İyirmi üçüncü mühazirə. SİMPTOM YARANMA YOLLARI

Dəyərli xanımlar və bəylər! Qeyri-mütəxəssis üçün xəstəliyin mahiyyətini simptomlar təşkil edir, sağalma isə, onun fikrincə, simptomların aradan qaldırılmasıdır. Həkim isə simptomların xəstəlikdən əhəmiyyətli fərqini tanıyır və hesab edir ki, simptomların aradan qaldırılması hələ xəstəliyin müalicəsi deyildir. Amma xəstəlikdən simptomlar aradan qaldırıldıqdan sonra real olaraq qalan şey – yalnız yeni simptomlar yaratmaq qabiliyyətidir. Gəlin buna görə də hələlik qeyri-mütəxəssis nöqteyi-nəzərində dayanaq. Və hesab edək ki, simptomların mahiyyətinə nüfuz etmək xəstəliyi anlamaq deməkdir.

Simptomlar – burada, əlbəttə, psixi simptomlardan danışırıq. Yəni psixogen simptomlardan və psixi xəstəlikdən söhbət gedir. Bunlar bütün həyat üçün zərərli aktlardır. Və ya heç olmasa faydasız aktlardır. Onlardan əziyyət çəkən şəxs çox vaxt şikayətlənir. Bu aktlar məcburi görünür. Həm də özü üçün xoşagəlməz və ya əzablı hallardır. Onların əsas zərəri özlərinin bahasına başa gələn mənəvi sərfiyyatdan, daha sonra isə onları aradan qaldırmaq üçün zəruri olan xərclərdən ibarətdir. Simptomların intensiv formalaşması zamanı bu xərclərin hər iki növü şəxsiyyətin sərəncamında olan ruhi enerji baxımından onun həddindən artıq yoxsullaşmasına gətirib çıxara bilər. Bununla da bütün vacib həyat vəzifələrinin həllində aciz qalması mümkündür. Bu nəticə əsasən bu yolla tələb olunan enerjinin miqarından asılı olduğundan, asanlıqla başa düşərsiniz ki, «xəstə olmaq» – mahiyyətcə, praktiki anlayışdır. Lakin siz nəzəri baxımdan dayanıb bu miqdarlara fikir verməsəniz, asanlıqla deyə bilərsiniz ki, hamımız xəstəyik, yəni nevrotikik, çünki simptomların yaranma şərtlərini normal insanlarda da tapmaq mümkündür.

Nevrotik əlamətlər haqqında bizə artıq məlumdur ki, onlar libidonun yeni bir növ təminatından yaranan münaqişənin nəticəsidir. Bir-birindən ayrılmış iki qüvvə simptomda yenidən görüşür, sanki kompromis – simptomların formalaşması sayəsində barışırlar. Buna görə də simptom o qədər dayanıqlıdır – o, iki tərəf tərəfindən dəstəklənir. Biz həmçinin bilirik ki, münaqişənin iki tərəfindən biri reallıq tərəfindən rədd edilmiş, təmin olunmamış libidodur; o, indi öz təminatı üçün başqa yollar axtarmağa məcburdur. Əgər reallıq amansız qalırsa, hətta libido başqa obyektə razılaşmağa hazır olsa belə, o, nəhayət reqressiya yoluna qədəm qoyur. Artıq keçilmiş mərhələlərdən birinin çərçivəsində qaneolma axtarır. Və ya əvvəllər tərk edilmiş obyektlərdən biri vasitəsilə buna can atır. Libidonu reqressiya yoluna onu inkişafının bu mərhələlərində saxlayan fiksasiya çəkib aparır.

Burada pozğunluğa və nevroza aparan yollar kəskin şəkildə ayrılır. Bu reqressiyalar Mən tərəfindən etiraz doğurmasa, iş nevroza qədər getmir, libido isə real, hərçənd artıq normal olmayan bir məmnuniyyət əldə edir. Əgər Mən — yalnız şüura deyil, həm də motor innervasiyaya və bununla da ruhi istəklərin reallaşmasına çıxışı olan instansiyası — bu reqressiyalarla razı deyilsə, konflikt yaranır. Libido sanki kəsilmişdir və enerjisinə məmnunluq prinsipinin tələbinə uyğun olaraq çıxış yolu tapılacaq bir yerə geri çəkilməyə cəhd etməlidir. O, Mənin hakimiyyətindən çıxmalıdır. Lakin belə geri çəkilməni ona, indi reqressiv keçdiyi inkişaf yolundakı fiksasiyalar təmin edir ki, onlara qarşı Mən öz vaxtında repressiyalarla müdafiə olunurdu. Geriyə hərəkətdə bu repressiya olunmuş mövqeləri tutaraq, libido Mənin və onun qanunlarının hakimiyyətindən çıxır, eyni zamanda Mənin təsiri altında aldığı bütün tərbiyədən də imtina edir. O, təmin olunacağına ümid etdiyi müddətcə itaətkar idi. Daxildən və xaricdən məcburi imtinanın ikiqat təzyiqi altında isə itaətsizləşir. Və keçmiş yaxşı günləri xatırlayır. Əslində dəyişməz olan xarakteri belədir. Libidonun artıq öz enerjisi ilə doldurduğu təsvirlər şüursuzluq sisteminə aiddir. Və orada mümkün olan proseslərə tabedir. Xüsusən də sıxlaşma və yerdəyişməyə. Beləliklə, yuxu görmələrinin formalaşma şəraitinə tamamilə oxşar şərait yaranır. Necə ki, şüursuzluqda formalaşmış, şüursuz arzu fantaziyasının yerinə yetirilməsini təmsil edən xüsusi (eigentliche) yuxuya, senzuranı həyata keçirən və onun tələbləri ödənildikdən sonra aşkar yuxunun kompromis şəklində formalaşmasına yol verən (qabaqcadan) şüurlu fəaliyyətin bir hissəsi köməyə gəlirsə, eyni şəkildə, şüursuzluqdakı libido nümayəndələri də qabaqcadan şüurlu Mənin gücü ilə hesablaşmalıdırlar. Libidoya qarşı mənlikdə yüksələn etiraz «əks-təsir» (Gegenbesetzung)[83] formasını alır və onu həm öz ifadəsi ola biləcək bir ifadə seçməyə məcbur edir. Beləliklə, simptom şüursuz libido arzusunun çoxsaylı təhrif olunmuş törəməsi kimi meydana çıxır — bir-birinə tamamilə zidd olan iki məna daşıyan məharətlə seçilmiş ikimənalılıq. Yalnız bu sonuncu bənddə fərqi görmək olar. Yuxunun formalaşması ilə simptomun formalaşması arasındakı fərqi. Çünki yuxu zamanı şüuröncəsi məqsəd yalnız yuxunu qorumaqdır. Onu poza biləcək heç nəyi şüura buraxmamaq. Və şüursuz arzuya kəskin cavab verməkdə israr etmir. Yox, əksinə! O, daha tolerant ola bilər, çünki yatmış adamın vəziyyəti daha az narahatlıq doğurur. Reallığa çıxış artıq yuxu vəziyyətinin özü tərəfindən bağlanıb.

