xəstələrlə bu arzuolunan məhdudiyyəti həyata keçirə bilmirik. Onlar üçün biz həkim və tərbiyəçi fəaliyyətini birləşdirməliyik; onda biz öz məsuliyyətimizi gözəl dərk edirik və lazımi ehtiyatkarlıqla davranırıq.

Lakin əsəb xəstəsinin analitik müalicə zamanı “özünü buraxmağa” təşviq edildiyi ittihamına qarşı özümü müdafiə etdiyim bu şövqdən belə nəticə çıxarmamalısınız ki, biz ona ictimai əxlaqın lehinə təsir göstəririk. Bu bizə ən azı eyni dərəcədə yaddır. Biz reformator deyil, yalnız müşahidəçiyik. Yenə də tənqidi gözlə baxmaya bilmirik. Şərti seksual əxlaqın tərəfini tutmağı mümkün saymadıq. Cəmiyyətin seksual həyat problemlərini praktiki həll etmə üsulunu da yüksək qiymətləndirmədik. Biz birbaşa hesablaya bilərik ki, cəmiyyətin öz əxlaqı adlandırdığı şey haqq etdiyindən daha çox qurban tələb edir və onun metodları nə doğruluğa əsaslanmır, nə də ağıldan xəbər vermir. Biz xəstələrimizə bu tənqidi dinləməyə mane olmuruq, onları seksual məsələlərin, eləcə də bütün digər məsələlərin qərəzsiz müzakirəsinə alışdırırıq və əgər onlar müalicə bitdikdən sonra müstəqil olaraq öz düşüncələrinə görə tam həyat həzzi ilə məcburi asketizm arasında hansısa orta mövqe tutmağa qərar verirlərsə, bu yollardan heç birinə görə vicdan əzabı hiss etmirik. Biz özümüzə deyirik ki, özünə qarşı həqiqi münasibəti uğurla formalaşdırmış şəxs, hətta onun əxlaq meyarı cəmiyyətdə qəbul ediləndən müəyyən mənada fərqlənsə belə, əxlaqsız olmaq təhlükəsindən əbədi qorunmuşdur. Lakin biz nevrozların müalicəsində cinsi həyatdan imtina məsələsinin əhəmiyyətini şişirtməkdən çəkinirik. Yalnız az sayda hallarda məcburi imtinanın patoloji situasiyasını, libidonun müvafiq durğunluğu ilə birlikdə, cinsi əlaqənin asan əldə edilə bilən üsulu ilə həll etmək mümkündür.

Beləliklə, analizin terapevtik təsirini izah edə bilməzsiniz. Səbəb seksual həzzlərə icazə verilməsi deyil. Başqa bir izahat axtarın. Mənə elə gəlir ki, sizin bu fərziyyənizi rədd etməklə, bir iradla sizi düzgün yola yönəltdim. Biz, yəqin ki, şüursuzluğu şüurlu ilə əvəz etməklə, şüursuzluğu şüurluya çevirməklə fayda veririk. Doğrudan da, elədir. Şüursuzluğu şüura yaxınlaşdırmaqla biz sıxışdırmanı məhv edirik, simptomların yaranması üçün şəraiti aradan qaldırırıq, patogen konflikti normal konfliktə çeviririk ki, o da hansısa yolla həllini tapmalıdır. Biz xəstədə başqa bir şey deyil, məhz bu psixi dəyişikliyi yaradırıq: o nə qədər əldə olunubsa, yardım da o qədər göstərilib. Sıxışdırmanı məhv etmək mümkün deyilsə, terapiyamızın edə biləcəyi heç nə yoxdur. Ona bənzər prosesi də məhv etmək mümkün deyilsə, yenə heç nə edə bilmərik.

Məqsədimizi müxtəlif cür ifadə edə bilərik: şüursuzluğun dərk edilməsi, sıxışdırmaların məhv edilməsi, amnestik boşluqların doldurulması – bütün bunlar eyni şeydir. Amma, ola bilsin ki, bu etiraf sizi qane etməyəcək. Siz əsəb xəstəsinin sağalmasını tamamilə başqa cür təsəvvür edirdiniz, yəni o, psixoanalizin yorucu işinə məruz qaldıqdan sonra başqa bir insana çevrilir, burada isə bütün nəticə yalnız ondan ibarətdir ki, onda əvvəlkindən bir qədər az şüursuzluq və bir qədər çox şüur olur. Amma siz, ehtimal ki, belə bir daxili dəyişikliyin əhəmiyyətini aşağı qiymətləndirirsiniz. Sağalmış əsəb xəstəsi həqiqətən də başqa bir adam oldu, amma mahiyyət etibarilə o, əlbəttə ki, eyni adam olaraq qaldı, yəni o, ən yaxşı halda, ən əlverişli şəraitdə ola biləcəyi adam oldu. Bu isə lap çoxdur. Əgər siz sonradan onun ruhi həyatındakı əhəmiyyətsiz görünən bu dəyişikliyi həyata keçirmək üçün nə qədər iş görülməli olduğunu və hansı səylərin tələb olunduğunu öyrənsəniz, psixi səviyyədəki belə bir fərqin əhəmiyyəti sizə çox inandırıcı görünəcək.

