İyirmi dördüncü mühazirə. ADİ NERVOZLULUQ

Dəyərli xanımlar və bəylər! Son söhbətlərimizdə işin bu qədər çətin hissəsini tamamladıqdan sonra, bu mövzunu bir müddət tərk edirəm və sizə aşağıdakılarla müraciət edirəm.

Bilirəm ki, siz narazısınız. Siz “Psixoanalizə giriş”i özgə cür təsəvvür edirdiniz. Siz həyatdan nümunələr eşitməyi gözləyirdiniz, nəzəriyyələri yox. Siz mənə deyəcəksiniz ki, «Zirzəmidə və birinci mərtəbədə» paralelini təqdim etdiyim yeganə vaxtda siz nevrozların səbəbi haqqında nə isə anladınız, lakin bunun uydurma hekayələr yox, həqiqi müşahidələr olması daha yaxşı olardı. Yaxud mən əvvəlcə sizə iki – görünür, uydurma olmayan – simptomdan danışıb onların xəstənin həyatına münasibətini izah edəndə, simptomların “mənası” sizə aydın oldu; siz ümid etdiniz ki, mən eyni ruhda davam edəcəyəm. Bunun əvəzinə mən sizə heç vaxt tam olmayan, daim yeni bir şeylərin əlavə olunduğu, hələ izah etmədiyim anlayışlardan istifadə etdiyim, təsviri izahdan dinamik anlayışa, ondan da «iqtisadi» adlanan anlayışa keçdiyim, hansı terminlərin eyni mənanı daşıdığını və yalnız ahəngdarlıq üçün bir-birini əvəz etdiyini anlamağınıza mane olan uzun, qeyri-müəyyən nəzəriyyələr təqdim edirdim. Həzz və reallıq prinsipləri, eləcə də filogenetik irs kimi geniş anlayışları sizə təqdim edirdim. Bir şeyə girişmək əvəzinə, gözləriniz önündə sizdən getdikcə uzaqlaşan bir şey açırdım.

Niyə mən nevrozlar nəzəriyyəsinə girişə sizin özünüzün əsəbilik haqqında bildiklərinizlə başlamadım? Və çoxdan maraqlandığınız məsələlərlə? Niyə əsəb xəstələrinin özünəməxsus mahiyyətini, onların insan ünsiyyətinə və xarici təsirlərə qarşı anlaşılmaz reaksiyalarını, əsəbiliklərini, davranışlarının gözlənilməzliyini və həyata uyğunlaşa bilməmələrini təsvir etməklə başlamadı? Niyə sizi addım-addım gündəlik həyatın daha bəsit formalarını anlamaqdan apardı? Sonra əsəbiliyin sirli ifrat təzahürləri problemlərinə çatdıq.

Bəli, hörmətli cənablar, haqlı olduğunuzu etiraf etməliyəm. Mən öz ifadə sənətimə o qədər də aşiq deyiləm ki, onun hər bir qüsurunu xüsusi bir gözəllik kimi təqdim edim. Mən özüm düşünürəm ki, bunu başqa cür və sizin üçün daha faydalı etmək olardı; mən də bunu istəyirdim. Lakin yaxşı niyyətlərini həmişə yerinə yetirmək mümkün olmur. Materialın özündə çox vaxt elə bir nəsə olur ki, sizə rəhbərlik edir və ilkin niyyətlərdən uzaqlaşdırır. Hətta tanış materialın təşkili kimi əhəmiyyətsiz bir iş belə müəllifin iradəsinə tam tabe olmur; o, özü necə istəyirsə, elə gedir və yalnız sonradan özünə sual vermək olar ki, nə üçün o, başqa cür yox, məhz belə alındı.

Ehtimal ki, səbəblərdən biri odur ki, «Psixoanalizə giriş» adı artıq nevrozların müzakirə edildiyi bu hissəyə uyğun gəlmir. Psixoanalizə giriş səhv hərəkətlərin və yuxuların öyrənilməsini təşkil edir, nevrozlar haqqında təlim isə psixoanalizin özüdür. Düşünmürəm ki, bu qısa müddət ərzində nevrozlar haqqında təlimin məzmunu ilə sizi bu qədər yığcam formadan başqa cür tanış edə bilərdim. Məsələ ondan ibarət idi ki, sizə ümumi bağlantıda simptomların mənasını və əhəmiyyətini, onların yaranmasının xarici və daxili şəraitini və mexanizmini göstərim. Mən də bunu etməyə cəhd etdim; psixoanalizin bu gün öyrədə biləcəyi şeyin mahiyyəti təxminən bundan ibarətdir. Bu zaman libido və onun inkişafı haqqında çox danışmaq lazım gəldi, bir qədər də Mənin inkişafı haqqında. Giriş sayəsində siz artıq texnikamızın xüsusiyyətlərinə, şüursuzluq və sıxışdırma (müqavimət) haqqında əsas baxışlara hazırlanmışdınız. Yaxın gələcəkdəki mühazirələrin birində psixoanalitik işin üzvi davamını harada tapdığını öyrənəcəksiniz. Mən sizdən gizlətməmişəm ki, bütün məlumatlarımız yalnız bir qrup sinir xəstəliklərinin, yəni köçürmə nevrozlarının öyrənilməsinə əsaslanır. Simptomların yaranma mexanizmini mən sadəcə isterik nevroz üçün izləyə bildim. Əgər siz möhkəm biliklər əldə etməmisinizsə və hər bir detalı yadda saxlamamısınızsa, yenə də ümid edirəm ki, psixoanalizin hansı vasitələrlə işlədiyi, hansı məsələlərin həllinə girişdiyi və hansı nəticələrə artıq çatdığı barədə təsəvvürünüz formalaşıb.

