İyirmi altıncı mühazirə. LİBİDO NƏZƏRİYYƏSİ VƏ NARSİSİZM

Dəyərli xanımlar və bəylər! Biz Mən həvəslərinin və cinsi meyllərin ayrılması ilə dəfələrlə, o cümlədən yaxın vaxtlarda yenidən qarşılaşmışıq. Əvvəlcə repressiya bizə göstərdi ki, onlar bir-biri ilə təzada düşə bilərlər, sonra isə formal olaraq məğlub edilmiş cinsi meyllər reqressiv dolanbac yollarla təmin olunmağa məcbur qalır və bununla da öz məğlubiyyətlərini qarşısıalınmazlıqları ilə kompensasiya edirlər. Daha sonra öyrəndik ki, onlar lap əvvəldən zərurilik tərbiyəçisinə fərqli münasibət bəsləyirlər, belə ki, qeyri-bərabər inkişaf keçirirlər və reallıq prinsipinə qeyri-bərabər münasibət göstərirlər. Nəhayət, bizə elə gəlir ki, cinsi meyllər affektiv qorxu vəziyyəti ilə Mən həvəslərindən daha sıx bağlarla bağlıdır – bu nəticə yalnız bir vacib məqamda naqis görünür. Buna görə də onun əlavə təsdiqi üçün biz diqqətəlayiq bir faktı cəlb etmək istəyirik: aclığın və susuzluğun – iki ən elementar özünüqoruma həvəsinin – ödənilməməsi heç vaxt qorxunun yaranmasına gətirib çıxarmır, halbuki ödənilməmiş libidonun qorxuya çevrilməsi, bildiyimiz kimi, ən məşhur və ən çox müşahidə olunan fenomenlərdəndir.

Amma bizim Mən həvəslərini və cinsi meylləri ayırmaq hüququmuzu ləğv etmək olmaz. Bu, fərdin xüsusi fəaliyyəti kimi seksual həyatın var olması ilə birlikdə verilir. Yalnız soruşmaq olar ki, biz bu ayrılışa hansı mənanı veririk, onu nə qədər əhəmiyyətli sayırıq. Lakin bu suala cavab, cinsi meyllərin nə qədər fərqli davranmasından asılı olacaq. Bu, somatik və ruhi təzahürlərdə bizim onlara qarşı qoyduğumuz digər meyllərlə müqayisədə müəyyən edilir. Həm də bu fərqlərin nəticələrinin nə qədər əhəmiyyətli olmasından asılıdır. Hər iki meyl qrupu arasındakı əhəmiyyətli, hərçənd o qədər də hiss olunmayan fərqdə israr etmək üçün, təbii ki, heç bir əsasımız yoxdur. Hər iki qrup bizim qarşımızda yalnız fərdin enerji mənbələrinin adları kimi çıxış edir və onların əsasən eyni olub-olmaması və ya əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənməsi (əgər eynidirsə, onda bir-birindən harada ayrılıblar?) haqqında müzakirə anlayışlar üzərində deyil, onların arxasında duran bioloji faktlar üzərində aparılmalıdır. Bu barədə hələlik çox az şey bilirik, daha çox bilsəydik belə, bunun bizim analitik vəzifəmizə heç bir aidiyyəti olmazdı.

Biz, görünür, Yunqun nümunəsi ilə bütün meyllərin ilkin vəhdətini vurğulayıb, hər yerdə özünü göstərən enerjini «libido» adlandırsaq, çox az qazanarıq. Cinsi funksiyanı ruhi həyatdan heç bir süni üsullarla aradan qaldırmaq mümkün olmadığı üçün, biz o zaman cinsi və aseksual libidodan danışmağa məcbur qalardıq. Lakin cinsi həyatın hərəkətverici qüvvələri üçün, indiyə qədər etdiyimiz kimi, libido adını haqlı olaraq saxlayırıq.

Mən düşünürəm ki, cinsi meyllər və özünüqoruma həvəslərinə ayrılması şübhəsiz haqlı olan bu bölgünün nə qədər irəli aparılması məsələsinin psixoanaliz üçün böyük əhəmiyyəti yoxdur, üstəlik, o bu məsələdə səlahiyyətli də deyil. Biologiya səmtindən, təbii ki, bu bölgünü vacib bir şey kimi qəbul etmək üçün müxtəlif əsaslar var. Axı seksuallıq canlı orqanizmin yeganə funksiyasıdır. Bu funksiya fərddən kənara çıxır. Onun növlə əlaqəsini təmin edir. Şübhəsiz ki, onun yerinə yetirilməsi həmişə ayrıca bir varlığa fayda gətirmir. Digər funksiyaları kimi deyil. Əksinə, fövqəladə yüksək ləzzət bahasına həyatı təhlükə altına qoyur. Çox vaxt həyatdan məhrum edən təhlükələrə məruz qoyur. Yəqin ki, fərdi həyatın bir hissəsini meyllər şəklində nəsillərə qoruyub saxlamaq üçün bütün digərlərindən tamamilə fərqli, xüsusi maddələr mübadiləsi prosesləri də zəruridir. Və nəhayət, ayrıca varlıq — başqaları kimi özünü ən başlıca hesab edən və öz cinsəlliyini öz məmnuniyyətinin vasitəsi sayan — bioloji nöqteyi-nəzərdən nəsillər silsiləsində yalnız bir epizod, virtual ölməzliklə təchiz olunmuş cinsiyyət plazmasının qısamüddətli əlavəsidir; özündən sonra yaşayan mayorat əmlakının müvəqqəti sahibi kimi.