Görürsünüz ki, libidonun münaqişə şəraitində geri çəkilməsi fiksasiyaların mövcudluğu sayəsində mümkün olmuşdur. Bu libido fiksasiyalarının reqressiv doldurulması repressiyanın yan keçilməsinə və libidonun çıxarılmasına – yaxud təmin edilməsinə – gətirib çıxarır ki, bu zaman kompromisli şərait qorunub saxlanılır. Şüursuzluq və keçmiş fiksasiyalar vasitəsilə dolanbac yolu ilə libido nəhayət real təminata nail olur, baxmayaraq ki, son dərəcə məhdud və çətin seçilən bir təminatdır. Bu yekun nəticə ilə bağlı iki qeyd əlavə etməyə icazə verin. Birincisi, diqqət yetirin, burada libido və şüursuzluq, bir tərəfdən, Mən, şüur və reallıq isə digər tərəfdən nə qədər sıx bağlıdır, baxmayaraq ki, əvvəldən onlar heç də vahid bir bütöv təşkil etmirlər. Bundan sonra mənim bildirişimi qəbul edin: burada deyilənlərin hamısı və gələcəkdə nəzərdən keçiriləcək məsələlər yalnız isterik nevrozda simptomların yaranmasına aiddir.

Bəs libido özünə lazım olan fiksasiyaları harada tapır ki, repressiya olunmuşun sıçrayışı üçün onlara ehtiyac duyur? İnfantil seksuallığın təzahürlərində və yaşantılarında, tərk edilmiş xüsusi meyllərdə və uşaqlıq dövrünün, onun imtina etdiyi obyektlərində. Onlara libido yenidən qayıdır. Bu uşaqlıq dövrünün əhəmiyyəti ikitərəflidir. Bir tərəfdən, bu dövrdə uşağın anadangəlmə meyllərində mövcud olan cazibə istiqamətləri özünü göstərir. Digər tərəfdən isə, xarici təsirlər və təsadüfi yaşantılar nəticəsində oyanan digər cazibələr aktivləşir.

Mən hesab edirəm ki, bizim belə bir ayrılığa haqqımız şübhəsizdir. Anadangəlmə meyilliyin təzahürü heç bir tənqidi şübhəyə məruz qalmır, lakin analitik təcrübə bizi etiraf etməyə məcbur edir ki, uşaqlığın sırf təsadüfi yaşantıları libidoda fiksasiyalar yarada bilər. Mən də burada heç bir nəzəri çətinlik görmürəm. Konstitusional meyllər, şübhəsiz ki, uzaq əcdadların yaşantılarının nəticəsidir, onlar da bir zaman əldə edilmişdir; belə əldə etmə olmadan irsiyyət də olmazdı. Və görəsən, mirasa aparan belə bir əldə etmə məhz bizim nəsildə dayanacaq? Buna görə də, tez-tez olduğu kimi, infantil təcrübələrin əhəmiyyətini əcdadların və öz yetkinliyimizin təcrübələri ilə müqayisədə gözardı etmək lazım deyil; əksinə, onlara xüsusi qiymət vermək lazımdır. Onlar daha da ağır nəticələrə səbəb olurlar. Çünki tamamlanmamış inkişaf dövrünə təsadüf edir. Və məhz bu səbəbdən travmatik təsir göstərməyə qadirdirlər. Ru[ 84 ] və digərlərinin işləri göstərmişdir ki, hüceyrə bölünməsi mərhələsində olan rüşeym toxumasına vurulan iynə, inkişafın ağır pozulmasına səbəb olur. Eyni zərər, sürfəyə və ya inkişaf etmiş heyvana yetirilsəydi, zərərsiz keçərdi.

Yetkin şəxsin libidosunun fiksasiyası – bizim nevrozların etioloji tənliyinə konstitusional amil kimi daxil etdiyimiz – beləliklə, bizim üçün iki komponentə ayrılır: irsən alınmış meyllilik və erkən uşaqlıqda əldə edilmiş meyllilik. Biz bilirik ki, sxem şübhəsiz ki, öyrənənin rəğbətini qazanacaq, ona görə də bu münasibətləri sxemdə təqdim edək: Nevrozun səbəbi = Libidonun fiksasiyası sayəsində meyl (Seksual konstitusiya (tarixdən əvvəlki yaşantı) və ya İnfantil yaşantı + Təsadüfi yaşantı (travmatik) [böyüklərin] İrsi seksual konstitusiya bizə çoxlu müxtəlif meyllər təqdim edir, hansı ki, bu və ya digər xüsusi həvəsin özlüyündə və ya başqaları ilə birlikdə nə qədər güclü olmasından asılıdır. Uşaq yaşantısı amili ilə seksual konstitusiya yenə də «əlavə sıra» əmələ gətirir, eynilə böyüklərin meyillilik və təsadüfi yaşantısı arasındakı artıq bəlli olan sıra kimi. Burada da, orada olduğu kimi, eyni ifrat hallara rast gəlinir. Onları da eyni münasibətlər təmsil edir. Təbii olaraq sual yaranır: libidonun ən diqqətəlayiq reqressiyası, yəni seksual təşkilatın daha erkən mərhələlərinə qayıdışı, əsasən irsi-konstitusional amillə şərtlənmirmi? Amma bu suala cavabı nevrotik xəstəliklərin daha çox sayda formaları nəzərdən keçirilməyənə qədər təxirə salmaq daha yaxşıdır.