Mən sizə nevrozlar mövzusunu izah etməyə başlamaq istəyirəm. Əsəb xəstələrinin davranışından, onların nevrozlarından necə əziyyət çəkdiklərindən danışacağam. Onlarla necə mübarizə apardıqlarını və necə uyğunlaşdıqlarını da göstərəcəyəm. Bu, əlbəttə ki, maraqlı və öyrənməyə dəyər, həm də izah etmək üçün çox çətin olmayan materialdır, lakin ondan başlamaq şübhəlidir. Şüursuzluğu açmamaq riskinə düşürsünüz. Bununla da libidonun böyük əhəmiyyətini görmürsünüz. Və bütün münasibətləri əsəb xəstəsinin Mən'inə göründüyü kimi mühakimə edirsiniz. Mənin heç də etibarlı və qərəzsiz tərəf olmadığı tamamilə aydındır. Çünki Mən – şüursuzluğu inkar edən və onu sıxışdırılmışa endirən qüvvədir; ona necə inana bilərik ki, o, bu şüursuzluğa qarşı ədalətli olacaq? Bu sıxışdırılmışlar arasında birinci yerdə rədd edilmiş seksuallıq tələbləri dayanır. Öz-özünə aydındır ki, biz onların həcmi və mənası haqqında heç vaxt öyrənə bilmərik. Mənin fikirlərindən isə bu barədə heç nə əldə etmək mümkün deyil. Sıxışdırmanın mövqeyi bizim üçün aydınlaşmağa başladığı анддан etibarən, bu mübahisədə hakim vəzifəsinə mübahisə edən tərəflərdən birini, üstəlik də qalib gəlmişini qoymamaqdan ehtiyat etməliyik. Biz hazırıq ki, Mənin ifadələri bizi yanlış yola çıxaracaq. Mənə inansaq, o bütün mərhələlərdə aktiv olub, özü öz simptomlarını istəyib və onları yaradıb. Biz bilirik ki, o müəyyən dərəcədə passiv olmağı mümkün sayır, sonra isə bunu gizlətmək və bəzəmək istəyir. Doğrudur, o həmişə belə bir cəhdə əl atmır; obsesif nevroz simptomlarında o etiraf etməlidir ki, ona yad bir nəsə qarşı durur və ondan çətinliklə müdafiə olunur. Bu xəbərdarlıqları nəzərə almayan, Mənin saxtakarlıqlarını saf qiymətə qəbul edən kəs, təbii ki, rahat yaşayır və psixoanalizdə şüursuzluğun, seksuallığın və Mənin passivliyinin ön plana çıxarılmasına qarşı qalxacaq bütün müqavimətdən azaddır. O, Alfred Adler (1912) kimi, nevrotik xarakterin nevrozun səbəbi olduğunu, nəticəsi olmadığını iddia edə bilər. O da simptomun formalaşmasında heç bir detalı izah edə bilməyəcəkdir. Heç bir yuxunu da izah edə bilməyəcəkdir.

Siz soruşacaqsınız ki, Mənin əsəbilikdə və simptomların formalaşmasında iştirakını ədalətlə qiymətləndirmək mümkündürmü, açıq-aşkar psixoanalizin aşkar etdiyi amilləri nəzərə almaqla. Mən cavab verəcəyəm: əlbəttə, bu mümkündür və nə vaxtsa baş verəcək; amma məhz bundan başlamaq psixoanalizin ənənələrində deyil. Doğrudan da, bu vəzifənin psixoanaliz qarşısına nə vaxt çıxacağını qabaqcadan söyləmək olar. Elə nevrozlar var ki, onlarda Mən indiyə qədər öyrənilmiş nevrozlardan qat-qat fəal iştirak edir; biz onları «narsisistik nevrozlar» adlandırırıq. Bu xəstəliklərin analitik işlənməsi bizə Mənin nevrotik xəstələnmədə iştirakı haqqında qərəzsiz və düzgün mühakimə yürütmək imkanı verəcək.