Lakin nevrozların psixoanalitik izahı üçün bu qədər geniş ümumiləşmələrə ehtiyac yoxdur. Cinsi meylləri ayrıca tədqiq etdik. Mən həvəslərini də ayrıca araşdırdıq. Beləcə köçürmə nevrozları qrupunu anlamaq üçün açar tapdıq. Biz onları əsas müddəa ilə izah edə bildik ki, cinsi meyllər özünüqoruma həvəsləri ilə mübarizəyə girir və ya biologiya dilində desək, daha az dəqiq olsa da, Mənin müstəqil ayrıca varlıq kimi bir mövqeyi onun nəsillər zəncirində halqa kimi digər mövqeyinə ziddir. Ola bilər ki, belə parçalanmaya yalnız insanda rast gəlinir. Buna görə də ümumilikdə nevroz onun heyvanlara nisbətən üstünlüyüdür. Onun libidosunun həddindən artıq güclü inkişafı və görünür, bunun sayəsində mümkün olan ruhi həyatın müxtəlifliyinin zəngin inkişafı, belə bir konfliktin yaranması üçün şərait yaratmış kimi görünür. Tamamilə aydındır ki, onun böyük müvəffəqiyyətlərinin şəraiti də məhz bundadır — bu uğurlar insanı heyvanlarla ortaqlığından üstün qaldırmışdır, elə ki, onun nevroza meyilliliyi qalan istedadlarının yalnız əks tərəfidir. Lakin bunlar da bizi vəzifəmizdən yayındıran yalnız mülahizələrdir.

İndiyə qədər işimizin ilkin şərti bu olub: biz Mənin meyllərini və cinsi meylləri ayırd edə bilirik — onların təzahürlərinə görə. Köçürmə nevrozlarında bu, heç bir zəhmət çəkmədən mümkün olurdu. Cinsi meyllərin obyektlərinə yönəldilən enerjini biz «libido» adlandırırdıq. Özünüqoruma həvəslərindən qaynaqlanan bütün digər enerji növlərini isə «maraq» adlandırırdıq. Libidonun bağlılıqlarını, onların çevrilmələrini və son taleyini müşahidə etməklə, ruhi qüvvələrin mexanizmi haqqında ilk təsəvvür əldə edə bilirdik. Köçürmə nevrozları bizə bunun üçün ən uyğun materialı verdi. Lakin Mən, onun müxtəlif strukturlardan ibarət tərkibi, onların təşkili və fəaliyyət tərzi bizdən gizli qalmışdı və biz güman edə bilərdik ki, yalnız digər nevrotik pozğunluqların təhlili bunu anlamağa kömək edərdi.

Biz çoxdan bu digər xəstəliklərin anlaşılmasına psixoanalitik baxışları yaymağa başlamışıq. Artıq 1908-ci ildə mənimlə rəy mübadiləsindən sonra K. Abraxam belə bir müddəa irəli sürmüşdür ki, Dementia praecox-un [psixozlara aid edilən] əsas xüsusiyyəti onda libidonun (Libidobesetzung) obyektlərə bağlılığının olmamasıdır («İsteriya ilə Dementia praecox arasındakı psixoseksual fərqlər»). Amma onda sual yaranır ki, zəif düşüncəlilərin obyektlərdən üz çevirmiş libidosu ilə nə baş verir? Abraham cavab verməkdə yubanmadı — o, Mənə yönəlir. Bu əks olunmuş yönəliş, Dementia praecox zamanı əzəmət sayıqlamalarının mənbəyidir. Əzəmət sayıqlaması, şübhəsiz ki, (normal) sevgi həyatında məlum olan sevgi obyektinin cinsi həddən artıq qiymətləndirilməsi ilə müqayisə edilə bilər. Beləliklə, ilk dəfə olaraq psixotik xəstəliklərin hansısa bir xüsusiyyətini anlaya bildik. Bunu normal sevgi həyatı ilə bağlantısı üzrə etdik.

Dərhal deyim ki, Abrahamın bu ilk baxışları psixoanalizdə qorunub saxlanılmışdır və psixozlara münasibətimizin əsasına qoyulmuşdur. Zaman keçdikcə libidonun obyektlərə bağlı olduğu, bu obyektlərdən məmnunluq əldə etmək istəyinin ifadəsi olduğu və onları tərk edib, yerinə öz Mənini qoya biləcəyi fikri möhkəmləndi; tədricən bu təsəvvür getdikcə daha böyük ardıcıllıqla inkişaf etdi. Libidonun belə yerləşməsi üçün ad – narsissizm – biz onu P. Nekke (1899) tərəfindən təsvir edilmiş pozğunluqdan götürmüşük, hansı ki, yetkin fərd öz bədəninə, adətən kənar seksual obyektə göstərilən bütün nəvazişləri göstərir.

Lakin tezliklə özünə deyirsən ki, əgər libidonun obyekt əvəzinə öz bədənində və öz şəxsiyyətində belə bir fiksasiyası mövcuddursa, bu, müstəsna və əhəmiyyətsiz bir hadisə ola bilməz. Bu narsizmin ümumi və ilkin vəziyyət olması daha çox ehtimaldır. Obyektə sevgi yalnız sonradan inkişaf edib. Buna görə də narsizm heç də yox olmamalıdır. Libido obyektinin inkişaf tarixindən yada salmaq lazımdır ki, bir çox cinsi meyllər əvvəlcə öz bədənində təmin edilir, bizim dediyimiz kimi, autoerotik şəkildə və autoerotizm qabiliyyəti reallıq prinsipi əsasında tərbiyə zamanı cinsi inkişafın ləngiməsinin səbəbidir. Beləliklə, autoerotizm libidonun narsisistik mərhələdə yerləşməsinin cinsi təzahürü idi.