Dayanaq o faktdan ki, analitik tədqiqat nevrotiklərin libidosunun onların infantil cinsi təcrübələri ilə bağlantısını göstərir. Bu, onlara beləliklə, insanın həyatı və xəstələnməsi üçün çox böyük əhəmiyyət görünüşü verir. Bu əhəmiyyət onlarda terapevtik işdən söhbət gedəndə tam dolğunluqla qalır. Lakin bu vəzifəni bir kənara qoysaq, etiraf etmək asandır ki, burada bizi yalnız nevrotik vəziyyətə əsaslanaraq həyatda istiqamətlənməyə səhv sala biləcək anlaşılmazlıq təhlükəsi gizlənir. Lakin infantil təcrübələrin əhəmiyyəti onunla azalır ki, libido sonrakı mövqelərindən qovulduqdan sonra onlara reqressiv şəkildə qayıdır. Amma o zaman zidd nəticə özünü göstərir ki, libido xarakterli yaşantılar öz vaxtında heç bir məna kəsb etməmişdilər, onu yalnız reqressiya yolu ilə əldə etmişlər. Yada salın ki, Edip kompleksini müzakirə edərkən belə bir alternativə münasibətimizi bildirmişik.

Və bu dəfə bizə qərar qəbul etmək asan olacaq. Libidonun dolğunluğu – və deməli, patogen əhəmiyyəti – infantil təcrübələrin böyük ölçüdə libidonun reqressiyası ilə gücləndiyi qeydi, şübhəsiz ki, doğrudur, lakin onu yeganə təyin edən amil hesab etsək, bu, yanlış nəticəyə gətirib çıxarar. Digər mülahizələrlə də hesablaşmaq lazımdır. Birincisi, müşahidə göstərir ki, infantil təcrübələrin öz mənası var. Və bunu hələ uşaq yaşlarında sübut edir. Axı elə uşaq nevrozları da var ki, orada zamanın geriyə sürüşməsi amili çox azalır və ya xəstəlik travmatik yaşantıların birbaşa nəticəsi kimi meydana çıxdıqda tamamilə aradan qalxır. Bu uşaq nevrozlarının öyrənilməsi böyüklərin nevrozlarının bəzi təhlükəli yanlış anlaşılmasının qarşısını alır, eynilə uşaqların yuxularının bizə böyüklərin yuxularını anlamaq üçün açar verdiyi kimi. Uşaqlarda nevrozlar çox tez-tez rast gəlinir, düşünüldüyündən qat-qat tez-tez. Onları tez-tez görmürlər, korlanmışlıq və ya tərbiyəsizlik əlaməti kimi qiymətləndirirlər, çox vaxt tərbiyəçilərin avtoriteti ilə boğulur, lakin sonradan retrospektiv olaraq asanlıqla tanımaq olar. Əksər hallarda onlar qorxu isteriyası formasında özünü göstərir. Bunun nə demək olduğunu başqa bir bağlantıda öyrənəcəyik. Əgər insanda sonrakı illərdə nevroz inkişaf edirsə, analiz vasitəsilə o, uşaqlıq dövründəki, bəlkə də, qeyri-müəyyən, yalnız cüzi əlamətləri görünən xəstələnmənin birbaşa davamı kimi üzə çıxır. Lakin, deyildiyi kimi, bəzi hallarda bu uşaq əsəbiliyi heç bir fasiləsiz ömür boyu davam edən xəstəliyə keçir. Uşaq nevrozlarının bir neçə nümunəsini təhlil etmək imkanımız olub. Bu, uşağın özü üzərində, aktual vəziyyətdə aparılıb. Lakin daha çox biz yetkin yaşda xəstələnən şəxslə kifayətlənməli oluruq. Onun uşaq nevrozu ilə tanış olmağa imkan verməsi bizə kömək edir. Bu zaman müəyyən düzəlişləri və ehtiyat tədbirlərini nəzərə almaq vacibdir.

İkincisi, demək lazımdır ki, əgər orada libidonu cəlb edə biləcək heç nə yoxdursa, libidonun niyə daim uşaqlıq dövrlərinə qayıtdığı anlaşılmaz olardı. İnkişafın ayrı-ayrı nöqtələrində fiksasiya yalnız o halda məzmun kəsb edir ki, biz onun içərisinə müəyyən miqdarda libidoz enerji yatırıldığını qəbul edək. Nəhayət, sizə xatırlada bilərəm ki, burada infantil və sonrakı yaşantıların intensivliyi ilə patogen əhəmiyyəti arasında, əvvəllər tədqiq etdiyimiz sıralarda olduğu kimi, oxşar əlavə münasibəti mövcuddur. Elə hallar var ki, xəstəliyin səbəbi əsasən uşaqlıq dövrünün cinsi təsiratlarında gizlənir, həmin təəssüratlar şübhəsiz travmatik təsir göstərir və onların adi natamam konstitusiyanın təmin etdiyindən başqa heç bir dəstəyə ehtiyacı yoxdur. Bunlarla yanaşı, başqa hallar da olur. Bütün vurğu daha gec münaqişələrə düşür. Analizdə uşaqlıq təəssüratları ön plana çıxır. Bu, yalnız reqressiyanın nəticəsi kimi görünür. Deməli, «inkişafın ləngiməsi» və «reqressiya»nın ifrat halları var. Onların arasında isə hər iki amilin qarşılıqlı təsirinin istənilən dərəcəsi mümkündür.

Bu münasibətlər pedaqogika üçün müəyyən maraq kəsb edir. Onun qarşısına qoyduğu vəzifə uşağın cinsi inkişafına vaxtında müdaxilə etməkdir. Bu yolla nevrozların qarşısını almaq mümkündür. Diqqət əsasən uşaqların cinsi təcrübələrinə yönəldiyi müddətcə, əsəb xəstəliklərinin qarşısının alınması üçün hər şeyin edildiyi hesab edilir, əgər bu inkişafı gecikdirməyə və uşağı bu cür təcrübələrdən xilas etməyə diqqət yetirilirsə. Amma biz artıq bilirik ki, nevrozların səbəbi olan şərait mürəkkəbdir. Və yalnız bir amili nəzərə almaqla, onlara hərtərəfli təsir göstərmək mümkün deyil. Uşaqlığın ciddi qorunması öz dəyərini itirir. Çünki o, konstitusional amil qarşısında acizdir. Üstəlik, onu həyata keçirmək tərbiyəçilərin təsəvvür etdiyindən daha çətindir. O, qiymətləndirilməməsi mümkün olmayan iki təhlükə də gətirir. Biri həddindən artıq çox şeyə nail olur. Yəni sonradan zərərli olan həddindən artıq cinsi sıxışdırma üçün şərait yaradır. Uşaq həyata elə daxil olur ki, cinsi yetkinlik dövründə onu gözləyən tələblərin hücumuna müqavimət göstərə bilmir. Beləliklə, uşaqlıq profilaktikasının nə dərəcədə faydalı ola biləcəyi çox şübhəli olaraq qalır və reallığa başqa bir münasibətin nevrozların qarşısının alınması üçün daha yaxşı perspektivlər vəd edib-etmədiyi sual altındadır.