Mövzudan bir dəqiqəlik yayınaraq soruşmaq istəyirəm: necə deyərlər, kauzal terapiyanın nə olduğunu bilirsinizmi? Bu, xəstəlik hadisələrinə deyil, xəstəliyin səbəblərinin aradan qaldırılmasına istiqamətli üsul adlanır. Bizim psixoanalitik terapiyamız kauzal xarakter daşıyır, yoxsa yox? Cavab bəsit deyil, lakin bəlkə də o, məsələnin belə qoyuluşunun az əhəmiyyətli olduğuna əmin olmağa imkan verəcək. Analitik terapiya simptomların aradan qaldırılmasını ən yaxın məqsəd kimi qarşısına qoymur. Buna görə də o, kauzal terapiya kimi fəaliyyət göstərir. Başqa bir bağlantıda siz deyə bilərsiniz ki, o kauzal deyil. Biz artıq çoxdan sıxışdırmalardan anadangəlmə meyllərə qədər səbəb zəncirini, onların konstitusiyadakı nisbi intensivliyini və inkişaf prosesindəki sapmaları izləmişik. İndi fərz edin ki, biz bu mexanizmə kimyəvi yolla müdaxilə edə bilərdik. Mövcud libidonun miqdarını artırıb-azaltmaqla, ya da bir təhriki digərinin hesabına gücləndirməklə. O zaman bu, həqiqi mənada kauzal terapiya olardı. Bizim analizimiz isə onun üçün zəruri ilkin kəşfiyyat işini görərdi. Libido proseslərinə belə təsir haqqında hazırda söhbət gedə bilməz. Bizim psixoterapiyamız öz təsirini zəncirin başqa bir halqasına göstərir. Bu, birbaşa bizə məlum olan hadisələrin mənbələrinə deyil, lakin simptomlardan kifayət qədər uzaq olan bir halqadır. Diqqətəlayiq şərait sayəsində bu halqa bizim üçün əlçatan olmuşdur.

Bəs, pasiyentimizdə şüursuz olanı şüurlu ilə əvəz etmək üçün nə etməliyik? Nə vaxtsa biz bunun çox sadə olduğunu düşünürdük, bizə yalnız bu şüursuzluğu tapmaq və onu xəstəyə demək lazımdır. Lakin indi biz bilirik ki, bu, uzaqgörən olmayan bir yanılma idi. Bizim şüursuzluq haqqında bilgimiz xəstənin bu barədəki bilgisi ilə eyni dəyərdə deyil; əgər biz ona öz bilgimizi çatdırsaq, o, bu biliyə öz şüursuzluğunun əvəzinə deyil, onunla yanaşı sahib olacaq və bu, çox az şey dəyişdirir. Biz bu şüursuzluğu daha çox topik olaraq təsəvvür etməli, onu xəstənin xatirəsində, sıxışdırma nəticəsində yarandığı yerdə tapmalıyıq. Bu sıxışdırmanı aradan qaldırmaq lazımdır, onda şüursuzun şüurla əvəz olunması asanlıqla baş verə bilər. Bəs belə sıxışdırma necə aradan qaldırılır? Burada bizim vəzifəmiz həllin ikinci mərhələsinə keçir. Əvvəlcə sıxışdırmanın axtarışı, sonra isə bu sıxışdırmanı dəstəkləyən müqavimətin aradan qaldırılması.

Müqaviməti necə aradan qaldırmaq olar? Eyni şəkildə: onu öyrəndikdən sonra pasiyentə izah etmək. Axı müqavimət də sıxışdırmadan yaranır – ya məhv etmək istədiyimiz sıxışdırmadan, ya da keçmişdə baş vermiş sıxışdırmadan. O, nalayiq təhriki sıxışdırmaq üçün yaranmış əks-təsir nəticəsində yaranır. İndi biz əvvəldən etmək istədiyimiz eyni şeyi edirik — təxmin edirik, izah tapırıq və onu bildiririk; lakin indi bunu vaxtında edirik. Müqavimət, yaxud rezistans artıq şüursuzluğa deyil, bizim əməkdaşımız olan Mənə aid olur və bu, hətta onun şüursuz olduğu halda belə baş verir. Biz bilirik ki, burada «şüursuz» sözünün ikili mənasından söhbət gedir: bir tərəfdən fenomen kimi, digər tərəfdən isə sistem kimi. Bu çox çətin və qaranlıq görünür; amma bu yalnız təkrardır, elə deyilmi? Biz buna çoxdan hazırıq. Biz gözləyirik ki, azarlı bu müqavimətdən əl çəksin, izah vasitəsilə onun Mənini aydınlaşdırsaq, qarşıdurmanı buraxsın. Bu halda bizə hansı hərəkətverici qüvvələr kömək edir? Birincisi, xəstənin sağalmağa olan istəyi — bu istək onu bizim birgə işimizə tabe olmağa sövq etdi — ikincisi isə, onun intellekti, biz ona öz təfsirimizlə kömək edirik. Xəstənin intellektinin müqaviməti tanıması və sıxışdırılmışa uyğun tərcümə tapması daha asandır, əgər biz ona bunun üçün uyğun fərziyyəvi təsəvvürlər vermişiksə, buna heç bir şübhə yoxdur. Əgər sizə desəm: göyə baxın, orada hava şarı görmək olar, onda siz onu daha tez taparsınız, nəinki mən sizdən yalnız yuxarı baxmağınızı və orada bir şey görüb-görmədiyinizi soruşsam. Eləcə də mikroskopa birinci dəfə baxan tələbəyə müəllim nəyi görməli olduğunu deyir, əks təqdirdə o, bütün bunlar orada olduğu və görünə bildiyi halda belə, onu ümumiyyətlə görmür.