Amma Mənin öz nevrozuna münasibətinin bir cəhəti o qədər aşkardır ki, onu əvvəldən nəzərə almaq olar. Görünür, o, bütün hallarda rast gəlinir, lakin ən aydın şəkildə bu gün hələ kifayət qədər dərk etmədiyimiz bir xəstəlikdə – travmatik nevrozda aşkar edilir. Siz bilməlisiniz ki, bütün mümkün nevroz formalarının səbəbində və mexanizmində həmişə eyni amillər fəaliyyət göstərir, yalnız bir halda simptomların əmələ gəlməsində əsas əhəmiyyəti bu amillərdən biri, digərində isə – başqası qazanır. Bu, artist truppasının tərkibinə bənzəyir ki, orada hər kəsin öz müəyyən ampluası var: qəhrəman, yaxın dost, intriqan və s.; lakin öz benefisi üçün hər kəs başqa bir pyes seçəcək. Beləliklə, simptomlara çevrilən fantaziyalar heç yerdə isteriyadakı qədər açıq-aşkar özünü göstərmir; Mənin əks, yaxud reaktiv formalaşmaları obsesif nevrozun mənzərəsində üstünlük təşkil edir; yuxuda ikinci dərəcəli işlənmə adlandırdığımız şey paranoid sayıqlamada birinci yerə çıxır və s.

Beləliklə, travmatik nevrozlarda, xüsusilə müharibə dəhşətlərindən yarananlarda, bizim üçün şübhəsizdir ki, Mənin müdafiəyə və mənfəətə can atan eqoist motivi təkbaşına hələ xəstəliyi yaratmır, lakin o, başlanıbsa, ona icazə verir və onu dəstəkləyir. Bu motiv məni təhlükələrdən qorumaq istəyir. Bu təhlükələr xəstəliyə səbəb olmuşdur. Və bu təhlükələrin təkrarlanma ehtimalı aradan qaldırılmadan, ya da çəkilən təhlükənin əvəzi ödənilmədən, sağalmağa icazə verməyəcək.

Lakin bütün digər hallarda da, Mən nevrozun yaranmasında və sonrakı mövcudluğunda analoji maraq göstərir. Biz artıq dedik ki, simptom həm də Mən tərəfindən dəstəklənir, çünki onun elə bir səmti var ki, bu səmt sayəsində o, Mənin sıxışdırma tendensiyasına məmnunluq verir. Bundan əlavə, konfliktin simptomun yaranması yolu ilə həlli həzz prinsipi üçün ən rahat və arzuolunan çıxış yoludur; o, şübhəsiz ki, Mən-i böyük və əzablı daxili işdən azad edir. Bəzi hallarda hətta həkim də konfliktin nevroz formasında həllinin ən zərərsiz və sosial cəhətdən yolverilən həll yolu olduğunu etiraf etməlidir. Təəccüblənməyin ki, bəzən həkim belə mübarizə apardığı xəstəliyin tərəfinə keçir. Ona yaraşmaz ki, bütün həyat situasiyalarına baxmayaraq, yalnız sağlamlıq fanatikinin rolunu oynasın. O bilir ki, dünyada təkcə nevrotik bədbəxtlik yoxdur. Həm də real, sonsuz əzab-əziyyət var. Bilir ki, zərurət insandan öz sağlamlığını qurban verməyi tələb edə bilər. Və bilir ki, bir insanın belə qurbanı çox vaxt bir çox başqalarının sonsuz bədbəxtliyini saxlayır. Əgər demək olarsa ki, nevrotik hər dəfə konflikt qarşısında xəstəliyə qaçır, onda etiraf etmək lazımdır. Bəzi hallarda bu qaçış tamamilə əsaslıdır. Və vəziyyəti başa düşən həkim xəstəyə rəhm edərək səssizcə kənara çəkiləcək.