İndi isə simptomlara qayıdaq. Beləliklə, onlar libidonun daha erkən dövrlərə reqressiyası sayəsində baş tutmamış məmnuniyyətin əvəzlənməsini yaradırlar ki, bu da obyekt seçimi və ya təşkilatın inkişafının daha erkən pillələrinə qayıtma ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Biz artıq əvvəllər eşitmişik ki, nevrotik öz keçmişində hardasa ilişib qalır; indi bilirik ki, bu, onun libidosunun məmnuniyyətdən məhrum olmadığı, xoşbəxt olduğu keçmiş dövrüdür. O, öz həyat tarixini o qədər uzun müddət araşdırır ki, nəhayət elə bir vaxt tapır – hətta körpəlik dövrü belə olsun – hansını ki, sonrakı təkanlarla xatırlayır və ya təsəvvür edir. Simptom, nə qaydasa, münaqişənin yaratdığı senzura ilə təhrif olunmuşdur. O, adətən əzab hissinə yönəlmiş elementlərlə qarışmışdır. Və bu, xəstələnməyə səbəb olan erkən uşaq məmnuniyyətinin həmin növünü təkrarlayır. Simptomun gətirdiyi o məmnuniyyət növündə çox qəribəlik var. Biz o halın, bu xəyali məmnunluğu daha çox iztirab kimi hiss edən və ondan şikayətlənən şəxs üçün məlum olmadan qalmasına fikir vermirik. Bu çevrilmə psixi münaqişəyə aiddir, onun təzyiqi altında simptom formalaşmalıdır. Bir zamanlar fərd üçün məmnuniyyət mənbəyi olan şey, bu gün onun müqavimətini və ya ikrahını doğurmalıdır. Bizə bu cür duyğu dəyişikliyinin kiçik, lakin ibrətamiz bir nümunəsi bəllidir. Ana döşündən hərisliklə süd əmən həmin uşaq bir neçə il sonra adətən südə qarşı güclü ikrah hissi ifadə edir ki, bunu tərbiyəçilərin aradan qaldırması kifayət qədər çətin olur. Süd və ya ona qarışdırılmış içki köpüklə örtülübsə, ikrah hissi güclənir. Görünür, inkar etmək olmaz ki, süd köpüyü bir vaxtlar o qədər arzu olunan ana döşünü xatırladır. Onların arasında travmatik təsir göstərmiş ayrılıq yaşantısı dayanır.

Libido təminatı vasitələri kimi simptomlarda bizə qəribə görünən bir şey var. Və bu, anlaşılmaz da qalır. Onlar bizə normal şəraitdə adətən məmnunluq gözlədiyimiz heç nəyi xatırlatmırlar. Onlar əksər hallarda obyekti nəzərə almır. Bununla da xarici reallıqla əlaqəni rədd edirlər. Biz bunu reallıq prinsipindən uzaqlaşma kimi başa düşürük. Və məmnunluq prinsipinə qayıtma kimi. Lakin bu, həm də cinsi meyillərə ilk məmnuniyyəti təmin edən genişləndirilmiş avtoerotizmə qayıdışdır. O, xarici dünyanın dəyişməsini bədənin dəyişməsi ilə əvəz edir, yəni xarici aksiya əvəzinə daxili aksiyanı, hərəkət əvəzinə uyğunlaşmanı qoyur ki, bu da filogenetik baxımdan son dərəcə vacib olan reqressiyaya uyğun gəlir. Biz bunu yeni bir hadisə ilə əlaqədar başa düşəcəyik. Bu hadisəni yalnız simptomların formalaşmasının analitik tədqiqatlarından öyrənməliyik. Sonra xatırlayacağıq ki, simptomların formalaşması zamanı yuxuların formalaşması zamanı olduğu kimi eyni şüursuz proseslər – sıxlaşma və yerdəyişmə – fəaliyyət göstərmişdir. Simptom, yuxu kimi, nəyisə yerinə yetirilmiş kimi təsvir edir, infantil tip üzrə məmnunluq verir, lakin həddindən artıq sıxlaşma səbəbindən bu məmnunluq tək bir hissə və ya innervasiyaya endirilə bilər, həddindən artıq yerdəyişmə nəticəsində bütün libido kompleksinin kiçik bir detalı ilə məhdudlaşa bilər. Təəccüblü deyil ki, hətta biz də simptomda nəzərdə tutulan və həmişə təsdiqlənən libido məmnuniyyətini tanımaqda çətinlik çəkirik.