İndi isə fakt. Sinir xəstələnməsinin bir sıra formalarında, isteriyalarda, qorxu hallarında, obsesif-kompulsiv nevrozlarda bizim fərziyyəmiz özünü doğruldur. Bu cür sıxışdırma axtarışları, müqavimətlərin üzə çıxarılması və sıxışdırılmışların təfsiri sayəsində həqiqətən də məsələni həll etmək, yəni müqavimətləri dəf etmək, sıxışdırmanı məhv etmək və şüursuzu şüurluya çevirmək mümkün olur. Bununla yanaşı, bizdə tamamilə aydın təsəvvür formalaşır. Xəstənin ruhunda şiddətli mübarizə gedir — hər bir müqaviməti dəf etmək üçün. Bu, eyni psixoloji zəmində normal ruhi mübarizədir: əks-müqaviməti qoruyub saxlamaq istəyən motivlərlə, ondan imtina etməyə hazır olan əks motivlər arasında. Birincilər – vaxtilə sıxışdırmanı həyata keçirmiş köhnə motivlərdir. Sonuncular arasında isə yeni yaranmış motivlər yer alır. Ümid edək ki, onlar konflikti bizim üçün arzuolunan mənada həll edəcək. O vaxt proses başa çatmışdı. Onu yenidən nəzərdən keçirməklə köhnə sıxışdırma konfliktini yenidən canlandıra bildik. Yeni material kimi biz birincisi, əvvəlki qərarın xəstəliyə gətirib çıxardığı barədə xəbərdarlığı əlavə edirik. Başqa bir qərarın sağalmağa yol açacağına dair vədi də əlavə edirik. İkincisi, həmin ilk sıxışdırmadan bəri bütün şərait köklü şəkildə dəyişib. Onda Mən zəif, infantil idi. Bəlkə də libido tələbini təhlükəli kimi qadağan etməyə əsası var idi. İndi o, möhkəmlənib və təcrübə əldə edib, bundan əlavə, həkim simasında köməkçisi də var. Beləliklə, ümid edə bilərik ki, yenilənmiş konflikti sıxışdırmadan daha yaxşı bir nəticəyə gətirəcəyik və deyildiyi kimi, isteriyalarda, qorxu nevrozlarında və obsesif hallarda müvəffəqiyyət prinsipcə bizi doğruldur.

Lakin xəstəliklərin elə başqa formaları da var ki, şəraitin oxşarlığına baxmayaraq, bizim terapevtik tədbirlərimiz heç vaxt uğur gətirmir. Və bunlarda da məsələ Mən ilə libido arasındakı ilkin konfliktdə idi, hansı ki, sıxışdırmaya gətirib çıxardı, baxmayaraq ki, topik cəhətdən onu başqa cür də xarakterizə etmək olar, və burada xəstənin həyatında sıxışdırmaların baş verdiyi sahələri tapmaq olar, [və burada] biz eyni metodları tətbiq edirik, eyni vədləri verməyə hazırıq, eyni yardımı göstəririk, gözlənilən təsəvvürləri çatdırırıq, və yenə də indiki zaman ilə keçmiş sıxışdırmalar arasındakı zaman fərqi konfliktin başqa cür nəticələnməsinə kömək edir. Yenə də müqaviməti məhv etmək bizə müyəssər olmur. Sıxışdırmanı da aradan qaldıra bilmirik. Bu xəstələr – paranoiklər, melanxoliklər, Dementia praecox-dan əziyyət çəkənlər – ümumilikdə psixoanalitik terapiyadan təsirlənməmiş və ona qarşı təsirə məruz qalmayan vəziyyətdə qalırlar. Nəyə görə belə olur? Bu, intellekt çatışmazlığından irəli gəlmir; xəstələrimizdən, əlbəttə, bəlli dərəcədə intellektual iş qabiliyyəti tələb olunur, lakin bunda, şübhəsiz, çatışmazlıq yoxdur — məsələn, çox hazırcavab kombinasiyalar qurmağa qadir olan paranoidlərdə. Sağalmağa kömək edən başqa qüvvələr də var. Məsələn, melanxoliklər xəstə olduqlarını çox yüksək dərəcədə dərk edirlər. Buna görə də o qədər ağır əzab çəkirlər ki, bu, paranoidlərdə yoxdur. Lakin bundan onlar daha əlçatan olmurlar. Burada başa düşülməz bir faktla qarşılaşırıq. Bu səbəbdən də şübhə edirik — digər nevrozlarda müvəffəqiyyət üçün lazım olan şəraiti həqiqətən anlayıb-anlamadığımıza dair.