Lakin sonrakı ifadə etmədə biz bu müstəsna hallardan özümüzü saxlayacağıq. Adi şəraitdə biz müşahidə edirik ki, nevroza geri çəkilmə sayəsində Mən xəstəlikdən müəyyən daxili fayda əldə edir. Həyatın bəzi hallarında ona az-çox yüksək qiymətləndirilən, reallıqda daha çox və ya daha az dəyərli olan aşkar xarici üstünlük də qoşulur. Bu cür ən çox rast gəlinən nümunəyə baxın. Əri tərəfindən kobud rəftar edilən və amansızcasına istifadə olunan qadın, əgər onun meylləri belə bir imkan verirsə, əgər o, başqa kişi ilə gizli təsəlli tapmaq üçün çox qorxaq və ya çox əxlaqlıdırsa, əgər o, bütün xarici maneələrə baxmayaraq, əri ilə ayrılmaq üçün kifayət qədər güclü deyilsə, əgər onun özünü təmin etmək və ya daha yaxşı ər tapmaq ümidi yoxdursa və əgər o, bundan əlavə, bu kobud insana cinsi hisslə bağlıdırsa, demək olar ki, həmişə nevrozda çıxış yolu tapır. O zaman onun xəstəliyi silaha çevrilir. Bu silah, həddindən artıq güclü ərə qarşı mübarizəsindədir. Özünü müdafiə etmək üçün istifadə edə bilər, qisas almaq üçün isə ondan sui-istifadə edə bilər. O, öz xəstəliyindən şikayət edə bilərdi, halbuki evlilikdən, ehtimal ki, şikayət etməyə cəsarət etmirdi. Həkimin simasında o, özünə köməkçi tapır. Amansız əri onu əsirgəməyə məcbur edir. Pul xərcləməyə, evdən müvəqqəti uzaqlaşmağa icazə verir. Bununla da evlilik zülmündən azad olur. Xəstəlikdən əldə edilən belə xarici və ya təsadüfi fayda kifayət qədər əhəmiyyətli olduqda və heç bir real əvəzedicisi tapıla bilmədikdə, siz terapiyanızın nevroza təsir imkanlarını yüksək qiymətləndirə bilməyəcəksiniz.

Siz məni qınayacaqsınız ki, burada sizə xəstəlikdən əldə edilən fayda haqqında danışdıqlarım, mənim rədd etdiyim fikrin lehinə danışır – Mənin özünün nevrozu istədiyi və yaratdığı fikrinin. Sakit olun, hörmətli cənablar, bəlkə bu yalnız o deməkdir ki, Mən nevroza dözürəm, ona mane ola bilmirəm və ondan ən yaxşısını edirəm, əgər ondan ümumiyyətlə nəsə etmək mümkündürsə. Bu işin yalnız bir tərəfi var, doğrudur, xoşagələn tərəfi. Nevrozun üstünlükləri olduğu üçün Mən onunla razıyam, lakin onun yalnız üstünlükləri yoxdur. Bir qayda olaraq, tez aydın olur ki, Mən nevroza razılaşmaqla sərfəli olmayan bir sövdələşmə bağlayıb. O, münaqişənin yüngülləşdirilməsi üçün çox baha ödədi və simptomların törətdiyi əzab hissləri, yəqin ki, münaqişənin əzablarına ekvivalent əvəzdir və bəlkə də daha çox narazılıq doğurur. Mən bu narazılıqdan simptomlara görə azad olmaq istərdim, xəstəliyin faydalarından imtina etmədən, lakin məhz bunu etmək onun ixtiyarında deyil. Bununla belə, məlum olur ki, o, özünün güman etdiyi qədər aktiv olmayıb – gəlin bunu xatırlayaq.

Dəyərli bəylər, siz həkimlər olaraq nevrotiklərlə işləyəndə tezliklə o fikirdən əl çəkəcəksiniz ki, xəstəliyindən ən çox şikayətlənən və ağlayan xəstələr göstərilən yardıma ən həvəslə qarşılıq verir və ona ən az müqavimət göstərəcəklər. Əksinə. Amma siz asanlıqla başa düşəcəksiniz ki, xəstəlikdən fayda əldə etməyə kömək edən hər şey sıxışdırmanın müqavimətini gücləndirəcək. Və müalicənin çətinliyini artıracaqdır. Simptomla birlikdə, necə deyərlər, meydana çıxan bu xəstəlik faydasına, biz, lakin, sonradan meydana çıxan digərini də əlavə etməliyik. Xəstəlik kimi psixi quruluş uzun müddət mövcud olduqda, nəhayət, müstəqil bir varlıq kimi davranır. Özündə özünüqoruma həvəsinə bənzər bir şey nümayiş etdirir. Onunla ruhi həyatın digər tərəfləri arasında bir növ modus vivendi yaranır. Hətta mahiyyətcə ona düşmən olan tərəflərlə belə modus vivendi yaranır və demək olar ki, həmişə elə hallara rast gəlinir ki, xəstəlik yenidən faydalı və istifadəyə yararlı olur. Sanki onun varlığını yeni güclə möhkəmləndirən ikinci dərəcəli bir funksiya qazanır. Patologiyadan nümunə əvəzinə gündəlik həyatdan parlaq bir nümunə götürün. Özünü dolandırmaq üçün pul qazanan bacarıqlı bir fəhlə iş zamanı baş verən bədbəxt hadisə nəticəsində şikəst olur; işlə artıq işi bitmişdir, lakin zaman keçdikcə zərərçəkən əlillik üzrə kiçik bir pensiya alır və əlilliyindən dilənçi kimi istifadə etməyi öyrənir. Onun yeni varlığı, hərçənd pisləşmişdir. İndi o, məhz əvvəlki yaşayış vasitələrindən məhrum edən şeyə əsaslanır. Əgər onun eybəcərliyini aradan qaldırsanız, əvvəlcə onu dolanışıq vasitələrindən məhrum edərsiniz; sual yaranar ki, o, yenidən əvvəlki işinə qayıda bilərmi? Nevrozda xəstəliyin belə ikinci dərəcəli istifadəsinə uyğun gələn şeyi, biz xəstəliyin ilkin faydasına ikinci dərəcəli fayda kimi əlavə edə bilərik.