Bir sözlə, biz özümüzə bir təsəvvür yaratmışıq. Bu, Mən libidosu ilə obyekt libidosu arasındakı münasibətə aiddir. Bunu sizə zoologiyadan götürülmüş bir müqayisə ilə əyani şəkildə göstərə bilərəm. Ən bəsit canlı varlıqları yada salın. Onlar sadə, az diferensiallaşmış protoplazmatik substansiya parçasından ibarətdir. Onlar bədənlərinin substansiyasını axıtdıqları psevdopodiyalar adlanan çıxıntılar uzadırlar. Biz çıxıntıların uzanmasını libidonun obyektlərə yayılması ilə müqayisə edirik. Bu zaman libidonun əsas miqdarı Məndə qala bilər. Bizim ehtimalımıza görə, normal şəraitdə Mən libidosu maneəsiz şəkildə obyekt libidosuna keçir, o isə yenidən Mənə qayıda bilər.

Bu təsvirlərin köməyi ilə biz indi bütöv bir cərgə ruhi halları izah edə bilərik və ya, daha təvazökar desək, onları libido nəzəriyyəsinin dilində təsvir edə bilərik; bunlar bizim adi həyata aid etməli olduğumuz hallardır, məsələn, aşiq olmaq, üzvi xəstələnmə və yuxu zamanı psixi davranış. Yuxu vəziyyəti üçün biz fərziyyə irəli sürdük ki, o, xarici aləmdən uzaqlaşmağa və yatmaq istəyinə əsaslanır. Yuxuda gecə ruhi fəaliyyəti kimi təzahür edən şey, bizim kəşf edəcəyimiz kimi, yatmaq arzusuna xidmət edir və bundan əlavə, yalnız xudbin motivlərin ixtiyarındadır. İndi libido nəzəriyyəsinə uyğun olaraq bəyan edirik ki, yuxu elə bir haldır ki, orada obyektlərə bütün bağlılıqlar — həm libido, həm də eqoist olanlar — tərk edilir və Mənə qayıdır. Bu, yuxu zamanı istirahətə və ümumiyyətlə yorğunluğun mahiyyətinə yeni bir işıq salmırmı? Hər gecə yatan adamın bizdə yaratdığı ana bətnindəki xoşbəxt təcrid hissi, beləliklə, psixika tərəfindən də tamamlanır. Yatan adamda libidonun ibtidai paylanma vəziyyəti bərpa olunur. Bu, tam narsizmdir — libido və Mən marağı hələ də birlikdə, ayrılmaz şəkildə özünü təmin edən Məndə yaşayır.

Burada iki qeyd münasibətli olardı. İlk olaraq, narsizm və eqoizm anlayışları nə ilə fərqlənir? Mən hesab edirəm ki, narsizm eqoizmin libido əlavəsidir. Eqoizmdən danışarkən yalnız fərd üçün fayda nəzərdə tutulur; narsizmdən danışarkən isə onun libido məmnuniyyəti də nəzərə alınır. Onları əməli motivlər kimi bir sıra hadisələrdə ayrı-ayrılıqda izləmək olar. İnsan tamamilə eqoist ola bilər. Yenə də obyektlərə güclü libido bağlılıqları ola bilər. Çünki obyektdən alınan libido məmnuniyyəti Mən tələbatlarına aiddir. Eqoizm o zaman obyektə olan meylin Mənə zərər verməməsinə nəzarət edəcək. İnsan eqoist ola bilər. Eyni zamanda çox narsisistik də ola bilər. Yəni obyektə çox cüzi ehtiyac duya bilər. Bu, ya birbaşa cinsi məmnuniyyətdə özünü göstərə bilər. Ya da seksual tələblərdən qaynaqlanan yüksək istəklərdə. Biz bəzən bu istəkləri «sevgi» adlandırıb «hissiyyata» qarşı qoyuruq. Bütün bu münasibətlərdə eqoizm öz-özünə aydın olan, daimi bir şeydir, narsizm isə dəyişən elementdir. Eqoizmin əksi olan altruizm anlayışı obyektlərə libido bağlılığı ilə üst-üstə düşmür, ondan cinsi məmnuniyyətə can atmanın olmaması ilə fərqlənir. Lakin güclü aşiqanəlik zamanı altruizm obyektlərə libido bağlılığı ilə üst-üstə düşür. Adətən, cinsi obyekt Mənin narsizminin bir hissəsini özünə cəlb edir və bu, obyektin «cinsi həddən artıq qiymətləndirilməsi» adlanan şeydə seçilən olur. Buna eqoizmdən seksual obyektə altruistik köçürmə də əlavə olunarsa, seksual obyekt qüdrətli olur; o, sanki Məni udmuş kimi olur.

Məncə, elmin quru fantastikasından sonra narsissizmlə eşqin iqtisadi ziddiyyətinin poetik təsvirini təqdim etsəm [103], bunu istirahət kimi qəbul edəcəksiniz. Mən bunu Götenin “Qərb-Şərq Divanı”ndan götürürəm: Züleyxa qul, xalq və zalım — gündüzümüzün axarında əbədidir.

Dünyanın sakini yalnız öz şəxsiyyəti ilə xoşbəxtdir.

Ömrünü necə bacarırsansa elə xərclə.

Amma öz yolu ilə get.

Nəyin varsa, hamısını qurban ver, Yalnız özün ol.

Hətəm — Bəli, bu fikri eşitmişəm, amma mən başqa cür deyəcəyəm: Xoşbəxtlik, sevinc, təsəlli — hamısını Züleyxada tapıram.

Mənə bir az gülümsəsə – Özümdən daha qiymətli heç nə yoxdur.

Bir az qaşqabaqlı üz çevirər, özünü və izini itirər.

Xatəm burada qurtarardı.

Xoşbəxtlikdən, o başa düşdü: Təcili şair olmaq lazımdır, ya da ona hələ də əziz olan başqa biri.