Əgər isterik və obsesif nevrozlu xəstələrlə məşğuliyyətimizdə dayansaq, tezliklə qarşımıza tamamilə hazır olmadığımız ikinci bir fakt çıxır. Bir müddət sonra görürük ki, bu azarlılar bizə qarşı olduqca qəribə davranırlar. Bizə elə gəlirdi ki, müalicə zamanı nəzərə alınmalı olan bütün qüvvələri nəzərə almışıq, bizimlə pasiyent arasındakı vəziyyəti ətraflı düşünmüşük, belə ki, orada hər şey hesab məsələsindəki kimi aydın görünür, amma sonra məlum olur ki, buraya hesaba daxil edilməyən nəsə daxil olub. Bu gözlənilməz təzə öz-özlüyündə çoxcəhətlidir, əvvəlcə onun təzahürünün daha tez-tez rast gəlinən və anlaşılan formalarını təsvir edəcəyəm.

Beləliklə, biz görürük ki, xəstə həkimin şəxsiyyətinə xüsusi maraq göstərir. Çünki o, ağrılı konfliktlərindən çıxış yolu axtarmalıdır. Bu şəxsiyyətlə bağlı olan hər şey ona öz işlərindən daha əhəmiyyətli görünür və onu xəstəlikdən yayındırır. Onunla ünsiyyət bir müddət çox xoş olur; o xüsusilə diqqətlidir, mümkün olan yerlərdə minnətdarlıq göstərməyə çalışır, varlığının incəliyini və müsbət keyfiyyətlərini nümayiş etdirir ki, biz bəlkə də bunları onda axtarmağa can atmamışdıq. Həkim də xəstə haqqında özü üçün əlverişli rəy formalaşdırır və ona xüsusilə əhəmiyyətli bir şəxsiyyətə kömək etmək imkanı verən təsadüfə minnətdarlıq edir. Əgər həkimə xəstənin qohumları ilə söhbət etmək imkanı yaranarsa, o, bu rəğbətin qarşılıqlı olduğunu məmnuniyyətlə eşidir. Xəstə evdə yorulmadan həkimi tərifləyir, onda getdikcə daha çox müsbət keyfiyyətlər aşkar edir. «O, sizinlə xəyallara dalır, sizə kor-koranə etibar edir; sizin dediyiniz hər şey onun üçün vəhydir», – qohumlar danışırlar. Bəzən bu xordan kimsə daha kəskin ifadə edir: «Artıq bezmişəm, o, aramsız yalnız sizin haqqınızda danışır».

Ümid etmək istəyirik ki, həkim kifayət qədər təvazökardır və xəstənin onun şəxsiyyətinə verdiyi bu qiyməti ona verə biləcəyi ümidlərlə və müalicənin özü ilə gətirdiyi heyrətamiz və azadlıq verən kəşflər sayəsində intellektual üfüqünün genişlənməsi ilə izah edir. Belə şəraitdə analiz diqqətəlayiq müvəffəqiyyətlərlə səciyyələnir, pasiyent işarələri başa düşür, müalicənin qarşıya qoyduğu vəzifələrə dərindən yiyələnir, onda xatirə və düşüncə materialı bol-bol üzə çıxır, o, öz izahlarının inamlılığı və dəqiqliyi ilə həkimi heyrətləndirir, həkim isə yalnız məmnuniyyətlə qeyd edir ki, xəstə sağlam insanlarda adətən ən şiddətli müqavimət doğuran bütün psixoloji yenilikləri necə bir hazırlıqla qəbul edir. Analitik iş zamanı yaxşı qarşılıqlı anlaşmaya xəstənin vəziyyətinin obyektiv, hamı tərəfindən qəbul edilən yaxşılaşması da uyğun gəlir.

Lakin hava həmişə belə aydın olmur. Bir dəfə səma buludlarla örtülür. Müalicədə çətinliklər üzə çıxır; pasiyent heç nəyin ağlına gəlmədiyini bildirir. Tamamilə aydın bir təəssürat yaranır ki, o, artıq işlə maraqlanmır və heç bir tənqidi mülahizəyə qapılmadan ağlına gələn hər şeyi demək barədə ona verilmiş göstərişdən yüngül ürəklə imtina edib. O, sanki müalicədən kənardadır, elə bil həkimlə aralarında heç bir razılaşma olmayıb; o, açıq-aşkar nə iləsə məşğuldur və bunu özü üçün saxlamaq istəyir. Bu, müalicə üçün təhlükəli bir situasiyadır. Şübhəsiz ki, burada güclü müqavimət baş verir. Bəs nə baş verdi?