Amma ümumiyyətlə sizə demək istərdim: xəstəlikdən əldə edilən qazancın əməli əhəmiyyətini çox aşağı qiymətləndirməyin. Və ona çox böyük nəzəri əhəmiyyət verməyin. Qeyd olunan istisnalar nəzərə alınmasa, o, Oberlenderin Fliegende Blätter-də təsvir etdiyi "heyvan zəkası" nümunələrini xatırladır. Ərəb dəvəsi ilə dağın dik yamacında oyulmuş dar cığıra gedir. Yolun döngəsində o, gözlənilmədən hücuma hazır bir şirlə qarşılaşır. O çıxış yolu görmür: bir tərəfdən – dik qaya, digər tərəfdən – uçurum, geri dönüb xilas olmaq mümkün deyil; o, özünü məhv olmuş hesab edir. Başqa məsələ heyvandır. Atlı ilə birlikdə uçuruma atılır – və aslan heç nə ilə qalmır. Nevrozun göstərdiyi kömək də xəstə üçün ən yaxşı nəticəni vermir. Bu, bəlkə də ona görə baş verir ki, simptomların formalaşması yolu ilə konfliktin həlli – yenə də avtomatik prosesdir, həyatın tələblərinə cavab verə bilməz və bu proses zamanı insan öz ən yaxşı və ən yüksək qüvvələrindən istifadə etməkdən imtina edir. Əgər seçim olsaydı, tale ilə şərəfli mübarizədə məhv olmaq üstün tutulmalı idi.

Dəyərli bəylər! Bununla belə, nevrozlar haqqında təlimi ifadə edərkən, adi əsəbilikdən çıxış etməməyimin başqa səbəblərini də sizə izah etməliyəm. Bəlkə də düşünürsünüz ki, mən bunu ona görə etmişəm ki, o zaman nevrozların cinsi səbəbini sübut etmək mənim üçün çətin olardı. Amma burada siz yanılırsınız. Köçürmə nevrozlarında əvvəlcə simptomların şərh edilməsi üzrə iş aparılmalıdır ki, belə bir anlama gəlinə bilsin. Adi formalarda, sözdə aktual nevrozların[ 89 ] etioloji əhəmiyyəti cinsi həyatın ümumi, müşahidə üçün əlçatan bir faktıdır. İyirmi ildən çox əvvəl onunla qarşılaşmışam. Bir gün öz-özümə sual verdim. Nəyə görə əsəb xəstələrini sorğu-sual edərkən, onların seksual təzahürləri adətən nəzərə alınmır? Onda mən bu tədqiqatlara xəstələr arasındakı populyarlığımı qurban verdim, lakin qısa səylərdən sonra deyə bildim ki, normal vita sexualis[ 90 ] zamanı nevroz olmur – aktual nevrozu nəzərdə tuturam. Əlbəttə, bu müddəa insanlar arasındakı fərdi fərqləri nəzərə almır, həm də «normal» qiymətləndirməsindən ayrılmaz qeyri-müəyyənlikdən əziyyət çəkir, lakin ilkin istiqamətlənmə üçün bu günə qədər öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Mən o həddə çatmışdım. Müəyyən əsəbilik formaları ilə ayrı-ayrı zərərli cinsi təzahürlər arasında spesifik əlaqələr müəyyən etmişdim. İndi də eyni müşahidələri təkrar edə biləcəyimə şübhə etmirəm. Əgər eyni sayda xəstə kontingentinə malik olsaydım. Kifayət qədər tez-tez öyrənirdim ki, müəyyən bir natamam cinsi məmnuniyyət növü ilə kifayətlənən kişi, məsələn, əl ilə onanizm, müəyyən bir aktual nevroz formasına tutulur və bu nevroz, o, eyni dərəcədə qüsurlu başqa bir cinsi rejimə keçdikdə, tez bir zamanda başqa bir nevroza yer verirdi. Mən o zaman xəstənin vəziyyətindəki dəyişikliyə görə, onun seksual həyatının tərzindəki dəyişikliyi təxmin edə biləcək vəziyyətdə idim. O zaman mən xəstələrin qeyri-səmimiliyini aşana qədər, öz fərziyyələrimdə israrla dayanmağı öyrəndim. Doğrudur ki, sonradan onlar digər həkimlərə müraciət etməyə üstünlük verirdilər. Bu həkimlər seksual həyatları haqqında bu qədər səylə sorğu aparmırdılar.

