On səkkizinci mühazirə. TRAVMAYA FİKSASİYA, ŞÜURSUZ

Dəyərli xanımlar və bəylər! Keçən dəfə demişdim ki, şübhələrimizə baxmadan, kəşflərimizdən irəli gələrək işimizi davam etdirməyi nəzərdə tuturuq. Hər iki nümunənin analizindən çıxan ən maraqlı iki nəticə haqqında biz hələ ümumiyyətlə heç nə deməmişik.

Birincisi: hər iki pasiyent qadın elə təsir bağışlayır ki, sanki onlar keçmişlərinin müəyyən bir dövrünə fiksasiya olunublar. Onlar ondan azad ola bilmirlər. Buna görə də hazırkı vaxt və istiqbal onlara yad qalır. Onlar öz xəstəliklərində gizlənirlər, əvvəllər monastıra çəkilib orada ömürlərinin sonunu gətirmək adətini davam etdirirdilər. Bizim ilk pasiyent qadın üçün bu cür aqibəti həqiqətən də əri ilə olan pozulmuş evliliyi hazırlamışdı. O, simptomları ilə əri ilə ünsiyyətini davam etdirir; biz onun üçün çıxış edən, onu bağışlayan və yüksəldən, itkiyə yas tutan səsleri anlamağı öyrəndik. O gənc olsa da, digər kişilərə bəyənmək üçün imkanları olsa da. Ona sadiq qalmaq üçün bütün real və xəyali (mağik) ehtiyat tədbirlərini görmüşdür. O xaricilərin qarşısında görünmür. Özünə baxmır. Amma oturduğu kreslodan tez ayağa qalxa bilmir. Soyadını imzalamayı rədd edir. Heç kimə hədiyyə vermir. Bunu o bəhanə ilə edir ki, heç kim ondan heç nə almamalıdır.

Bizim ikinci pasiyentimiz olan gənc qızın cinsi yetkinlikdən əvvəl atasına qarşı yaranan erotik bağlılığı onun həyatında eyni şeyi etdi. O da belə bir nəticəyə gəldi ki, bu qədər xəstə olduğu müddətcə ərə getməyəcək. Biz fərz edirik ki, o, atası ilə qalmaq və evlənməmək üçün belə xəstələnib.

Biz belə qərib və əlverişli olmayan həyat tərzinin necə, hansı yolla və hansı səbəblərlə yaranması haqqında sualdan qaçınmaq mümkün deyil. Fərz edək ki, bu davranış nevrozun ümumi əlamətidir, bu iki azarlının xüsusi xassəsi deyil. Bu doğrudan da praktiki olaraq çox vacib olan, hər hansı nevrozun ümumi xüsusiyyətidir. Breierin ilk isteriya pasiyenti də eyni şəkildə ağır xəstələnmiş atasına baxırdı. Bu dövrə fiksasiya olunmuşdu. Bərpa olunduğuna baxmayaraq, o, həmin andan etibarən məlum mənada ömrünü qurtarmışdı, çünki sağlam və işgüzar qalsa da, qadının təbii təyinatından imtina etmişdi. Analiz sayəsində biz hər bir azarlımızın öz xəstəlik simptomlarında və onların nəticələrində keçmişinin müəyyən dövrünə qayıtdığını aşkarlaya bilərik. Çox hallarda o, bunun üçün həyatın çox erkən mərhələsini, uşaqlığını və hətta, necə ki, bu gülməli səslənir, körpəliyini seçirdi.