Əgər vəziyyəti yenidən aydınlaşdıra bilirsənsə, onda maneənin səbəbini aşkar edirsən. Xəstə həkimə qarşı intensiv incə hisslər köçürür. Bu hisslər nə həkimin davranışı, nə də müalicə zamanı yaranan münasibətlərlə əsaslandırılır. Bu nəvazişin hansı formada ifadə olunması və hansı məqsədləri güdməsi, əlbəttə, hər iki iştirakçının şəxsi münasibətlərindən asılıdır. Əgər söhbət gənc qız və gənc oğlandan gedirsə, onda bizdə normal aşiq olma təəssüratı yaranır; qızın uzun müddət təkbaşına qala bildiyi və intim məsələləri müzakirə edə bildiyi, ona münasibətdə ondan üstün köməkçi mövqeyi tutan kişiyə aşiq olmasını tamamilə başa düşülən hesab edərik, lakin o zaman biz, yəqin ki, nevrotik qızda sevmək qabiliyyətinin pozulmasını gözləməyin daha doğru olacağını gözardı edərik. Həkimlə xəstənin şəxsi münasibətləri bu təxmin edilən varianta nə qədər az bənzəyərsə, buna baxmayaraq hisslər sahəsində daim eyni münasibəti tapacağımız bizə bir o qədər qəribə görünəcək. Gənc, evlilikdə bədbəxt bir qadının hələ də azad olan həkiminə qarşı ciddi bir ehtirasla yanıb-yaxıldığını, ona aid olmaq üçün boşanmağa hazır olduğunu və ya sosial maneələr qarşısında onunla gizli eşq münasibətinə girməkdən çəkinmədiyini qəbul etmək olar. Bənzər hallar psixoanalizdən kənarda da baş verir. Lakin bu şəraitdə qadınların və qızların ifadələrini təəccüblə eşidirsən. Onlar terapevtik problemə tamamilə müəyyən münasibət göstərirlər. Guya həmişə bilirdilər ki, onları yalnız sevgi sağalda bilər. Müalicənin əvvəlindən bu münasibətlər sayəsində gözləyirdilər ki, həyatın indiyə qədər əsirgədiyi şey nəhayət onlara bəxş ediləcək. Məhz bu ümiddən irəli gələrək onlar müalicəyə bu qədər çox güc sərf edir və özləri haqqında danışarkən yaranan çətinliklərin öhdəsindən gəlirdilər. Biz öz tərəfimizdən əlavə edirik: adətən inanması çətin olan hər şeyi belə asanlıqla başa düşürdülər. Lakin belə etiraf bizi heyrətləndirir; o, bütün hesablamalarımızı alt-üst edir. Məgər biz ən əhəmiyyətli şeyi əldən verdik?

Təcrübəmiz nə qədər çox olarsa, bu düzəlişə bir o qədər az müqavimət göstərə bilirik. Bu düzəliş elmimizi rüsvay edir. Düşünmək olardı ki, analitik müalicə təsadüfi hadisə nəticəsində maneəyə rast gəldi. Bu maneə onun planlarına daxil deyildi. Onu da özü yaratmamışdı. Lakin xəstənin həkimə olan belə zərif bağlılığı hər yeni halda qanunauyğun şəkildə təkrarlanırsa, əgər o, ən əlverişsiz şəraitdə, az qala qrotesk anlaşılmazlıqlarla, hətta yaşlı qadınlarda, hətta ağsaçlı kişiyə münasibətdə, hətta bizim fikrimizcə heç bir cazibənin olmadığı yerdə belə üzə çıxırsa, onda biz təsadüfi maneə düşüncəsindən əl çəkməli və etiraf etməliyik ki, söhbət xəstəliyin mahiyyəti ilə ən sıx şəkildə bağlı olan bir fenomendən gedir.

Yeni faktı, beləliklə, könülsüz qəbul etdiyimiz halda, köçürmə (Übertragung) adlandırırıq. Söhbət hisslərin həkimin şəxsiyyətinə köçürülməsindən gedir, çünki müalicə situasiyasının belə hisslərin yaranmasına haqq qazandıra biləcəyini düşünmürük. Çox güman ki, hissləri yaşamağa olan bütün hazırlıq başqa bir şeydən qaynaqlanır, azarlının içində yetişib və analitik müalicə zamanı həkimin şəxsiyyətinə köçürülür. Köçürmə sevginin təlatümlü tələbi şəklində təzahür edə bilər. Ya da daha mülayim formalarda. Gənc qızda sevilən olmaq istəyi əvəzinə, yaşlı kişinin sevimli qızı olmaq istəyi yarana bilər. Libido təhriki qırılmaz, lakin ideal, hissiyyatsız dostluq təklifinə qədər yumşala bilər. Bəzi qadınlar köçürməni sublimasiya edə bilir və onu müəyyən həyat qabiliyyəti qazanana qədər dəyişdirə bilirlər. Digərləri isə onu kobud, ilkin formada göstərməyə məcburdurlar — əksər hallarda qeyri-mümkün formada. Lakin, əslində, bu həmişə eyni şeydir, üstəlik onun mənşəyində heç vaxt yanılmaq olmaz — o, həmin mənbədən gəlir.