Artıq o zaman məndən gizli qala bilməzdi ki, xəstələnmənin səbəblərini axtarmaq həmişə seksual həyata işarə etmirdi. Əgər biri bilavasitə zərərli seksual təzahür səbəbindən xəstələnirdisə, digəri isə var-dövlətini itirdiyinə və ya yorucu üzvi xəstəlik keçirdiyinə görə xəstələnirdi. Bu müxtəlifliyin izahı sonra gəldi — biz Mən və libido arasındakı təxmin edilən qarşılıqlı əlaqələri anladıqda, və bu izah nə qədər dərin olsa, bir o qədər qənaətbəxş olurdu. Bir şəxs nevroza yalnız o zaman tutulur ki, onun Mən-i libidonu bir şəkildə bölüşdürmək qabiliyyətini itirir. Mən nə qədər güclüdürsə, bu vəzifəni həll etmək onun üçün bir o qədər asandır; Mənin hər hansı səbəbdən zəifləməsi, libidonun həddindən artıq böyük tələbi ilə eyni təsiri göstərməlidir, yəni nevrotik xəstələnməni mümkün etməlidir. Mən və libido arasında daha intim münasibətlər də var. Lakin onlar hələ görmə sahəmizə daxil olmayıb. Buna görə də onları burada izah üçün gətirmirəm. Bizim üçün əhəmiyyətli və izahedici olan [müddəa] budur ki, hər bir halda və xəstəliyin inkişaf yolundan asılı olmayaraq, nevrozun simptomları libido ilə şərtlənir və beləliklə, onun normal olmayan tətbiqinə şahidlik edir.

İndi, lakin, diqqətinizi aktual nevrozların və psixonevrozların simptomları arasındakı əhəmiyyətli fərqə yönəltməliyəm. Birinci qrup, köçürmə nevrozları qrupu, indiyədək diqqətimizi çox cəlb etmişdir. Hər iki halda simptomlar libidodan qaynaqlanır, yəni onun normal olmayan tətbiqi, məmnuniyyətin əvəzlənməsidir. Aktual nevrozların simptomları – başda təzyiq, ağrı hissi, hansısa orqanda qıcıqlanma, funksiyanın zəifləməsi və ya gecikməsi – heç bir «məna» daşımır, heç bir psixi əhəmiyyəti yoxdur. Onlar yalnız əsasən bədəndə təzahür etmirlər, məsələn, isterik simptomlar kimi, həm də özləri tamamilə somatik proseslərdir ki, onların yaranmasında bizim tanış olduğumuz bütün o mürəkkəb ruhi mexanizmlər heç iştirak etmir. Beləliklə, onlar həqiqətən də uzun müddət psixonevrotik simptomların hesab edildiyi şeydirlər. Bəs onda onlar libidonun tətbiqlərinə, yəni psixikada təsir edən qüvvəyə necə uyğun gələ bilər? Beləliklə, hörmətli cənablar, bu, çox sadədir. İcazə verin, psixoanalizə ünvanlanan ilk tənqidlərdən birini sizə xatırladım. O zaman deyirdilər ki, o, nevrotik hadisələrin psixoloji nəzəriyyələri üzərində çalışır, bu isə tamamilə ümidsiz bir işdir, çünki psixoloji nəzəriyyələr heç vaxt xəstəliyi izah edə bilməzdi. Cinsi funksiyanın nə sırf psixi, nə də yalnız somatik bir şey olmadığını yaddan çıxartmağa üstünlük verdilər. O, həm cismani, həm də ruhi həyata təsir göstərir. Psixonevrozların simptomlarında onun psixikaya təsirlərindəki pozuntuların təzahürlərini görmüşüksə, aktual nevrozlarda cinsi pozuntuların birbaşa somatik nəticələrini tapacağımıza təəccüblənmərik.