Bu davranışımıza yaxın olan, xüsusilə də indi, müharibə dövründə tez-tez rast gəlinən xəstəliklər – belə adlandırılan travmatik nevrozlardır. Belə hallar, əlbəttə şübhəsiz, müharibədən əvvəl də baş verirdi. Qatar qəzaları və digər dəhşətli həyat fəlakətlərindən sonra da belə olurdu. Travmatik nevrozlar öz təbiəti ilə adətən analitik cəhətdən tədqiq etdiyimiz və müalicə etdiyimiz spontan nevrozlardan eyni şey deyil; biz onları hələ bizim baxış bucağımızdan nəzərdən keçirməyə nail ola bilməmişik və ümid edirəm ki, bir gün sizə bu məhdudiyyətin nədən ibarət olduğunu izah edəcəyəm. Amma bu bir məqamda onların tam oxşayışını vurğulaya bilərik. Travmatik nevrozlar, onların əsasında travma anına fiksasiyanın olduğunu aşkar şəkildə göstərən xüsusiyyətlərə malikdirlər. Bu xəstələr yuxularında travmatik vəziyyəti daim təkrarlayırlar; analizə imkan verən isteriyaya bənzər tutmalar rast gəldikdə, aydın olur ki, tutma bu vəziyyətə tam köçməyə uyğundur. Elə görünür ki, bu xəstələr həmin travmatik vəziyyətlə hesablaşmayıblar. Sanki o, qarşılarında həll olunmamış aktual problem kimi durur. Biz bu anlayışla ciddi şəkildə razılaşırıq. O, bizə psixiki proseslərin iqtisadi baxışından nəzərdən keçirilməsinə yol göstərir. Bəli, «travmatik» ifadəsi yalnız belə iqtisadi məna daşıyır. Biz bu təcrübəni belə adlandırırıq: qısa müddət ərzində ruhi həyatda o qədər güclü bir həyəcanlanma artımı yaradır ki, ondan azad olmaq və ya onun normal emalı mümkün olmur, nəticədə enerjinin xərclənməsində uzunmüddətli pozğunluqlar baş verə bilər.

Bu analogiya bizi sinir xəstələrimizin fiksasiya olunduğu təcrübələri travmatik adlandırmağa vadar edir. Beləliklə, nevrotik xəstəliyin yaranmasının izahı üçün tək bir sadə şərt tələb olunur. Nevroz travmatik xəstəliyə bənzədilməli və onun yaranması həddindən artıq güclü affektiv təcrübə ilə başa çıxa bilməməklə izah edilməlidir. Həqiqətən də bu, Breyerlə mənim 1893–1895-ci illərdə müşahidələrimizə nəzəri yekun vurduğumuz ilk formulasiya idi. Bizim ilk pasiyentimiz, əri ilə ayrı düşmüş gənc qadının halı bu baxışlara çox yaxşı uyğun gəlir. O, evliliyinin reallaşmamasına dözmədi və bu travmada qaldı. Amma artıq atasına fiksasiya olunmuş qızın ikinci halı, formulanın kifayət qədər geniş olmadığını göstərir. Bir tərəfdən, kiçik qızın atasına olan sevgisi o qədər adi və tez-tez aradan qaldırılan bir haldır ki, «travmatik» adı öz məzmununu tamamilə itirərdi. Digər tərəfdən isə xəstənin tarixi bizə göstərir ki, bu ilk erotik fiksiya əvvəlcə sanki heç bir zərər vermədən keçib və yalnız bir neçə il sonra obsessiv nevrozun simptomlarında yenidən özünü göstərib. Beləliklə, biz burada mürəkkəbləşmələri, xəstəlik şəraitinin daha böyük müxtəlifliyini gözləyirik, lakin eyni zamanda hiss edirik ki, «travmatik» baxış bucağından səhv hesab edərək imtina etmək olmaz; o, başqa yerdə və digər şəraitdə faydalı olacaq.

Burada yenidən getdiyimiz yoldan ayrılacağıq. O bizi daha uzağa aparmır, çünki həqiqi davamını tapmaqdan əvvəl bizə çox şeyi öyrənmək lazımdır. Keçmişin müəyyən mərhələsinə fiksasiya halı nevrozun çərçivələrindən kənara çıxdığını qeyd edək. Hər hansı nevroz özündə belə bir fiksasiyanı daşıyır, lakin hər fiksasiya nevroza gətirib çıxarmayacaq, onunla üst-üstə düşməyəcək və ya yoluna mane olmayacaq. Keçmişdəki bir şeyə affektiv fiksasiyanın nümunəsi, hazırkı və gələcəkdən tam çəkilməyə səbəb olan kədərdir. Amma hətta mütəxəssis olmayan üçün də kədər nevrozdan qəti fərqlənir. Lakin kədərin patoloji forması adlandırıla bilən nevrozlar [46] var.