Yeni köçürmə faktını hara aid edəcəyimiz sualını verməzdən əvvəl, onun təsvirini tamamlayaq. Kişi pasiyentlərlə vəziyyət necədir? Elə burada cinslərin fərqinin və onların qarşılıqlı meylinin zəhlətökən müdaxiləsindən yaxa qurtarmağa ümid bəsləmək olardı. Lakin cavab belədir: qadın xəstələrdən çox da fərqlənmir. Həkimə eyni bağlılıq, onun keyfiyyətlərinin eyni şəkildə şişirdilməsi, onun maraqlarına eyni dərəcədə qapılma, həyatında ona yaxın olan hər kəsə qarşı eyni qısqanclıq. Kişi ilə kişi arasında sublimasiya olunmuş köçürmə formalarına nə qədər tez-tez rast gəlinirsə, bilavasitə seksual tələb də bir o qədər az olur, çünki açıq homoseksuallıq bu cazibə komponentlərindən istifadə etmənin digər üsulları qarşısında geri çəkilir. Həkim kişi xəstələrində də qadınlara nisbətən daha tez-tez, ilk nəzərə yuxarıda təsvir olunanların hamısına zidd görünən bir köçürmə forması – xüsumətli və ya neqativ köçürmə müşahidə edir.

Əvvəlcə aydınlaşdıraq ki, xəstədə müalicənin lap başlanğıcından transfer mövcuddur. Bir müddət işə kömək edən ən güclü qüvvəni təşkil edir. Onu heç hiss etmirsən. Birgə aparılan analizə müsbət təsir etdiyi müddətcə, ondan narahat olmağa da dəyməz. Lakin o, müqavimətə çevrildikdə, ona diqqət yetirilməli və etiraf edilməlidir ki, o, müalicəyə münasibəti iki müxtəlif və əks şəraitdə dəyişmişdir: birincisi, əgər o, həssas meyl şəklində o qədər güclənmiş, seksual tələblərdən qaynaqlandığını o qədər aydın göstərmişdirsə ki, özünə qarşı daxili müqavimət doğurmuşdur, ikincisi isə, əgər o, həssas deyil, düşmənçilik impulslarından ibarətdirsə. Bir qayda olaraq, düşmən hisslər həssas hisslərdən daha gec üzə çıxır. Onlar həssas hisslərdən sonra meydana gəlir. Onların eyni vaxtda var olması hisslərin ambivalentliyini yaxşı əks etdirir. Bu ambivalentlik digər insanlara qarşı əksər intim münasibətlərimizdə hökm sürür. Xüsumətli hisslər də, həssas hisslər kimi, hissi bağlılıq deməkdir, necə ki, inadkarlıq itaətkarlıqla eyni asılılığı ifadə edir, lakin zidd işarə ilə. Həkimə qarşı xüsumətli hisslərin «köçürmə» adını daşımağa layiq olduğuna bizdə heç bir şübhə ola bilməz, çünki müalicə vəziyyəti onların yaranması üçün tamamilə qeyri-kafi səbəbdir; neqativ köçürmənin zəruri anlaşılması bizi beləliklə inandırır ki, pozitiv və ya həssas köçürmə haqqında mühakiməmizdə yanılmamışıq.