Yuxarıda deyilənləri anlamaq üçün tibbi klinik təcrübə bizə dəyərli bir göstəriş verir ki, müxtəlif tədqiqatçılar da bunu nəzərə almışlar. Simptomatikasının detallarında, habelə bütün orqan sistemlərinə və bütün funksiyalara təsirinin özünəməxsusluğunda aktual nevrozlar, xroniki ekzogen zəhərli maddələrin təsiri və onların kəskin çatışmazlığı nəticəsində yaranan xəstəlik halları ilə, yəni intoksikasiyalar və abstinensiya vəziyyətləri ilə şübhəsiz oxşarlıq aşkar edirlər. Hər iki xəstəlik qrupu bir-birinə daha da yaxınlaşır, çünki biz zəhərli maddələrin təsiri ilə əlaqələndirməyi öyrəndiyimiz hallar — lakin orqanizmə xaricdən daxil olmayan, əksinə, öz maddələr mübadiləsi prosesində əmələ gələn, məsələn, Basedov xəstəliyində olduğu kimi — bu yaxınlaşmanı təmin edir. Mən hesab edirəm ki, bu analogiyalara əsaslanaraq nevrozları cinsi maddələr mübadiləsinin pozulmasının nəticəsi hesab etməmək mümkün deyil, istər bu seksual toksinlərin həmin şəxsin mənimsəyə biləcəyindən artıq istehsal olunmasından, istərsə də daxili və hətta psixi şəraitin bu maddələrin düzgün istifadəsinə mane olmasından qaynaqlansın. Xalq arasında qədimdən bəri belə bir baxış mövcud olmuşdur. Cinsi istək təbiətinə dair sevgini «məstlik» adlandırırlar. Aşiq olmağın yaranmasını isə sevgi iksirinin təsiri hesab edirdilər. Beləliklə, təsiredici başlanğıcı müəyyən mənada xarici aləmə köçürürdülər. Bu, bizim üçün erogen zonaları və cinsi həyəcanın ən müxtəlif orqanlarda yarana biləcəyi iddiasını yada salmaq üçün bir səbəb olardı. Bununla belə, «cinsi maddələr mübadiləsi» və ya «cinsiyyət kimyası» sözləri bizim üçün heç bir məzmun daşımır; biz bu barədə heç nə bilmirik və hətta iki cinsi maddənin — o zaman «kişi» və «qadın» adlandırılacaq maddələrin — mövcudluğunu güman etməli olub-olmadığımızı, yoxsa libidonun bütün qıcıqlandırıcı təsirlərinin daşıyıcısı sayılmalı olan tək bir cinsi toksinlə kifayətlənə biləcəyimizi də qərar verə bilmirik[ 91 ]. Bizim yaratdığımız elmi psixoanaliz binası əslində bir üst qurumdur ki, nə vaxtsa öz üzvi təməli üzərində qurulmalıdır; lakin hələlik biz onu tanımırıq.

Psixoanalizi bir elm kimi xarakterizə edən onun məşğul olduğu material deyil, işlədiyi texnikadır. Psixoanalizi heç bir gərginliyə yol vermədən mədəniyyət tarixinə, din elminə və mifologiyaya da tətbiq etmək olar. Bu, nevrozlar haqqında təlimə tətbiq etdiyi kimi olur. Onun məqsədi ruhi həyatda şüursuzluğu üzə çıxarmaqdan başqa bir şey deyil. Aktual nevrozların problemləri — simptomları, ehtimal ki, zərərli toksik təsirdən yaranan — psixoanalizin tətbiqinə imkan vermir. O, onların izahı üçün az şey edə bilər. Bu vəzifəni bioloji tibbi tədqiqata buraxmalıdır. İndi siz, bəlkə də, daha yaxşı başa düşəcəksiniz ki, mən niyə materialımı başqa ardıcıllıqla yerləşdirməmişəm. Əgər sizə «Nevrozlar haqqında təlimə giriş» vəd etsəydim, şübhəsiz ki, yol düzgün olardı. Aktual nevrozların sadə formalarından başlayardıq. Sonra libido pozuntuları nəticəsində yaranan daha mürəkkəb psixi xəstəliklərə keçərdik. Aktual nevrozları müzakirə edərkən, bizim öyrəndiyimiz hər şeyi toplamalı olardım. Bildiyimizi zənn etdiyimiz məlumatları da müxtəlif tərəflərdən götürməli idim. Psixonevrozlara gəldikdə isə, ən vacib texniki köməkçi vasitə psixoanalizdir. Bu halların aydınlaşdırılması üçün məhz ondan söhbət gedərdi. Amma mən «Psixoanalizə giriş»i elan etmişdim və onu oxumaq niyyətində idim; mənim üçün daha vacib olan o idi ki, siz psixoanaliz haqqında təsəvvür alasınız, nevrozlar haqqında müəyyən biliklər yox, və buna görə də psixoanaliz üçün səmərəsiz olan aktual nevrozları ön plana çıxara bilməzdim. Düşünürəm ki, sizin üçün daha münasib seçim etmişəm, çünki psixoanaliz öz dərin ilkin şərtləri və geniş əlaqələri sayəsində hər bir savadlı insanın marağını cəlb etməyə layiqdir, nevrozlar haqqında təlim isə tibbin digər sahələri kimi sadəcə bir tibb sahəsidir.