Tərcümə V. İkinci qeyd yuxu görmələri nəzəriyyəsinə əlavədir. Yuxunun yaranmasını izah edə bilmərik, əgər güman etməsək ki, repressiyaya uğramış şüursuzluq Məndən müəyyən müstəqillik əldə edib, belə ki, o, yatmaq istəyinə tabe olmur və öz bağlılıqlarını qoruyur, hətta yuxu naminə Məndən asılı olan bütün obyekt bağlılıqları tərk edilsə belə. Yalnız bu halda başa düşmək olar ki, bu şüursuzluq gecə ərzində senzuranın olmamasından və ya zəifləməsindən istifadə etmək imkanına malikdir və gündüz təsiratlarının qalıqlarına yiyələnməyi bacarır, onların materialından yuxunun qadağan olunmuş arzusunu formalaşdırmaq üçün. Digər tərəfdən, gündüz təəssüratlarının qalıqları da libidonun yatmaq istəyi ilə şərtlənən axınına göstərdikləri müqavimətin bir hissəsini məhz bu şüursuzluqla olan mövcud əlaqələrinə borcludurlar. Bu dinamik əhəmiyyətli xüsusiyyəti yuxu görmələrinin formalaşması haqqındakı təsəvvürümüzə əlavə olaraq daxil etmək istəyirik.

Üzvi xəstəlik, ağrılı qıcıqlanma və orqanların iltihabı bir vəziyyət yaradır. Bu vəziyyət libidonun öz obyektlərindən açıq şəkildə ayrılması ilə nəticələnir. Alınmış libido yenidən Məndə xəstələnmiş bədən hissəsinə güclənmiş bağlılıq formasında tapılır. Hətta demək olar ki, bu şəraitdə libidonun öz obyektlərindən uzaqlaşması, eqoist marağın xarici dünyaya itirilməsindən daha çox gözə çarpandır. Buradan, bizim nöqteyi-nəzərimizdən xəstə olmayan hansısa bir orqanın bu şəkildə Məni işğal etdiyi ipoxondriyanı anlamağa yol açılır.

Amma mən daha irəli getmək vəsvəsəsinə qarşı duracağam. Obyekt-libidonun Mənə keçidi fərziyyəsi sayəsində bizə aydın olan, ya da asanlıqla təsvir oluna bilən digər situasiyaları müzakirə etmək olardı. Lakin sizi indi məşğul edən iki etiraza cavab verməyə tələsirəm. Birincisi, siz məndən izahat tələb edirsiniz ki, niyə mən yuxu, xəstəlik və bu kimi situasiyalarda libido ilə marağı, cinsi meylləri və Mən həvəslərini mütləq ayırmaq istəyirəm, halbuki müşahidələr tamamilə bir homojen enerjinin mövcudluğu fərziyyəsi ilə kifayətlənməyə imkan verir, hansı ki, hərəkətli olaraq, ya obyekti, ya da Məni doldurur, ya birinin, ya da digər meylin xidmətində çıxış edir. İkincisi, mən necə cürət edə bilərəm libidonun obyektdən ayrılmasını patoloji vəziyyətin mənbəyi hesab etməyə, əgər obyekt-libidonun Mən-libidosuna – və ya daha ümumi desək, Mənin enerjisinə – bu keçid ruhi dinamikanın normal, hər gün və hər gecə təkrarlanan proseslərinə aiddirsə.

Buna belə cavab vermək olar: ilk etirazınız yaxşı səslənir. Yuxu, xəstəlik və aşiq olma hallarının özlüyündə izahı, yəqin ki, bizi heç vaxt Mən libidosu ilə obyekt libidosunu və ya libido ilə marağı ayırd etməyə gətirib çıxarmazdı. Lakin bununla belə, siz tədqiqatlara etinasız yanaşırsınız. Biz bu tədqiqatlara əsaslanırıq. Müzakirə olunan ruhi vəziyyətləri indi işığında nəzərdən keçiririk. Libido ilə maraq, yəni cinsi meyllərlə özünüqoruma həvəsləri arasında fərq qoyulması, köçürmə nevrozlarının baş verdiyi konfliktin anlaşılması sayəsində zəruri olmuşdur. Bundan sonra biz bir daha ondan imtina edə bilmərik. Libido obyektinin Mən libidosuna çevrilə biləcəyi, beləliklə, Mən libidosu ilə hesablaşmaq lazım gəldiyi fərziyyəsi, bizə elə gəlirdi ki, sözdə narsisistik nevrozların, məsələn, Dementia praecox-un sirrini həll etməyə və onların isteriya və obsesif vəziyyətlərlə müqayisədə oxşar və fərqli cəhətlərini aydınlaşdırmağa yeganə qadir olan yoldur. Xəstəlik, yuxu və aşiqanəlik hallarında biz indi başqa yerdə tamamilə məqsədəuyğun hesab etdiyimizi tətbiq edirik. Biz bu tətbiqi davam etdirə bilərik. Bununla nəyə nail olacağımızı görərik. Analitik təcrübəmizin birbaşa əksi olmayan yeganə müddəa ondan ibarətdir ki, libido obyektlərə və ya öz Mənə yönəlmiş olmasından asılı olmayaraq libido olaraq qalır və o, heç vaxt eqoist marağa çevrilmir, necə ki, əks proses də baş vermir. Lakin bu müddəa, artıq tənqidi qiymətləndirilmiş cinsi meyllərlə Mən həvəslərinin ayrılmasına bərabərdir və biz evristik səbəblərdən, bəlkə də səhv çıxana qədər ona sadiq qalacağıq.