Mən sizə xəbərdarlıq etmişdim ki, hələ yeni bir şey öyrənməliyik; bu, həqiqətən heyrətamiz və çaşdırıcı bir şeydir. Siz bilirsiniz ki, analiz vasitəsilə, simptomlardan başlayaraq, libidonun fiksasiya olunduğu və simptomların yarandığı infantil yaşantılarla tanış olmuşuq. Və bu heyrətamizdir ki, bu infantil səhnələr həmişə düzgün olmur. Bəli, bəli, əksər hallarda onlar doğru deyillər. Ayrı-ayrı hallarda isə tarixi həqiqətlə birbaşa ziddiyyət təşkil edirlər. Görürsünüz ki, bu kəşf, heç bir başqası kimi, ya bu nəticəyə gətirib çıxaran analizi, ya da analizin qurulduğu xəstələrin ifadələrini, eləcə də nevrozların bütün anlamasını diskreditə edə bilər. Bundan əlavə, çox çaşdırıcı bir şey də var. Əgər analizlə aşkara çıxarılan infantil təcrübələr həmişə real olsaydı, biz möhkəm zəmində dayandığımız hissi ilə yaşayardıq; əgər onlar həmişə saxta çıxsaydı, xəstələrin uydurmaları, fantaziyaları kimi ifşa olunsaydı, onda biz bu qeyri-sabit zəmini tərk edib başqa yerdə xilas axtarmalı olardıq. Lakin nə biri, nə də digəri həqiqətə uyğun deyil. Vəziyyət belədir ki, analiz zamanı xatirələrdə qurulmuş uşaq yaşantıları bir dəfə şübhəsiz yalan olur. Başqa vaxt isə eyni dərəcədə şübhəsiz doğru çıxır. Əksər hallarda isə həqiqət və yalanın qarışığıdır. Beləliklə, simptomlar ya həqiqətən baş vermiş, libidonun fiksasiyasına təsiri aid edilə bilən yaşantıları, ya da xəstənin fantaziyalarını təsvir edir ki, təbii ki, bu etioloji rol onlara tamamilə xas deyildir. Bunu anlamaq çətindir. İlk dayaq nöqtəsini bəlkə də oxşar bir kəşfdə tapa bilərik. İnsanların şüurlu şəkildə uzun müddət analizdən əvvəl saxladıqları ayrı-ayrı uşaqlıq xatirələri də yalan ola bilər. Ya da heç olmasa kifayət qədər həqiqət və yalanı birləşdirə bilər. Bu halda yanlışlığı sübut etmək adətən çətinlik törətmir. Və bizdə heç olmasa tək bir təsəlli qalır. Bu məyusluqda günahkar analiz deyil, bir növ xəstələrin özləridir.

Bir qədər düşünəndən sonra asanlıqla başa düşərik ki, bu vəziyyətdə bizi bu qədər narahat edən nədir. Bu, reallığın düzgün qiymətləndirilməməsi, onunla fantaziya arasındakı fərqə etinasızlıqdır. Biz artıq xəstənin bizi uydurma hekayələrlə məşğul etdiyinə görə inciyə bilərik. Gerçəklik bizə uydurmadan sonsuz dərəcədə fərqli görünür. Və tamamilə başqa qiymətləndirməyə layiqdir. Bununla belə, xəstə də öz normal təfəkküründə eyni nöqteyi-nəzərdən çıxış edir. O, uşaqlıq təcrübələrinin nümunəsinə uyğun qurulmuş arzu vəziyyətlərinə simptomlardan aparan materialı təqdim etdikdə, biz əvvəlcə, doğrudan da, reallıqdan və ya fantaziyadan söhbət gedirmi deyə şübhələnirik. Sonralar müəyyən əlamətlər əsasında bu barədə qərar qəbul edə bilərik. Və qarşımıza bu qərarı xəstəyə bildirmək vəzifəsi çıxır. Bu iş heç vaxt çətinliksiz başa gəlmir. Əgər biz lap əvvəldən ona açıb göstərsək ki, indi o, uşaqlıq tarixçəsini bürümüş fantaziyaları nümayiş etdirmək niyyətindədir — necə ki, hər bir xalq öz unudulmuş tarixdən əvvəlki dövrünü əfsanələrlə bürüyür — onda görərik ki, onun mövzuya davam etməyə marağı qəflətən arzuolunmaz şəkildə azalır. O da gerçəkliyi bilmək istəyir və hər cür «fantaziyalara» nifrət edir. Əgər işin bu hissəsi bitənə qədər ona inanmağa imkan versək ki, biz onun uşaqlıq illərinin real hadisələrini öyrənirik, onda risk edirik ki, sonradan o bizi səhvə görə məzəmmət edəcək. Və zahiri sadəlövhlüyümüzə görə bizə güləcək. O, uzun müddət bizim fantaziya ilə reallığı eyni səviyyəyə qoymaq və əvvəlcə aydınlaşdırılmalı olan uşaqlıq təcrübələrinin hansına aid olduğunu müəyyən etməməklə bağlı təklifimizi başa düşə bilmir. Və buna baxmayaraq, bu, açıq-aydın, bu ruhi məhsullara yeganə düzgün baxış bucağıdır. Və onlar reallıq xarakteri daşıyır; fakt olaraq qalır ki, xəstə özünə belə fantaziyalar yaratmışdır və bu fakt onun nevrozu üçün, çətin ki, bu fantaziyaların məzmununu həqiqətən yaşamış olmasından az əhəmiyyət kəsb etmir. Bu fantaziyalar maddi reallığın əksinə olaraq psixi reallığa malikdirlər. Və biz tədricən başa düşməyi öyrənirik ki, nevrozlar dünyasında həlledici olan psixi reallıqdır.