Bəzən travmatik hadisə, keçmiş həyatın bütün əsaslarını sarsıdan, insanları o qədər dayandırır ki, onlar hazırkı və gələcəyə marağını itirir və ruhən daim keçmişdə qalır, lakin bu bədbəxtlər mütləq nevroza tutulmalı deyil. Biz nevrozun xarakteristikası üçün bu bir cəhəti, nə qədər daimi və əhəmiyyətli olsa da, olduğundan artıq qiymətləndirmək istəmirik.

İndi analizimizin başqa nəticəsinə keçək, onun qeyri-müvafiq məhdudiyyəti haqqında heç narahat olmayaq. Biz ilk pasiyentimiz haqqında danışdıq. O hansı mənasız təkrarlanan hərəkət etdi? Bu intim xatirə ilə əlaqəsi nədir? Sonra münasibəti araşdırdıq. Təkrarlanan hərəkətin məqsədini anladıq. Amma biz diqqətimizi yönəltməli olduğumuz bir məqamı kənara qoyduq. Pasiyent qadın obsesiv hərəkəti təkrarlarkən, onun həmin təcrübə ilə əlaqəli olduğunu heç nə bilmirdi. Onlar arasındakı əlaqə ona gizli idi; həqiqətən, o, bunu hansı səbəblərə görə etdiyini bilmədiyi cavabını verməli idi. Sonra müalicənin təsiri altında birdən-birə belə oldu ki, o bu bağlantını tapdı və barəsində məlumat verə bildi. Amma o hələ də obsesiv hərəkətin xidmət etdiyi məqsəddən, əzablı keçmiş parçasını düzəltmək və sevimli ərinin daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq məqsədindən xəbəri yox idi. Bu proses xeyli uzun çəkdi və böyük zəhmət tələb etdi, nəhayət, o, bu motivin obsesiv hərəkətin yeganə hərəkətverici qüvvəsi olduğunu başa düşdü və bunu mənə etiraf etdi.

Uğursuz evlilik gecəsindən sonra səhnə ilə əlaqə və xəstənin mehribanlıq motivi birlikdə bizin «məna» adlandırdığımız məcburi hərəkətin mahiyyətini təşkil edir. Amma bu məna, həm «nədən», həm də «nə üçün» istiqamətində, o məcburiyyəti icra edərkən ona məlum deyildi. Beləliklə, onda psixiki proseslər fəaliyyət göstərirdi. Obsesiv hərəkət məhz bu proseslərin təsirinə nəticə idi. Normal vəziyyətdə o, bu təsiri hiss edirdi. Lakin bu təsirin psixiki əsaslarından heç nə onun şüuruna çatmırdı. O, Bernheym tərəfindən oyanandan beş dəqiqə sonra palatada çətir açmaq tapşırığı verilmiş və bu tapşırığı ayıq halda yerinə yetirib, lakin hərəkətinin motivini izah edə bilməyən hipnoz olunmuş şəxs kimi davranırdı. Şüursuz psixiki proseslərin mövcudluğundan danışarkən, məhz belə bir vəziyyəti nəzərdə tuturuq. Biz bütün dünyaya meydan oxuyuruq. Bu faktları ciddi elmi şəkildə təqdim etməyi təklif edirik. O zaman fərziyyəni sevinclə rədd edəcəyik. Ondan əvvəl biz bu fərziyyəyə sadiq qalacağıq və heyrətlə çiyinlərini qaldıraraq, elmi mənada reallıq deyil, yalnız kömək vasitəsi, façon de parler olduğunu iddia edən itirazı başa düşülməz hesab edərək rədd edəcəyik.[ 67 ] Bu cür real nəticələrə — məsələn, məcburi hərəkətə — səbəb olan "real olmayan" nədir?