İkinci etirazınızda haqlı sual var, lakin yanlış yolla gedir. Əlbəttə, obyekt libidosunun Mənə keçidi birbaşa patogen deyil; axı biz bilirik ki, bu keçid hər dəfə yuxuya getməzdən əvvəl həyata keçirilir ki, oyananda geri qayıtma yolunu keçsin. Protoplazmadan ibarət olan ən xırda heyvan, növbəti fürsətdə yenidən buraxmaq üçün çıxıntılarını içəri çəkir. Lakin tamam başqa məsələdir, əgər müəyyən bir çox enerjili proses libidonu obyektdən ayırmağa məcbur edirsə. Onda narsisistik hala gəlmiş libido obyektlərə geri yol tapa bilməz. Libidonun hərəkətliliyindəki bu pozuntu, əlbəttə, patogen olur. Görünür, narsisistik libidonun müəyyən ölçüdən artıq toplanmasına dözülməz. Biz həmçinin təsəvvür edə bilərik ki, məhz buna görə obyektlərə bağlılıq yarandı, yəni Mən öz libidosunu verməli idi ki, onun yığılmasından xəstələnməsin. Əgər planlarımıza Dementia praecox-un ətraflı öyrənilməsi daxil olsaydı, mən sizə göstərərdim ki, libidonu obyektlərdən ayıran və ona geri qayıtma yolunu bağlayan proses, repressiya prosesinə yaxındır və onun tamamlayıcısı kimi qəbul edilməlidir. Lakin hər şeydən əvvəl siz ayaqlarınızın altında tanış torpaq hiss edərdiniz, çünki bu prosesin şərtlərinin – indiyə qədər bildiyimiz qədəri ilə – repressiya şərtləri ilə demək olar ki, eyni olduğunu öyrənərdiniz. Konflikt, görünür, eynidir və eyni qüvvələr arasında baş verir. Əgər nəticə, məsələn, isteriyadakından fərqlidirsə, səbəb yalnız meyllilik fərqində ola bilər. Bu xəstələrdə libidonun inkişafı özünün başqa bir fazasında zəif nöqtəyə malikdir; simptomların formalaşmasına yol açan, xatırladığınız kimi, o qədər vacib fiksasiya haradasa başqa yerdə, yəqin ki, Dementia praecox-un son nəticədə qayıtdığı primitiv narsisizm mərhələsində yerləşir. Bütün narsisistik nevrozlar üçün libidonun isteriya və ya obsesif nevrozlardan daha erkən mərhələlərdə fiksasiyasını qəbul etməli olduğumuz diqqətə layiqdir. Siz eşitmisiniz ki, köçürmə nevrozlarının öyrənilməsi zamanı bizim işləyib hazırladığımız anlayışlar praktiki baxımdan daha ağır olan narsisistik nevrozların məqsədəuyğun istiqamətləndirilməsi üçün də kafi olduğu ortaya çıxdı. Oxşarlıq cəhətləri çox uzağa gedir; mahiyyətcə, bu, eyni hadisə sahəsidir. Lakin siz özünüz də təsəvvür edə bilərsiniz ki, artıq psixiatriyaya aid olan bu xəstələnmələrin izahı, bu vəzifəni həll etmək üçün köçürmə nevrozları haqqında analitik təsəvvürü əskik olan kimsəyə nə qədər ümidsiz görünür.

Dementia praecox-un simptom mənzərəsi, hərçənd ki, çox dəyişkəndir, yalnız libidonun obyektlərdən uzaqlaşdırılması və onun narsisistik libido şəklində Məndə toplanması nəticəsində yaranan simptomlarla müəyyən edilmir. Digər fenomenlər böyük yer tutur ki, onlar libidonun yenidən obyektlərə qayıtmaq meylinə əsaslanır, yəni bərpa və ya sağalma cəhdlərinə uyğun gəlir. Bu səs-küylü simptomlar daha çox gözə çarpır; onlar isteriya və ya – daha az hallarda – obsesif nevroz simptomları ilə şübhəsiz oxşarlıq aşkar edir, lakin bütün münasibətlərdə onlardan fərqlənir. Görünür, Dementia praecox zamanı libido yenidən obyektlərə, yəni obyekt təsəvvürlərinə qayıtmaq cəhdində, həqiqətən də onlardan nə isə tutur, amma sanki yalnız onların kölgələrini, yəni onlara aid olan söz təsəvvürlərini nəzərdə tuturam. Burada artıq bu barədə danışa bilmirəm, lakin geriyə can atan libidonun bu cür davranışı şüurlu və şüursuz təsəvvür arasındakı fərqi həqiqətən nəyin təşkil etdiyini anlamağa imkan verdiyini düşünürəm.