Nevrotiklərin gənclik tarixində həmişə təkrarlanan hallar var. Görünür, demək olar ki, həmişə baş verirlər. Bəziləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də hesab edirəm ki, onlar digərlərindən seçilməlidir. Bu cür nümunələr olaraq aşağıdakı faktları qeyd edəcəyəm: valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi, yetkin şəxs tərəfindən yoldan çıxarılma və ixtiya (kastrasiya) təhdidi. Onların heç vaxt maddi reallığa malik olmadığını düşünmək böyük səhv olardı; tərsinə, bu, çox vaxt yaşlı qohumlardan soruşduqda şübhəsiz sübut edilə bilər. Kiçik oğlan öz üzvü ilə nalayiq oynamağa başlayır. Hələ bu məşğələnin gizlədilməli olduğunu bilmir. Bu heç də nadir hal deyil. Valideynlər və ya uşağa baxanlar ona üzvünü kəsəcəklərini deyirlər. Ya da günahkar əlini kəsəcəkləri ilə hədələyirlər. Sorğu zamanı valideynlər çox vaxt bunu etiraf edirlər, çünki hesab edirlər ki, belə qorxutmaqla məqsədəuyğun bir iş görüblər; bəzisində isə bu hədə-qorxu haqqında dəqiq, şüurlu xatirə qalır, xüsusən də əgər bu hədə daha sonrakı illərdə edilmişsə. Təhdidi ana və ya başqa qadın cinsindən olan şəxs söyləyirsə, onun icrasını ataya və ya həkimə həvalə edirlər. Frankfurt pediatrı Hofmanın məşhur "Səliqəsiz Stepan" əsərində, populyarlığını məhz uşaq yaşının cinsi və digər komplekslərini anlamasına borclu olan həmin əsərdə, baş barmağın kəsilməsi ilə əvəzlənmiş, inadkar barmaq əmməyə görə verilən cəza kimi yumşaldılmış ixtiya təsvirini tapacaqsınız. Lakin nevrotiklərin analizlərində aşkar edildiyi kimi, uşaqlara bu qədər tez-tez ixtiya təhdidinin edilməsi inandırıcı deyil. Bizə kifayətdir ki, uşaq belə bir təhlükəni fantaziyasında birləşdirir. Bu, işarələr əsasında baş verir. O, autoerotik məmnuniyyətin qadağan olduğunu bilir. Həm də qadın cinsiyyət orqanlarını kəşf etməsinin təsiri altındadır. Eynilə heç bir şəkildə istisna edilmir ki, kiçik uşaq, ona anlama və yaddaş aid edilmədiyi müddətdə, və təkcə proletar ailələrində deyil, valideynlərin və ya digər böyüklərin cinsi əlaqəsinin şahidi olur və sonradan uşağın bu təəssüratı anlaya və ona reaksiya verə biləcəyi fikrindən imtina etmək olmaz. Əgər bu cinsi əlaqə müşahidə üçün çətinlik törədən ən xırda təfərrüatları ilə təsvir olunursa və ya əlaqənin arxadan, more ferarum,[ 85 ] baş verdiyi ortaya çıxırsa — bu, tez-tez baş verdiyi kimi — onda bu fantaziyanın heyvanların (itlərin) cinsi əlaqəsinin müşahidəsində iştirakına və onun yeniyetməlik dövründə uşağın təmin olunmamış ehtirası ilə motivasiya olunmasına heç bir şübhə qalmır. Bu cürün ən yüksək nailiyyəti, ana bətnində, doğuşdan əvvəl valideynlərin cinsi əlaqəsini müşahidə etmək fantaziyasıdır. Xüsusi maraq doğuran, yoldan çıxarılma haqqındakı fantaziyadır, çünki çox vaxt bu fantaziya deyil, real xatirədir. Amma xoşbəxtlikdən, bu, analizin nəticələrinə görə, ilk baxışda görünə biləcəyindən o qədər də tez-tez real deyil. Böyük uşaqlar və ya yaşıdları tərəfindən yoldan çıxarma, böyüklər tərəfindən olandan daha tez-tez baş verir; və uşaqlıq hekayələrində belə bir hadisədən danışan qızların hekayələrində yoldan çıxaran şəxs çox vaxt ata olursa, bu ittihamın fantastik təbiəti və onu doğuran motiv heç bir şübhə doğurmur. Heç bir yoldan çıxarma olmadığı halda, uşaq yoldan çıxarma fantaziyası ilə, bir qayda olaraq, öz cinsi fəaliyyətinin autoerotik dövrünü ört-basdır edir. O, arzu obyektini fantaziyalarda məhz bu erkən dövrlərə köçürməklə, özünü masturbasiyadan yaranan şərmdən azad edir. Ancaq düşünməyin ki, uşağın yaxın kişi qohumları tərəfindən cinsi obyekt kimi istifadə edilməsi mütləq fantaziya sahəsinə aiddir. Bir çox analitiklər elə halları müalicə ediblər ki, bu münasibətlər real idi. Və şübhəsiz müəyyən edilə bilərdi. Lakin onlar da yalnız sonrakı uşaq illərinə aid idilər. Və daha erkən dövrlərə köçürülmüşdülər.

Belə bir təəssürat yaranır ki, uşaqlıqdakı bu cür hadisələr nədənsə zəruridir, dəmir zərurətlə nevrozun tərkibinə daxil olur. Onlar gerçəkdə mövcuddursa – yaxşı; əgər reallıq onlardan imtina edirsə, onda onlar işarələrdən tərtib olunur və fantaziya ilə tamamlanır. Nəticə eynidir və bu günə qədər bu uşaq hadisələrində fantaziyanın və ya reallığın daha çox iştirak etməsindən asılı olaraq nəticələrdəki fərqləri sübut edə bilməmişik. Burada yenə də tez-tez xatırlanan əlavə münasibətlərdən biri mövcuddur; bu, doğrudan da, bizə məlum olan ən qəribələrindən biridir. Bu fantaziyalara tələbat və onlar üçün material haradan yaranır? Həvəslərin mənbələrinə şübhə yoxdur, lakin hər dəfə eyni məzmunlu eyni fantaziyaların yaradılması faktını izah etmək zəruridir. Cavabım hazırdır, amma bilirəm ki, bu sizə riskli görünəcək. Mən hesab edirəm ki, bu prafantaziyalar – mən onları belə adlandırmaq istərdim və, əlbəttə, bəzi başqalarını da – filogenetik irsdir. Fərd onlarda öz yaşantısının hüdudlarından kənara çıxır. Tarixdən əvvəlki dövrün yaşantısına keçir. Burada onun öz yaşantısı çox rudimentar hala gəlir. Mənə elə gəlir ki, bu gün analiz zamanı fantaziya kimi danışılan hər şey – uşaqların yoldan çıxarılması, valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi zamanı cinsi həyəcanın partlaması, kastrasiya təhdidi – və ya daha doğrusu, kastrasiya – ibtidai insan ailəsində reallıq idi və fantaziya quran uşaq sadəcə olaraq fərdi həqiqətdəki boşluqları tarixdən əvvəlki həqiqətlə doldururdu. Bizdə dəfələrlə belə bir şübhə yaranıb ki, nevrozların psixologiyası bəşəriyyətin qədim inkişaf dövründən bizə bütün digər mənbələrdən daha çox şey qoruyub saxlayıb.