Əslində, ikinci pasiyentimizdə də eyni şeyi müşahidə edirik. Onun yastığın çarpayının arxa hissəsinə toxunmaması tələbi var və o, bu tələbi yerinə yetirməlidir, lakin onun mənşəyini, mənasını və gücünü hansı motivlərin verdiyini bilmir. Bu tələbin yerinə yetirilməsi üçün onun buna laqeyd yanaşması, ona qarşı çıxması, etiraz etməsi və ya onu pozmaq niyyətində olması fərq etmir. Bu yerinə yetirilməlidir və o, boş yerə öz-özündən soruşur ki, niyə belədir. Lakin, bu nevroz simptomlarında, məlum olmayan yerdən gələn təsəvvürlər və impulslarda, digər normal ruhi həyatda bütün təsirlərə qarşı çox davamlı olan, xəstənin özünə başqa dünyadan gələn güclü qonaqlar kimi təsir edən, ölümsüzlərin ölülərin axınına qarışması kimi görünən hallarda, ruhi həyatın digər hissələrindən ayrılmiş xüsusi bir sahəyə aid ən aydın göstərişin olduğunu qəbul etmək lazımdır. Onlardan məcburi yol ruhdakı qeyri-bilincliyin mövcudluğunun tanınmasına aparır. Məhz buna görə də yalnız şüur psixologiyasını tanıyan klinik psixiatriya onlarla heç nə edə bilmir. Onları xüsusi növ degenerasiyanın əlamətləri kimi qəbul edir. Əlbəttə, özünəməxsus təsəvvürlər və özünəməxsus impulslar şüursuz deyil. Həmçinin, məcburi hərəkətin yerinə yetirilməsi də şüurlu qavrayışdan yayınmır. Onlar şüura nüfuz etməsələr, sintomlar olmazdılar. Lakin analiz nəticəsində aşkarlanan psixi ön şərtlər və təfsir sayəsində onlarla qurduğumuz əlaqələr, analitik iş yolu ilə xəstə üçün şüurlu hala gətirilənədək, ən azından o vaxta qədər şüursuzdur.

Bizim hər iki halda qurduğumuz bu vəziyyət, bütün nevroz hallarının bütün simptomlarında təsdiqlənir. Simptomların mənası xəstəyə həmişə məlum deyil. Analiz isə daim göstərir ki, simptomlar – bəzi əlverişli şərtlər altında şüurlaşdırıla bilən, lakin şüursuz proseslərin törəməsidir. Beləliklə, psixoanalizdə biz psixikadakı şüursuzluq anlayışından imtina edə bilmirik. Onu hiss olunan bir şey kimi işlətməyə öyrəşmişik. Amma bəlkə də siz də başa düşəcəksiniz ki, bu məsələdə hökm verməyə nə qədər az qadir olan digər insanlar – şüursuzu yalnız bir anlayış sayanlar, heç vaxt analiz etməyən, heç vaxt yuxuları təfsir etməyən və nevrotik simptomlarda məna və niyyət axtarmayanlardır. Məqsədlərimiz üçün bir daha təkrar edim: analitik təfsir vasitəsilə nevrotik əlamətlərə məna vermək imkanı, qeyri-bilincli psixiki proseslərin mövcudluğunun – və ya, istəsəniz, fərziyyənin zərurətinin – inkaredilməz sübutudur.

Amma bu hələ hamısı deyil. Breierin mənə daha da mənalı görünən və tərəfdar tapmayan ikinci kəşfi sayəsində biz şüursuzluq və nevrotik sintomlar arasındakı əlaqə haqqında daha çox öyrənirik. Və yalnızca sintomların mənasının həmişə şüursuz olması deyil; bu şüursuzluq ilə sintomların mövcud olma imkanı arasında eyni zamanda əvəzçilik münasibəti də mövcuddur. Siz məni tezliklə anlayacaqsınız. Breier ilə birlikdə mən aşağıdakıları irəli sürürəm. Hər dəfə bir simptomla üzləşdikdə, biz xəstədə müəyyən şüursuz proseslərin olduğunu nəticəyə gələ bilərik. Bu proseslər simptomun mənasını daşıyır. Lakin simptomun yaranması üçün mənanın da şüursuz olması lazımdır. Şüurlu proseslərdən simptomlar yaranmır; müvafiq şüursuz proseslər şüurlu olduqda, simptom yox olmalıdır. Siz burada dərhal terapiyaya, sintomların aradan qaldırılmasına aparan yolu proqnozlaşdırırsınız. Bu yolla Breier həqiqətən histerik xəstəsini müalicə etdi. O, onu simptomlardan azad etdi. Simptomun mənasını ehtiva edən bilinməyən prosesləri onun şüuruna çatdırmaq texnikasını tapdı. Və simptomlar aradan qalxdı.