Sizi analitik işin yeni müvəffəqiyyətlərinin gözlənilməli olduğu sahəyə gətirdim. Mən libidosu anlayışından istifadə etməyə qərar verdiyimiz andan etibarən narsisistik nevrozlar bizim üçün əlçatan oldu; qarşımıza bu xəstəliklərin dinamik izahını tapmaq və eyni zamanda ruhi həyat haqqında biliklərimizi Məni anlamaqla zənginləşdirmək vəzifəsi çıxdı. Bizim can atdığımız Mən psixologiyası öz müşahidələrimizin məlumatlarına deyil, libido vəziyyətində olduğu kimi, Mənin pozğunluqlarının və dağılmalarının analizinə əsaslanmalıdır. Ehtimal ki, bu böyük iş görüldükdən sonra, köçürmə nevrozlarının öyrənilməsindən əldə etdiyimiz indiki biliklərimizə yüksək qiymət verməyəcəyik, libidonun taleləri haqqındakı biliklərimizə də. Amma biz hələ orada o qədər də irəli getməmişik. Narsisistik nevrozlar köçürmə nevrozlarının öyrənilməsində istifadə etdiyimiz texnika üçün çətin ki, əlçatan olsun. Tezliklə səbəbini öyrənəcəksiniz. Burada bizdə həmişə belə olur. Qısa irəliləyişdən sonra bir divarın qarşısında tapırıq özümüzü. Bu divar bizi dayanmağa məcbur edir. Bildiyiniz kimi, köçürmə nevrozlarında da bu cür maneələrlə qarşılaşırdıq. Lakin onları hissə-hissə aradan qaldırmaq mümkün olurdu. Narsisistik nevrozlarda müqavimət qarşısıalınmazdır; ən yaxşı halda biz yalnız divarın o tayında nə baş verdiyini görmək üçün maraqlı bir nəzər sala bilərik. Bizim texniki metodlarımız, beləliklə, başqaları ilə əvəz edilməlidir; bu əvəzetmənin bizə mümkün olub-olmayacağını hələ bilmirik. Lakin bu xəstələr də bizim üçün kifayət qədər material verir. Onlar özləri haqqında çox danışırlar. Lakin suallarımıza cavab vermirlər. Biz hələlik bu ifadələri şərh etmək məcburiyyətindəyik — köçürmə nevrozlarının simptomlarının öyrənilməsi sayəsində əldə edilmiş təsəvvürlərin köməyi ilə. Oxşayiş bizə ilkin müvəffəqiyyəti təmin etmək üçün kifayət qədər böyükdür. Bu texnikanın nə qədər yetərli olacağı sualı açıq qalır.

İrəliyə doğru hərəkətimizə mane olan başqa çətinliklər də yaranır. Narsisistik xəstəliklər və onlara bitişik psixozlar yalnız köçürmə nevrozlarının analitik öyrənilməsi məktəbindən keçmiş müşahidəçilər tərəfindən açıla bilər. Amma bizim psixiatrlar psixoanalizi öyrənmirlər, biz psixoanalitiklər isə psixiatrik halları çox az müşahidə edirik. Psixoanalizi hazırlıq elmi kimi keçmiş psixiatrlar nəsli yetişməlidir. Bunun başlanğıcı hazırda Amerikada qoyulub, burada çoxlu aparıcı psixiatrlar tələbələrə psixoanalitik təlim haqqında mühazirələr oxuyur, müalicə müəssisələrinin sahibləri və psixiatrik xəstəxanaların direktorları isə öz xəstələrini bu təlimin ruhunda müşahidə etməyə çalışırlar. Bəli, bizə də burada bir neçə dəfə narsisistik divarın arxasına baxmaq nəsib oldu və bundan sonra sizə, görünür, gözümüzə dəyənlərdən bəzilərini danışmaq istəyirik.

Paranoya xəstəliyinin forması, xroniki sistematik ağıl pozğunluğu, müasir psixiatriyada təsnifat cəhdləri zamanı müəyyən bir yer tutmur. Bu arada onun Dementia praecox ilə yaxın oxşayışı heç bir şübhə doğurmur. Bir gün mən özümə paronoyanı və Dementia praecox-u ümumi ad altında — parafreniya adlandırmağı təklif etməyə icazə verdim. Məzmununa görə paranoya formaları böyüklük sayıqlaması, təqib sayıqlaması, aşiqanə sayıqlama (erotomaniya), qısqanclıq sayıqlamaları və s. kimi təsvir edilir. Psixiatriyadan izahat cəhdləri gözləmirik. Belə bir nümunə kimi, köhnəlmiş və tam dəyərli olmayan bir misal olsa da, sizə bir simptomu digərindən intellektual rasionallaşdırma vasitəsilə çıxarmaq cəhdini göstərirəm: ilkin meylinə görə təqib olunduğunu düşünən xəstə bu təqibdən belə nəticə çıxarmalıdır ki, o, xüsusilə vacib bir şəxsiyyətdir və buna görə də onda böyüklük sayıqlaması inkişaf edir. Bizim analitik baxış bucağımız üçün əzəmət hezeyanı, obyektlərdən libido bağlılıqlarının geri alınması nəticəsində Mənin ucaldılmasının birbaşa nəticəsi, erkən uşaqlığın ilkin narsizminə qayıdış kimi ikinci dərəcəli narsizmdir. Lakin təqib sayıqlama hallarının materialında bəzi müşahidələr apardıq. Bu müşahidələr bizi müəyyən bir yola yönəltdi. Əvvəlcə gözümüzə dəyən odur ki, əksər hallarda təqib edən şəxs təqib edilənlə eyni cinsdən olur. Buna hələ də günahsız bir izahat vermək olardı, lakin yaxşı öyrənilmiş bəzi hallarda açıq-aydın üzə çıxdı ki, adi vaxtlarda ən çox sevilən eynicinsli şəxs xəstələnmə anından etibarən təqibçiyə çevrilmişdir. Sonrakı inkişaf sevilən şəxsin başqası ilə əvəz edilməsi sayəsində mümkündür. Bu əvəzetmə məlum oxşarlığa görə baş verir. Məsələn, ata müəllim və ya rəislə əvəz edilir. Sayı durmadan artan bu cür nümunələrdən belə nəticəyə gəldik ki, Paranoia persecutoria[ 104 ] – fərdin həddindən artıq güclənmiş homoseksual hissdən özünü müdafiə etdiyi formadır. Nəvazişin nifrətə çevrilməsi — bu, məlum olduğu kimi, sevilən və nifrət edilən obyektin həyatı üçün ciddi təhlükəyə çevrilə bilər — libido impulslarının qorxuya çevrilməsinə uyğun gəlir ki, bu da repreessiya prosesinin daimi nəticəsidir. Bu, məsələn, bu cür müşahidələrimin son halıdır. Gənc həkimlərdən biri öz doğma şəhərindən qovulmalı oldu, çünki o, həmin şəhərdəki professorun oğlunun həyatına təhlükə yaradırdı – halbuki əvvəllər onun ən yaxın dostu idi. Bu keçmiş dosta o, həqiqətən də iblisanə niyyətlər və şeytani qüdrət aid edirdi. O, son illərdə xəstənin ailəsinin başına gələn bütün bəlaların, bütün ailəvi və sosial uğursuzluqların günahkarı idi. Lakin bu da azmış kimi, pis dost və onun atası professor müharibə başlatdılar. Ölkəyə rusları gətirdilər. Buna görə o, min dəfə həyatı ilə ödəməli idi. Bizim xəstəmiz əmin idi ki, cinayətkarın ölümü ilə bütün bədbəxtliklərə son qoyulacaqdı. Və yenə də onun ona qarşı əvvəlki məhəbbəti o qədər güclü idi ki, bir dəfə düşməni ən yaxın məsafədən vurmaq imkanı düşdükdə əlini iflic etdi. Xəstə ilə apardığım qısa söhbətlərdə məlum oldu ki, hər ikisi arasındakı dostluq münasibətləri çoxdan, gimnaziya illərində başlayıb. Ən azı bir dəfə dostluq sərhədləri keçilib; birlikdə keçirilən gecə tam cinsi əlaqə üçün bəhanə olub. Xəstəmiz qadınlara qarşı heç vaxt hisslər keçirməyib. Onun yaşına və dilkeşliyinə uyğun gələn hisslər də olmayıb. Bir dəfə o, gözəl və zadəgan bir qızla nişanlanmışdı, lakin qız nişanı pozdu, çünki nişanlısından heç bir incəlik görməmişdi. İllər sonra onun xəstəliyi elə bir məqamda baş qaldırdı ki, ilk dəfə idi ki, bir qadını tam təmin edə bilmişdi. Bu qadın minnətdarlıqla, özünü unudaraq onu qucaqladı. O, birdən kəskin bir ağrı hiss etdi. Ağrı kəllə qapağının ətrafını kəsik kimi keçirdi. Sonralar o, bu duyğunu elə izah etdi ki, guya ona beyni yararkən açdıqları kimi bir kəsik edilib. Dostu patoloqanatoma çevrildiyi üçün tədricən anladı ki, yalnız o, bu qadını onu yoldan çıxarmaq üçün göndərə bilərdi. O vaxtdan bəri onun gözləri digər təqiblərə də açıldı. Bu təqiblərin qurbanı olmuşdu keçmiş dostunun hərəkətləri ucbatından.