Dəyərli bəylər! Yuxarıda qeyd olunan hallar bizi fantaziya adlanan ruhi fəaliyyətin yaranmasını və mənasını daha yaxından nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Bildiyiniz kimi, o, hamının yüksək qiymətləndirməsindən istifadə edir, baxmayaraq ki, onun ruhi həyatdakı yeri aydınlaşdırılmamış qalır. Bu barədə sizə aşağıdakıları deyə bilərəm. Bildiyiniz kimi, xarici zəruriliyin təsiri altında insanın Məni tədricən reallığı qiymətləndirməyə və reallıq prinsipinə əməl etməyə öyrəşir, bu zaman müvəqqəti və ya uzun müddətə öz həzz – təkcə cinsi deyil – arzusunun müxtəlif obyekt və məqsədlərindən imtina edir. Lakin həzzdən imtina həmişə insana zəhmətlə başa gəlib; o, bunu bir növ əvəzində ödəniş olmadan etmir. O, bunun müqabilində özü üçün elə bir psixi fəaliyyət saxladı ki, bu fəaliyyətdə bütün bu tərk edilmiş zövq mənbələrinin və onun əldə edilməsinin tərk edilmiş yollarının sonrakı mövcudluğuna icazə verilir — elə bir mövcudluq forması ki, onlar burada reallıq iddiasından və bizim «reallıq sınağı» adlandırdığımız şeydən azad olurlar. Hər hansı bir istək dərhal onun yerinə yetirilməsi haqqında təsəvvür formasını alır; şübhəsiz ki, fantaziyanın arzuların yerinə yetirilməsinə yönəlməsi məmnunluq verir, baxmayaraq ki, bu zaman bunun reallıqdan söhbət getmədiyi barədə bilik mövcuddur. Beləliklə, fantaziya fəaliyyətində insan xarici məcbur etmədən azadlıqdan zövq alır, hansı ki, reallıqda çoxdan imtina edib. O, növbə ilə ya həzz alan heyvan, ya da yenidən ağıllı varlıq olmağı bacarır. O, gerçəklikdən qopara bildiyi miskin razılıqla kifayətlənmir. «Köməkçi konstruksiyalardan tamamilə imtina etmək mümkün deyil», – dedi bir dəfə T. Fontane. Ruh aləmində fantaziya sahəsinin yaradılması, əkinçilik, nəqliyyat və sənaye tələblərinin torpağın ilkin görkəmini tez bir zamanda tanınmaz dərəcədə dəyişdirmək təhlükəsi yaratdığı yerlərdə «qoruqların», «milli parkların» təşkilində tam analogiya tapır. Milli park öz əvvəlki vəziyyətini qoruyub saxlayır, bu vəziyyət başqa yerlərdə hər yerdə zəruriliyə qurban verilmişdir. Orada hər şey böyüyüb inkişaf edə bilər, hətta faydasız, hətta zərərli olanlar da. Reallıq prinsipindən məhrum edilmiş belə bir qoruq da ruhun xəyal əyalətidir.

Fantaziyanın ən bəlli məhsulları – bizə artıq tanış olan «yuxudan oyaqkən görülən yuxular», böyüklük maniyasını ifadə edən iddialı, erotik arzuların xəyali təmini, həqiqət nə qədər çox təvazökarlığa və ya səbrə çağırırsa, bir o qədər də dəbdəbəli çiçəklənən arzulardır. Onlarda xoşbəxtliyin fantaziyadakı mahiyyəti, həzz əldə etməyin reallığın təsdiqindən asılılığından azad olaraq bərpası aşkar şəkildə üzə çıxır. Bizə məlumdur ki, belə gündüz xəyalları gecə yuxularının nüvəsi və ilkin nümunələridir. Gecə yuxusu, mahiyyətcə, gündüz xəyalından başqa bir şey deyil; o, gecə vaxtı həvəslərin sərbəstliyindən istifadə edilərək və gecə psixi fəaliyyət forması tərəfindən təhrif olunaraq formalaşır. Biz artıq o fikrə öyrəşmişik ki, yuxular mütləq şüurlu olmur, onlar şüursuz da ola bilir. Belə şüursuz gündüz xəyalları həm gecə yuxu görmələrinin, həm də nevrotik əlamətlərin mənbəyidir.

Fantaziyanın simptomların formalaşması üçün əhəmiyyəti sizə aşağıdakılardan aydın olacaq. Dedik ki, məcburi imtina halında, libido reqressiv şəkildə tərk etdiyi və müəyyən kəmiyyətdə ilişib qaldığı mövqeləri tutur. Biz bu iddiadan imtina etmirik və onu düzəltmirik, lakin aralıq halqa daxil etməliyik. Libido bu fiksasiya məkanlarına necə yol tapır? Tərk edilmiş bütün obyektlər və libidonun yönəlişləri tamamilə tərk edilməyib. Onlar və ya onların törəmələri, müəyyən intensivliklə, fantaziya təsəvvürlərində hələ də qorunub saxlanılır. Libido yalnız fantaziyalara getməlidir ki, orada bütün repressiya edilmiş fiksasiyalara açıq yol tapsın. Bu fantaziyalara müəyyən dərəcədə yol verilirdi, onlarla Mən arasında, ziddiyyətlər nə qədər kəskin olsa da, müəyyən bir şərtə riayət olunduğu müddətcə münaqişə yox idi.

Təbiətcə kəmiyyət xarakterli olan bu şərt, libidonun fantaziyalara əks axını ilə pozulur. Bu əlavənin nəticəsində fantaziyaların enerji ilə yüklənməsi o qədər yüksəlir ki, onlar çox tələbkar olur, reallaşma istəyini inkişaf etdirirlər. Lakin bu, onlarla Mən arasında münaqişəni qaçılmaz edir. Onlar əvvəllər önşüurlu və ya şüurlu olmalarından asılı olmayaraq, indi Mən tərəfindən repressiyaya məruz qalır və şüursuzun cazibəsinə buraxılırlar. İndi libido şüursuz fantaziyalardan onların şüursuzdakı mənbələrinə, öz fiksasiya yerlərinə doğru hərəkət edir.

Libidonun fantaziyalara qayıtması simptomların əmələ gəlməsi yolunda keçid mərhələsidir və bu, xüsusi bir adlandırmaya layiqdir. K. Q. Yunq buna introversiya adını çox uyğun vermişdi, lakin ona başqa bir məna da yükləməsi məqsədəuyğun deyildi[ 86 ]. Biz o fikirdə qalırıq ki, introversiya libidonun real məmnuniyyət imkanlarından uzaqlaşması və onun əvvəllər zərərsiz olan fantaziyaları əlavə şəkildə doldurması deməkdir. İnstrovert insan hələ nevrotik deyil, lakin o, qeyri-sabit vəziyyətdədir; qüvvələr nisbətindəki ən yaxın dəyişiklikdə, əgər o, yığılmış libidosu üçün başqa çıxış yolları tapmazsa, onda simptomlar inkişaf etməlidir. Nevrotik məmnuniyyətin qeyri-real xarakteri və fantaziya ilə reallıq arasındakı fərqə etinasızlıq artıq introversiya mərhələsində qalmaqla əvvəlcədən müəyyən edilmişdir.