Breierin bu kəşfi nəzəriyyənin deyil, uğurlu müşahidənin nəticəsi idi. Bu, xəstənin ona qarşı gəlməsi sayəsində mümkün oldu. Amma indi onu mütləq başqa, artıq tanış olan bir şeydən izah etməyə çalışmamaq lazımdır, lakin onu yeni fundamental fakt kimi tanımalı və onun köməyi ilə çox başqa şeyləri aydınlaşdırmalısınız. Buna görə də mənə icazə verin, eyni şeyi başqa ifadələrlə təkrar edim.

Sinteomun yaranması – bu, ifadə olunmağa imkan tapmayan başqa bir şeyin əvəzedilməsidir. Müəyyən psixiki proseslər normal şəkildə o qədər inkişaf etməli idi ki, onlar şüura bəlli olsun. Bu baş vermədi, lakin pozulmuş, bir surətdə pozulmuş və qeyri-bilinclidə qalmalı olan proseslərdən sintom yaranmışdı. Beləliklə, bir növ əvəzləmə baş vermişdir; ilkin vəziyyətə qayıtmaq nevrotik əlamətlərə yönəlmiş terapevtik təsirin məqsədidir.

Breierin kəşfi hələ də psixoanalitik terapiyanın bünövrəsidir. Simptomların şüursuz əsasları bilincləşdikdə yox olduqları mövqe bütün sonrakı tədqiqatlarla təsdiqlənmişdir. Lakin onu praktiki tətbiq etməyə çalışarkən ən qəribə və ən gözlənilməz çətinliklərlə üzləşirsən. Terapiyamız şüursuzu şüura çevirməklə təsir göstərir və yalnız bu çevrilməni həyata keçirə bildiyi qədər işləyir.

İndi kiçik bir digressiya edək ki, sizdə bu terapevtik işi çox asan bir şey kimi təsəvvür etmək istəyi yaranmasın. Əvvəlki nəzəriyyələrimizə əsasən, nevroz psixiki proseslər haqqında bilməli olduğumuz şeyləri bilməməyin, yəni onlardan xəbərsizliyin nəticəsidir. Bu, məşhur Sokratdan nəzəriyyəsinə çox bənzərdi; ona görə ki, hətta əxlaqsızlıqlar da cəhldən irəli gəlir. Lakin analizin təcrübəli tabibi adətən hansı xəstənin hansı psixiki hərəkətlərinin şüursuz qaldığını çox asanlıqla sezə bilir. Ona xəstəni müalicə etmək asan olardı, çünki öz bilməməzliyindən azad edərək bildiklərini ona çatdırmaq kifayət edərdi. Ən azından, belə şəkildə simptomların şüursuz mənasının bir hissəsini asanlıqla açmaq olar; digər hissəyə, yəni simptomların xəstənin yaşantılarıyla əlaqəsinə gəlincə isə həkim, doğrudan da, çox az şey deyə bilər, çünki o, bu yaşantıları bilmir və xəstənin onları yada salıb ona danışmasını gözləməlidir. Bu yaşantılar haqqında xəstənin qohumlarından soruşmaq olar, və onlar tez-tez travmatik təsir göstərən halları müəyyən edə bilirlər. Bu iki üsul birləşdirildikdə, qısa müddətdə və az sərfəliyyətlə xəstənin patoloji bilməməsini aradan qaldırmaq mümkün olardı.