Bəs təqib edənin təqib olunanla eyni cinsdən olmadığı hallarda necə etməli, bu hallar, görünür, homoseksual libidodan müdafiə izahımıza ziddir? Təzəlikdə belə bir hadisəni araşdırmaq imkanım oldu və zahiri təzada baxmayaraq, təsdiqini tapa bildim. Özünü iki zərif görüş keçirdiyi kişinin təqib etdiyini zənn edən gənc qız, əslində əvvəlcə anasının əvəzedicisi sayıla biləcək bir qadına qarşı sayıqlama ideyasına qapılmışdı. Yalnız ikinci görüşdən sonra o, bir addım irəli atdı. Bu sayıqlama ideyasını qadından ayırıb kişiyə köçürdü. Beləliklə, təqibçinin eyni cinsdən olması şərti — ilkin olaraq bu halda da riayət edilmişdi. Xəstə öz şikayətində dostuna, müəlliminə və həkiminə bu ilkin sayıqlama mərhələsindən bəhs etməmişdir. Bununla da paranoya haqqında anlayışımıza ziddiyyət təəssüratı yaratmışdır.

Homoseksual obyekt seçimi ilkin olaraq heteroseksualdan daha çox narsizmə yaxındır. Əgər sonradan arzuolunmaz dərəcədə güclü homoseksual hissi rədd etmək lazımdırsa, onda narsizmə qayıdış yolu xüsusilə yüngül olur. İndiyə qədər sizinlə sevgi həyatının əsasları haqqında — bizim onları tanıdığımız qədər — danışmaq üçün çox az fürsətim olub, indi də bu boşluğu doldura bilmirəm. Yalnız vurğulamaq istəyirəm ki, obyektin seçilməsi, narsisistik mərhələdən sonra edilən libidonun inkişafında irəli addım, iki müxtəlif tip üzrə həyata keçə bilər. Ya narsisstik tip üzrə — öz Məninin yerinə ona mümkün qədər bənzəyən obyekt çıxır, ya da dayaq tipi üzrə — digər həyat tələbatlarının ödənilməsi sayəsində əzizləşən şəxslər libidonun obyektləri kimi seçilir. Libidonun obyekt seçiminin narsistik tipinə güclü fiksasiyasını açıq homoseksuallığa meylliliyə də daxil edirik.

Yadınızdadırmı, bu semestrdə ilk görüşümüz zamanı mən sizə bir hadisə danışmışdım. Bir qadında qısqanclıq sayıqlamaları var idi. İndi sona bu qədər yaxınlaşmışıq. Siz əlbəttə eşitmək istərdiniz — sayıqlama ideyasını psixoanalitik olaraq necə izah edirik. Lakin bu barədə sizə gözlədiyinizdən daha az məlumat verə bilərəm. Sayıqlama ideyasının, eləcə də obsesif vəziyyətin məntiqi arqumentlərə və real təcrübəyə keçirməzliyi, sayıqlama və ya obsesif ideya ilə təmsil olunan və sıxışdırılan şüursuzluğa olan münasibətlə izah edilir. Onların arasındakı fərq hər iki xəstələnmənin müxtəlif topikasına və dinamikasına əsaslanır.