Yəqin ki, son mülahizələrimdə etioloji zəncirin strukturuna yeni bir amil daxil etdiyimi görmüsünüz — məhz nəzərdən keçirilən enerjilərin miqdarını, həcmini; bu amillə biz hələ hər yerdə hesablaşmalı olacağıq. Sırf keyfiyyət təhlili ilə etioloji şəraitlə kifayətlənmək olmaz. Yaxud başqa sözlə, bu ruhi proseslərin yalnız dinamik anlaşılması kifayət deyil, həm də iqtisadi baxış bucağı lazımdır. Biz özümüzə deməliyik ki, iki meyl arasındakı münaqişə müəyyən enerji yüklənmə dərəcəsinə çatmayana qədər yaranmayacaq, baxmayaraq ki, mənalı şərait çoxdan mövcud ola bilər. Konstitusional amillərin patogen əhəmiyyəti, konstitusiyada bir meylin digərindən nə qədər çox qoyulmasından asılıdır. Hətta təsəvvür etmək olar ki, keyfiyyətcə bütün insanların konstitusiyaları eynidir. Onlar yalnız bu kəmiyyət nisbətlərinə görə fərqlənirlər. Müqavimət göstərmək qabiliyyəti üçün də kəmiyyət amili həlledicidir. Nevrotik xəstələnməyə qarşı bu amil heç də az əhəmiyyətli deyil. Bu, insanın nə qədər istifadə olunmamış libidonu sərbəst buraxa biləcəyindən və libidosunun hansı hissəsini cinsi sahədən ayıraraq sublimasiya məqsədləri üçün istifadə edə biləcəyindən asılı olacaq. Ruhi fəaliyyətin son məqsədi — keyfiyyətcə həzz əldə etmək və həzzsizlikdən qaçmaq istəyi kimi təsvir edilə bilən bu fəaliyyət, iqtisadi baxımdan ruhi aparatda fəaliyyət göstərən həyəcan miqdarını (qıcıqlanma kütləsini) idarə etmək və onun həzzsizlik yaradan durğunluğuna yol verməmək vəzifəsi kimi görünür.

Nevroz zamanı simptomların yaranması haqqında sizə demək istədiyim budur. Amma unutmamaq üçün bir daha tam qətiyyətlə vurğulayıram: burada deyilənlərin hamısı yalnız isteriyada simptomların formalaşmasına aiddir. Vəsvəsə nevrozunda – əsas xüsusiyyət qorunsa da – çox şey başqa cür olacaq. İsteriyada da bəhs edilən meyllərin tələblərinə qarşı olan əksliklər obsesif nevrozda ön plana çıxır. Və klinik mənzərədə "reaktiv formasiyalar" adlananlar sayəsində üstünlük təşkil edir. Eyni və daha da irəli gedən kənarlaşmaları digər nevrozlarda da aşkar edirik, burada simptomların yaranma mexanizmləri haqqında tədqiqatlar heç də tamamlanmış deyil.

Bu gün sizi buraxmazdan əvvəl, bir anlığa diqqətinizi hər kəsin marağına layiq olan fantaziya həyatının bir tərəfinə çəkmək istəyirəm. Fantaziyadan reallığa qayıdış yolu var, bu – incəsənətdir. Əslində, rəssam da nevroza yaxın olan introvert bir insandır. Onda hədsiz güclü meyllər sıxışır, o, şərəf, hakimiyyət, var-dövlət, şöhrət və qadın sevgisi qazanmaq istəyir; lakin onları təmin etmək üçün heç bir vasitəsi yoxdur. Və buna görə də, hər bir qane olmayan insan kimi, o, reallıqdan üz çevirir və bütün marağını, eləcə də libidosunu öz fantaziyasının arzulanan obrazlarına yönəldir, oradan da nevroza yol aça bilər. Və çox şey üst-üstə düşməlidir ki, bu onun inkişafının tam sonu olmasın; axı məlumdur ki, rəssamlar tez-tez nevrozlar üzündən əmək qabiliyyətini qismən itirirlər. Ehtimal ki, onların konstitusiyası sublimasiya qabiliyyətinə güclü sahibdir və münaqişəni həll edən repressiyalarda müəyyən zəiflik daşıyır. Rəssamın reallığa qayıdış yolu isə aşağıdakı şəkildə baş verir. Axı o, fantaziya həyatı yaşayan tək adam deyil. Fantaziyanın aralıq səltənəti bəşəriyyətin ümumi razılığı ilə mövcuddur və məhrumiyyət çəkən hər kəs ondan rahatlıq və təsəlli gözləyir. Lakin rəssam olmayan şəxs üçün fantaziya mənbələrindən həzz alma imkanı məhduddur. Repressiyaların amansızlığı onu hələ şüurlu qala bilən kasıb xəyallarla kifayətlənməyə məcbur edir. Amma əgər kimsə həqiqi rəssamdırsa, onda onun ixtiyarında daha çox şey var. Birincisi, o öz xəyallarını elə emal edə bilir ki, onlar bütün həddindən artıq şəxsi cəhətlərini itirir, kənar adamı dəf edən bu xüsusiyyətlər yox olur və başqalarının zövq alması üçün əlçatan olur. O, onları o qədər yumşaltmağı bacarır ki, onların qadağan mənbələrdən gəldiyini təxmin etmək asan olmur. Bundan əlavə, o, müəyyən materiala forma vermək qabiliyyətinə malikdir, bu, sirli bir qabiliyyətdir, o, onu fantastik təsəvvürünün əksi olana qədər davam edir və sonra o, bu təsvirdən böyük həzz alır. Bu həzz sayəsində repressiyalar aradan qaldırılır, heç olmasa, müvəqqəti olaraq yox edilir. Əgər o, bütün bunları edə bilirsə, onda başqalarına da imkan verir, onlar öz şüursuzluqlarının əlçatmaz olmuş zövq mənbələrindən yenidən təsəlli alırlar, bu, onların minnətdarlığını və heyranlığını qazanır və fantaziyası sayəsində isə əvvəlcə yalnız fantaziyada malik olduğu şeyə nail olur: şərəf, hakimiyyət və qadınların sevgisi[ 87 ].