Amma əgər belə olsaydı! Burada əvvəlcə hazırlanmadığımız təcrübə əldə etdik. Bilik bilikdən fərqlidir; psixoloji baxımdan tamamilə bərabər olmayan müxtəlif növlərdəki biliyə sahib olmaq mümkündür. "Faqotlar və faqotlar," [68] Molyerdə bir yerdə deyilir. Həkimin biliyi xəstənin biliyi ilə eyni deyil və o, eyni təsiri göstərə bilməz. Həkim öz biliklərini xəstəyə məlumat vermək yolu ilə ötürərsə, bu heç bir müvəffəqiyyət gətirmir. Yəqin, belə demək yanlış olardı. Buradakı uğur sintomların aradan qaldırılmasında deyil, bununla da analiz başlayır və onun ilk əlamətləri müqavimət göstərilməsidir. Onda xəstə indiyədək bilmədiyi bir şeyi, yəni simptomunun mənasını bilir, lakin buna baxmayaraq, o, bu barədə əvvəlki kimi az bilir. Beləliklə, biz bilməməyin bir neçə növü olduğunu öyrənirik. Fərqləri göstərmək üçün psixoloji biliklərimizin müəyyən dərəcədə dərinləşdirilməsi lazımdır. Amma onların mənasını bildikdə, simtomların yox olması haqqındakı mövqeyimiz yenə də doğrudur. Məsələ yalnız ondadır ki, bilik xəstənin daxili dəyişikliyinə əsaslanmalıdır. Bu dəyişiklik yalnız müəyyən məqsəd daşıyan psixiki işlərlə yaradıla bilər. Burada biz tezliklə simptomların yaranma dinamikasına birləşəcək problemlər qarşısında dayanırıq.

Dəyərli bəylər! İndi mən sual verməliyəm: dediklərim sizə çox qaranlıq və mürəkkəb gəlmirmi? Əvvəllər dediklərimdən tez-tez imtina edib, onları məhdudlaşdıraraq, fikri inkişaf etdirməyə başlayıb sonra da onu buraxmaqla sizi çaşdırmıram? Əgər belə olsaydı, mənə əfsus olardı. Amma mən həqiqət zərərinə sadələşdirmələrə qarşı güclü iyrənclik duyuram, mövzunun çoxtərəfliliyi və çoxbağlantılılığı haqqında tam təsəvvür almanızdan heç nə əksinə deyiləm və düşünürəm ki, hər sual üzrə sizə hazırda istifadə edə biləcəyinizdən çox danışmamın zərəri yoxdur. Mən bilirəm ki, hər dinləyici və oxucu zehni olaraq materialı yoxlayır. O, xatırlamaq istədiyi şeyləri qısaldır. Sadələşdirir və ayırır. Məlum dərəcədə təklif olunan material nə qədər mənali olsa, ondan bir o qədər çox qalır. Ümid edirəm ki, sintomların mənası, şüursuzluq və onlar arasındakı əlaqə haqqında bildirdiyim əsas məqamları bütün ikincili detallara baxmayaraq aydın başa düşdünüz. Görünür, siz də başa düşdünüz ki, gələcəkdə səylərimiz iki məqsədə yönəldiləcək: birincisi, insanların necə xəstələndiyini, nevrozlu həyat quruluşunu necə əldə etdiyini öyrənmək — bu klinik problemdir; ikincisi isə, nevrozun şəraitindən necə ağrılı simptomların inkişaf etdiyi — bu isə psixiki dinamikanın problemi olaraq qalır. Hər iki məsələ bir yerdə qarşılaşmalıdır.