Köçürmə haradan qaynaqlanır, bizə hansı çətinliklər yaradır? Onu necə dəf edirik və nəhayət ondan hansı faydanı əldə edirik? Bütün bunlar analiz üzrə texniki təlimatda ətraflı müzakirə edilir. Bu gün mənim tərəfimdən yalnız bir qədər toxunula bilər. Xəstənin transferdən irəli gələn tələblərinə tabe olmağımız istisnadır, onları dostcasına olmayan və ya hiddətlə rədd etmək də gülünc olardı; biz transferi aradan qaldırırıq, azarlıya onun hisslərinin indiki vəziyyətdən qaynaqlanmadığını və həkimin şəxsiyyətinə aid olmadığını, əvvəllər onunla baş verənləri təkrarladığını göstərməklə. Beləliklə, biz onu təkrarı xatirəyə çevirməyə məcbur edirik. O zaman köçürmə — istər zərif, istərsə də düşməncəsinə olsun — hər halda müalicə üçün ən güclü təhlükə kimi görünürdü. İndi isə onun ən yaxşı alətinə çevrilir. Bunun vasitəsilə ruhi həyatın ən gizli guşələri açılır. Lakin mən sizə bir neçə söz demək istərdim ki, bu gözlənilməz fenomenin yaranması ilə bağlı yaranan çaşqınlığı aradan qaldırım. Unutmamalıyıq ki, analizini öz üzərimizə götürdüyümüz xəstənin xəstəliyi bitmiş, donmuş bir şey deyil, canlı bir varlıq kimi böyüməyə və inkişaf etməyə davam edir. Müalicənin başlanması bu inkişafı dayandırmır, lakin müalicə xəstəni öz təsiri altına alan kimi, xəstəliyin bütün yeni fəaliyyəti bir şeyə — məhz həkimə olan münasibətə yönəlir. Beləliklə, yerdəyişməni kambium qatı ilə müqayisə etmək olar. Bu qat ağacın oduncağı ilə qabığı arasında yerləşir. Bu qatdan toxumanın yenitörəmələri meydana gəlir, gövdə qalınlaşaraq böyüyür. Köçürmə bu mənanı qazanan kimi, xəstənin xatirələri üzərində iş arxa plana keçir. Düzgün olar ki, xəstənin əvvəlki xəstəliyi ilə deyil, birincini əvəz edən yeni yaradılmış və yenidən qurulmuş nevrozla qarşılaşdığını söyləyəsən. Köhnə xəstəliyin bu yeni variantını lap əvvəldən izləyirsən, onun yaranmasını və inkişafını görürsən və onda xüsusilə yaxşı baş çıxarırsan, çünki özün onun mərkəzində bir obyekt kimi dayanırsan. Xəstənin bütün simptomları ilkin mənasını itirdi. Onlar köçürmə ilə bağlı olan yeni mənaya uyğunlaşdı. Yaxud yalnız belə simptomlar qaldı ki, onlara bu cür işlənmə müyəssər oldu. Lakin bu yeni süni nevrozun aradan qaldırılması həm də müalicə etməyə başladığımız xəstəlikdən azad olmaq, terapevtik vəzifəmizin həlli deməkdir. Həkimə münasibətdə normal hala gəlmiş adam, sıxışdırılmış təhriklərin təsirindən azad olur. Həkim müdaxiləsini dayandırdıqda da, o şəxsi həyatında belə qalır.

Köçürmə isteriyalarda, qorxu isteriyalarında və məcburi hallar nevrozlarında müstəsna, mərkəzi əhəmiyyətə malikdir. Buna görə də onlar haqlı olaraq köçürmə nevrozları adı altında birləşdirilir. Analitik işdən köçürmə faktı haqqında tam təəssürat alan kəs artıq bu nevrozların simptomlarında ifadə tapmış sıxışdırılmış təhriklərin hansı xarakterdə olduğuna şübhə edə bilməz və onların libido təbiətinə dair daha tutarlı sübut tələb etməz. Biz deyə bilərik ki, simptomların libidinal təminatın əvəzediciləri kimi əhəmiyyəti barədə qənaətimiz yalnız köçürmənin tətbiqi sayəsində qətiləşdi.

İndi sağalma prosesi haqqında əvvəlki dinamik anlamamızı düzəltmək və onu yeni baxışlarımızla uzlaşdırmaq üçün bütün əsaslarımız var. Azarlı analiz zamanı ona açdığımız müqavimətlərlə normal konflikti dəf etməli olduqda, onun sağalmağa aparan güclü bir stimula ehtiyacı var. Əks təqdirdə ola bilərdi ki, o yenidən əvvəlki sonluğa qərar verə və şüura yüksəlmiş şeyi yenidən sıxışdıra. Bu mübarizədə həlledici əhəmiyyət onda onun intellektual anlaması deyil – belə bir təsir üçün bu kifayət qədər dərin və sərbəst deyil –, yalnız onun həkimə münasibətidir. Onun köçürməsi müsbət xarakter daşıdığından, həkimə avtoritet verir, onun mesajlarına və fikirlərinə inamda təcəssüm olunur. Belə bir köçürmə olmasaydı və ya o mənfi olsaydı, o, həkimə və onun arqumentlərinə qulaq da asmayacaqdı. Etiqad bu zaman öz yaranma tarixini təkrarlayır: o, sevginin törəməsidir və əvvəlcə arqumentlərə ehtiyacı yox idi. Yalnız sonralar o, arqumentlərə o qədər yer ayırır ki, hətta onlar sevdiyi şəxs tərəfindən irəli sürülsə belə, onları yoxlamaya məruz qoyur. Belə dəstəyi olmayan arqumentlər əksər insanların həyatında heç nə ifadə etmirdi və heç vaxt da heç nə ifadə etmir. Ümumiyyətlə, insan intellektual baxımdan da yalnız obyektə libido bağlılığı yarada bildiyi dərəcədə təsirə açıqdır və biz onun narsizm dərəcəsində hətta ən yaxşı analitik texnikanın köməyi ilə belə ona təsir etmək imkanının həddini görməyə və bu məhdudiyyətdən ehtiyatlanmağa tam əsasımız var.