Bu arada siz haqlı olaraq ümid edirsiniz ki, biz aktual nevrozlara da müəyyən maraq göstərməli olacağıq. Bizi buna məcbur edən onların psixonevrozlarla intim klinik bağlantısıdır. Buna görə də sizə bildirmək istəyirəm ki, biz aktual nevrozların üç saf formasını ayırd edirik: nevrasteniya, qorxu nevrozu[ 93 ] və ipoxondriya. Amma bu ayrılış da etirazsız qalmadı. Adlar, doğrudan da, hamısı işlədilir, lakin onların məzmunu qeyri-müəyyən və dayanıqsızdır. Bəzi həkimler nevrotik hadisələrin qarışıq dünyasında hər hansı bölgüyə qarşı çıxır. Onlar klinik vahidlərin, ayrı-ayrı xəstəliklərin seçilməsini tanımırlar. Hətta aktual nevrozlar ilə psixonevrozlar arasındakı bölgünü də qəbul etmirlər. Mən hesab edirəm ki, onlar çox irəli gedirlər və tərəqqiyə aparan yolla getmirlər. Adları çəkilən nevroz formaları bəzən təmiz halda rast gəlinirlər, lakin daha çox bir-biri ilə və psixonevroz xəstəliyi ilə qarışırlar. Bu hadisələr bizi onların təqsimindən imtina etməyə məcbur etməməlidir. Mineralogiyada minerallar haqqında təlimlə daşlar haqqında təlim arasındakı fərqi yada salın. Minerallar ayrı-ayrı vahidlər kimi təsvir olunur. Bu, onların ətraf mühitdən kəskin ayrılmış kristallar şəklində tez-tez rast gəlinməsi ilə bağlıdır. Daşlar mineralların qarışığından ibarətdir ki, onlar heç də təsadüfən deyil, məhz yaranma şəraitinə görə birləşmişlər. Nevrozlar haqqında təlimdə biz hələ də inkişafın gedişatını kifayət qədər az anlayırıq ki, daşlar haqqında təlimə bənzər bir şey yarada bilək. Lakin biz, şübhəsiz ki, doğru hərəkət edəcəyik, əgər əvvəlcə ümumi kütlədən minerallarla müqayisə edilə bilən tanış klinik vahidləri ayırsaq.

Aktual nevrozların simptomları ilə psixonevrozlar arasındakı çox əhəmiyyətli bağlantı, sonuncuların simptomlarının yaranmasını öyrənməyə kömək edir; aktual nevrozun simptomları çox vaxt psixonevrotik simptomun inkişafının məğzi və ilkin mərhələsidir. Bu cür münasibət ən aydın şəkildə nevrasteniya ilə «konversiya isteriyası» adlandırılan köçürmə nevrozu arasında, qorxu nevrozu ilə qorxu isteriyası arasında, həmçinin ippoxondriya ilə sonradan parafreniya (erkən zəiflik və paranoya) kimi qeyd edilən formalar arasında müşahidə olunur. Nümunə olaraq isterik baş ağrısı və ya oma ağrısı halını götürək. Analiz bizə göstərir ki, sıxlaşma və yerdəyişmə nəticəsində o, bir sıra libido fantaziyalarının və ya xatirələrinin təminatının qaimməqamına çevrilmişdir. Lakin bir zamanlar bu ağrı həqiqi idi və o zaman o, bilavasitə seksual-toksik simptom, libido oyanmasının somatik ifadəsi idi. Biz heç də bütün isterik simptomların belə bir nüvəyə malik olduğunu iddia etmək istəmirik, lakin fakt olaraq qalır ki, bu xüsusilə tez-tez baş verir və bütün – normal və patoloji – bədən təsirləri libido oyanması sayəsində əsasən məhz isteriya simptomlarının formalaşmasına xidmət edir. Onlar mollyuskun mirvari qatları ilə bürüdüyü o qum dənəsi rolunu oynayırlar. Eyni şəkildə psixonevroz, cinsi əlaqəni müşayiət edən keçici seksual oyanma əlamətlərindən istifadə edir. Bu əlamətlər, simptomların formalaşması üçün ən əlverişli və uyğun materialdır.

Belə bir proses xüsusi diaqnostik və terapevtik maraq doğurur. Nevroza meyilli olan, lakin açıq nevrozdan əziyyət çəkməyən şəxslərdə tez-tez rast gəlinir ki, ağrılı bədən dəyişikliyi – iltihab və yara – simptom formalaşdırma işini elə stimullaşdırır ki, o, reallıqda ona verilən simptomu dərhal bütün o şüursuz fantaziyaların təmsilçisinə çevirir, hansılar ki, ifadə vasitəsinə yiyələnmək üçün yalnız fürsət gözləyirdilər. Bu halda həkim bu və ya digər müalicə yolunu seçəcək, ya üzvi əsası aradan qaldırmaq istəyəcək, onun şiddətli nevrotik işlənməsinə əhəmiyyət verməyəcək, ya da təsadüfən yaranmış nevrozlə mübarizə aparacaq, onun üzvi səbəbinə diqqət yetirməyəcək. Müvəffəqiyyət bu və ya digər səy növünün düzgünlüyünü və ya yanlışlığını göstərəcək. Belə qarışıq hallar üçün ümumi göstərişlər vermək çətin ki, mümkün olsun.