Bu gün mən də daha irəli getmək istəmirəm. Lakin vaxtımız hələ bitmədi. Diqqətinizi iki analizimizin digər xüsusiyyətinə cəlb edirik. Onun bütün əhəmiyyəti yenidən yalnız sonradan qiymətləndiriləcək. Yəni yaddaşdakı boşluqlara və ya amneziyaya. Siz eşitmisiniz ki, psixoanalitik müalicənin tapşırığı bütün patogen bilinçaltının şüura çevrilməsi kimi formalaşdırıla bilər. Bəlkə indi təəccüblənəcəksiniz ki, bu ifadəni başqa biri ilə əvəz etmək olar: xəstənin xatirələrindəki bütün boşluqları doldurmaq, onun amneziasını aradan qaldırmaq. Bu eyni nəticəyə gətirib çıxarardı. Beləliklə, nevrotikin amneziyası onun sintomlarının yaranması ilə əhəmiyyətli bir bağlanti qurur. Lakin birinci halımızın analizini nəzərə alsanız, amneziya haqqında bu qiymətləndirmənin əsassız olduğunu görəcəksiniz. Xəstə özünün obsesiv hərəkəti ilə bağlı olan səhnəni yaddan çıxartmayıb. Əksinə, onu canlı şəkildə yadda saxlayır. Unudulan heç bir başqa şey bu simptomun yaranmasında iştirak etmir. Daha az aydın, lakin ümumiyyətlə bizim ikinci pasiyent qadının, məcburiyyət ritualı olan qızın vəziyyəti də eynidir. O, əslində, erkən illərdəki davranışını unutmayıb. Valideynlərinin yataq otağı ilə öz otağı arasındakı qapının açılmasında ısrar etmişdi. Anasını evlilik yatağındakı yerindən qovmuşdu. Bunu tamamilə aydın xatırlayır. Tərəddüd və istəksizliklə xatırlayır. Yalnız bunun qəribə olduğunu düşünə bilərik ki, ilk pasiyent öz obsesiv hərəkətini sayısız dəfə yerinə yetirdiyi halda, onu ilk evlilik gecəsindən sonra keçirdiyi təcrübə ilə oxşarlığını heç vaxt fərq etməyib və obsesiv hərəkətin motivasiyasını aydınlaşdırmaq üçün ona açıq suallar verildikdə bu xatirə onda yaranmayıb. Eyni şey qıza da aiddir, hansının ki, ritualı və onun səbəbləri hər axşam təkrarlanan eyni situasiya ilə bağlıdır. Hər iki halda, əslinə qalsa, heç bir amneziya, heç bir yaddaş itkisi yoxdur, lakin xatirənin canlandırılmasına, yeni görünüşünə səbəb olmalı olan əlaqə kəsilmişdir. Yaddaşın belə pozulması obsesiv nevroz üçün kifayətdir, isteriya isə başqa cür baş verir. Bu son nevroz əksər hallarda çox böyük amnezialarla fərqlənir. Adətən, isteriyanın hər bir tək sintomunun analizində xəstənin yaddaşına qayıtdıqda açıq-açıqcasına unudulmuş kimi qiymətləndirilən bütün bir həyat təsirləri zənciri tapılır. Bir tərəfdən, bu zəncir həyatın ən erkən illərinə qədər uzanır. Beləliklə, isterik amneziyanı bizim psixiki həyatımızın başlanğıcını bürüyən uşaq amneziyasının birbaşa davamı kimi qiymətləndirmək olar. Digər tərəfdən, xəstələrin ən son təcrübələri unudula bilər. Xəstəliyin yaranması və ya güclənməsi səbəbləri amneziyaya məruz qalır. Hətta tamamilə udulduğunu təəccüblə müşahidə edirik. Belə bir son zamanlara aid xatirənin ümumi təsvirindən mühüm detallar daim itir və ya yalan xatirələrlə əvəz olunur. Demək olar ki, həmişə belə olur ki, analizin sona yaxınlaşdığı vaxt yalnızca təzəlikdə yaşanıb keçirilən müəyyən xatirələr üzə çıxır; bu xatirələr uzun müddət gecikə bilirdi və əlaqədə duyğu boşluqları yaradırdı.

Xatırlama qabiliyyətindəki belə pozğunluqlar, qeyd edildiyi kimi, isteriya üçün xarakterikdir; bu halda hətta simtomlar şəklində yaranan vəziyyətlər (isterik tutma) xatirədə heç bir iz buraxmır. Əgər obsessiv-kompulsiv nevrozda vəziyyət fərqlidirsə, onda bu amnezilərdə ümumiyyətlə isterik dəyişikliyin psixoloji xarakterindən, nevrozların ümumi cəhətindən deyil, söhbət getdiyini nəticəyə gələ bilərsiniz. Bu fərqin əhəmiyyəti aşağıdakı mülahizə ilə məhdudlaşır. «Məna» altında biz eyni zamanda iki məqamı nəzərdə tuturuq: o, haradan gəlir və hara və ya nəyə aparır, yəni təsir və təcrübələr, ondan irəli gedən və xidmət etdiyi məqsədlər.