Libido bağlılığını obyektlərə, eləcə də şəxslərə yaymaq qabiliyyəti bütün normal adamlarda mövcud hesab edilməlidir. Yuxarıda adı çəkilən nevrotiklərdə köçürməyə meyllilik — hamıya xas olan bu keyfiyyətin sadəcə həddindən artıq şişirdilməsidir. Lakin insanların belə geniş yayılmış və əhəmiyyətli xarakter xüsusiyyətinin heç vaxt nəzərə alınmaması və istifadə olunmaması çox qəribə olardı. Və həqiqətən də, bu xüsusiyyət nəzərə alındı və istifadə edildi. Bernheym qeyri-adi dərinliklə hipnotik hadisələr haqqında təlimi belə bir müddəa ilə əsaslandırdı ki, bütün insanlara müəyyən mənada təlqinə meyillilik, «təlqinə həssaslıq» xasdır. Onun təlginə həssaslığı köçürməyə meyldən başqa bir şey deyil. Lakin Bernheym heç vaxt deyə bilməzdi ki, təlqin əslində nədir və o necə həyata keçirilir. Bu onun üçün əsaslı bir fakt idi, onun mənşəyini sübut edə bilmirdi. O, suggestibilite[ 106 ]nin seksuallıqdan, libidonun təzahüründən asılılığını aşkar etmədi. Və biz qeyd etməliyik ki, texnikamızda hipnozdan yalnız ona görə imtina etdik ki, təlqini yenidən köçürmə şəklində kəşf edək.

İndi susuram və sözü sizə verirəm. Mən görürəm ki, sizdə bir etiraz o qədər güclü şəkildə yaranmaq istəyir ki, onu ifadə etmək imkanı verilməsəydi, dinləmə qabiliyyətinizi itirərdiniz: “Deməli, nəhayət etiraf etdiniz ki, hipnozçu kimi təlqin vasitəsilə işləyirsiniz. Biz bunu çoxdan təxmin edirdik. Bəs onda nədən ötrü keçmiş xatirələrdən keçən dolayı yol, şüursuzluğun kəşfi, təhriflərin izahı və əksinə tərcüməsi, çox böyük əmək, vaxt və pul sərfi lazım idi, əgər yeganə təsirli olan yalnız təlqindirsə? Niyə siz digər vicdanlı hipnozçular kimi simptomlarla mübarizəni birbaş təlqin etmirsiniz? Və bundan sonra, əgər siz keçdiyiniz dolayı yolda birbaşa təlqindən istifadə etmə zamanı gizli qalan çoxsaylı əhəmiyyətli psixoloji kəşflər etdiyinizlə özünüzə bəraət qazandırmaq istəyirsinizsə, indi kəşflərinizin düzgünlüyünə kim zəmanət verə bilər? Məgər onlar da təlqinin nəticəsi deyilmi və üstəlik qəsdən edilməmiş təlqinin, bu sahədə də xəstəyə istədiyiniz və sizə düzgün görünən hər şeyi təlqin edə bilməzsinizmi?

Mənə burada etiraz etdiyiniz hər şey inanılmaz dərəcədə maraqlıdır. Və cavabsız qalmamalıdır. Lakin bu gün vaxt çatışmazlığı səbəbindən onu verə bilmirəm. Beləliklə, növbəti dəfəyə qədər. Görəcəksiniz, mən izahat verəcəyəm. Bu gün isə başladığım işi bitirməliyəm. Mən köçürmə hadisəsindən istifadə edərək sizə izah edəcəyimə söz vermişdim ki, nə üçün bizim terapevtik səylərimiz narsisistik nevrozlarda müvəffəqiyyət qazanmır.

Mən bunu bir neçə sözlə deyə bilərəm. Siz görəcəksiniz ki, tapmaca necə sadə həll olunur. Hər şey necə də gözəl uyğunlaşır. Müşahidə göstərir ki, narsistik nevroza tutulmuş şəxslər köçürmə qabiliyyətinə sahib deyillər. Ya da yalnız onun qeyri-kafi qalıqlarına sahibdirlər. Onlar həkimdən düşmənçilik hissindən deyil, laqeydlikdən imtina edirlər. Buna görə də onlar onun təsirinə tabe olmurlar, onun dedikləri onlara toxunmur, onlarda heç bir təəssürat yaratmır, buna görə də onlarda bizim digər nevrozlarda yaratdığımız sağalma mexanizmi – patogen konfliktin yenilənməsi və sıxışdırma müqavimətinin dəf edilməsi – yarana bilməz. Onlar olduqları kimi qalırlar. Onlar artıq dəfələrlə öz müstəqil sağalma cəhdləri ediblər. Bu cəhdlər patoloji nəticələrə gətirib çıxarıb. Burada biz heç nəyi dəyişdirməyə qadir deyilik.

Bu xəstələrin müşahidəsindən əldə etdiyimiz klinik təsiratlara əsasən, biz iddia edirdik ki, onlarda obyektlərə bağlılıq yoxdur və libido obyekti Mən libidosuna çevrilməlidir. Bu xarakterik əlamətə görə biz onları nevrotiklərin birinci qrupundan (isteriya, qorxu nevrozu və obsesif-kompulsiv pozğunluq) ayırdıq. Onların terapevtik cəhdlər zamanı davranışları bizim fərziyyəmizi təsdiqləyir. Onlar köçürmə nümayiş etdirmirlər və ona görə də bizim təsirimizə əlçatmazdırlar, bizim tərəfimizdən sağaldılmaları olmaz.