Beləliklə, simptomun haradan gəldiyi sualına cavab verən təsirlər bunlardır. Xaricdən gələn, bir vaxtlar zərurət səbəbindən şüurlu olmuş təsirlərdir. O vaxtdan bəri unutma sayəsində şüursuz hala gələ bilən təsirlərdir. Lakin sintomun məqsədi, onun meylli istiqaməti – hər dəfə endopsixik prosesdir ki, bəlkə əvvəlcə şüurlu idi, lakin eyni dərəcədə ehtimal olunur ki, o heç vaxt şüurdə olmamış və çoxdan qeyrişüurdə qalmışdır. Deməli, amneziyanın simptomun əsaslandığı ilkin yaşayışları da əhatə edib-etməməsi (bunun isteriyada olduğu kimi) o qədər də vacib deyil; simptomun məqsədi və meyli, ki, bu, başlanğıcdan etibarən bəlkə də şüursuz ola bilər, onun şüursuzdan asılılığına əsaslanır; bu asılılıq isə obsesiv-kompulsiv nevrozda isteriyadakı qədər sıxdır.

Amma şüursuzun ruhi həyatda ön plana çıxarılması ilə biz psixoanalizin ən zəhmi tənqidçilərini oyatdıq. Buna təəccüblənməyin və qarşımızda olan müqavimətin yalnızca şüursuzun anlaşılmazlığında və ya onu sübut edən təcrübi məlumatların nisbi əlçatmazlığında olduğuna inanmayın. Mən hesab edirəm ki, bunun daha dərin səbəbləri var. Əsrlər boyu insanlığın naif özünəhörməti elmdən iki böyük təhqir almağa məcbur olmuşdur. Birincisi, o, bizim yerin kainatın mərkəzi olmadığını, əksinə, ölçüsünü demək olar ki, təsəvvür etmək mümkün olmayan dünya sisteminin cüzi bir hissəsi olduğunu öyrəndi. Bu bizim üçün Kopernik adıyla bağlıdır, baxmayaraq ki, oxşar fikirlər artıq Aleksandriya elmi tərəfindən irəli sürülmüşdü. Sonra ikinci hal baş verdi: bioloji tədqiqat insanın yaradılmasına aid imtiyazını məhv etdi, ona heyvan dünyasından mənşəyini və heyvani təbiətinin kökündən qoparıla bilməyəcəyini göstərdi. Bu yenidən qiymətləndirmə müasirlərinin ən şiddətli müqavimətinə baxmayaraq, Ç. Darvin, Uolles[ 69 ] və onların sələflərinin təsiri altında baş verdi. Lakin üçüncü, insanın böyüklük maniyasına ən ağrılı zərbəni vurmaq müasir psixoanalitik araşdırmaya nəsib oldu; bu araşdırma Mən-ə onun öz evində belə sahib olmadığını, ruhi həyatında şüursuz baş verənlər haqqında acınacaqlı məlumatlarla kifayətlənməyə məcbur olduğunu göstərdi. Amma bu mülayimlik çağırışı ilk dəfə deyil və yalnız biz psixoanalitiklərdən gəlmir, lakin, görünür, onu ən enerjili şəkildə müdafiə etmək və hər kəsə aydın olan faktlarla təsdiqləmək bizə nəsib olub. Buradan bütün elmlərimizə qarşı ümumi etiraz, hər cür akademik incəliklərdən imtina və müxalifətin partiyasız məntiqin bütün tənzimləyicilərindən azad edilməsi doğur; üstəlik, tezliklə öyrənəcəyiniz kimi, biz bu dünyanın sükunətini başqa bir şəkildə də pozacağıq.