Paranoyada olduğu kimi, çox müxtəlif klinik formalarda təzahür edən melanxoliyada da biz xəstəliyin daxili quruluşuna nəzər sala biləcəyimiz yeri tapdıq. Biz öyrəndik ki, bu melanxoliklərin özlərini ən amansız şəkildə əzablandırdıqları özünüqınamalar, əslində, başqa bir şəxsə — itirdikləri və ya öz təqsiri üzündən onlar üçün əhəmiyyətini itirmiş cinsi obyektə aiddir. Buradan belə nəticə çıxara bilərdik ki, melanxolik libidosunu obyektdən çəksə də, «narsistik identifikasiya» adlandırılmalı olan proses sayəsində obyekt Mənin özündə ucaldılmış, sanki Mənə proyeksiya edilmişdir. Burada mən sizə yalnız obrazlı xarakteristika verə bilərəm, topik-dinamik təsvir yox. Onda öz Mənlə tərk edilmiş obyekt kimi davranılır və o, obyektə yönəlmiş bütün aqressiyaları və qisasçılıq təzahürlərini öz üzərində hiss edir. Melanxoliklərin özünüöldürməyə meyli də o zaman daha aydın olur ki, xəstənin qəzəbi eyni zərbə ilə həm öz Məninə, həm də sevib-nifrət etdiyi obyektə dəyir. Melanxoliyada, digər narsisistik xəstəliklərdə olduğu kimi, hisslər həyatının bir cəhəti özünü qabarıq şəkildə göstərir ki, biz bunu Bleylerin ardınca ambivalentlik adlandırmağa adət etmişik. Biz bununla eyni bir şəxsə qarşı zidd, zərif və düşməncəsinə hisslərin təzahürünü nəzərdə tuturuq. Təəssüf ki, bu leksiyalar zamanı hisslərin ambivalentliyi haqqında daha çox danışmaq imkanım yoxdur.

Narsistik identifikasiyadan başqa, bizə lap çoxdandı bəlli olan isterik identifikasiya da var. Mən özüm də istərdim ki, onların fərqini bir neçə aydın təriflə izah etmək mümkün olsun. Melanxoliyanın dövri və tsiklik formaları haqqında sizə bir şey danışa bilərəm. Yəqin ki, məmnuniyyətlə dinləyərsiniz. Əlverişli şəraitdə — mən bu təcrübəni iki dəfə keçirmişəm — xəstəlikdən azad olan zaman kəsiyində analitik müalicə sayəsində eyni və ya əks əhval-ruhiyyə halının təkrarlanmasının qarşısını almaq mümkün olur. Bununla öyrənirsən ki, həm melanxoliyada, həm də maniyada söhbət konfliktin həllinin xüsusi üsulundan gedir, onun ilkin şərtləri digər nevrozların ilkin şərtləri ilə tamamilə üst-üstə düşür. Təsəvvür edə bilərsiniz ki, psixoanaliz bu sahədə hələ nə qədər kəşf etməlidir.

Mən sizə həmçinin dedim ki, narsisistik xəstələnmələrin analizi sayəsində biz Mənimizin tərkibini öyrənməyə ümid edirik. Onun müxtəlif instansiyalardan quruluşunu da öyrənməyə ümid edirik. Biz buna bir məqamda başlanğıc qoyduq. Müşahidə sayıqlamasının analizindən belə nəticəyə gəldik ki, Məndə həqiqətən də fasiləsiz olaraq müşahidə edən, tənqid edən və müqayisə aparan, beləliklə özünü Mənin digər hissəsinə qarşı qoyan bir instansiya var. Ona görə də biz hesab edirik ki, xəstə bizə hələ tam qiymətləndirilməmiş həqiqəti açıqlayır. O, hər addımının izlənildiyindən və müşahidə edildiyindən şikayətlənir. Həmçinin hər fikrinin bildirildiyindən və tənqid edildiyindən də gileylənir. O, yalnız onda yanılır ki, bu xoşagəlməz qüvvəni kənar bir şey kimi xarici aləmə köçürür. O, öz Mənində bir instansiyanın hökmranlığını hiss edir. Bu instansiya onun həqiqi Mənini və istənilən fəaliyyətini müqayisə edir. Müqayisə ideal Mənlə aparılır — onu inkişaf prosesində özü yaradıb. Biz həmçinin düşünürük ki, bu idealın yaradılması ilkin infantil narsizmlə bağlıdır. Lakin o vaxtdan bəri bu özündənrazılıq çoxlu xoşagəlməzliklər və incikliklərlə üzləşmişdir. Bu ideal, həmin özündənrazılığın bərpası məqsədilə baş vermişdir. Özünü müşahidə edən instansiya bizə Mənin senzoru, vicdan kimi bəllidir; bu, gecələr yuxunun senzurasını həyata keçirən, yolverilməz arzuların repressiyalarının qaynaqlandığı həmin instansiyadır. Müşahidə sayıqlaması zamanı o dağılanda bizə öz mənşəyini valideynlərin, tərbiyəçilərin və sosial mühitin təsirindən, ideal rolunu oynayan bu şəxslərin ayrı-ayrıları ilə identifikasiyadan aldığını açıb göstərir.

Psixoanalizin narsisistik xəstələnmələr hallarında tətbiqi sayəsində indiyə qədər əldə etdiyimiz bəzi nəticələr bunlardır. Onlar, əlbəttə, hələ son dərəcə əhəmiyyətsizdirlər və çox vaxt təzə sahədə yalnız hərtərəfli məlumatlılıq sayəsində əldə edilə bilən aydınlıqdan məhrumdurlar. Biz hamımız onlara Mən libidosu, yaxud narsisistik libido anlayışından istifadə etməyə borcluyuq; bu anlayışın köməyi ilə köçürmə nevrozlarında təsdiqlənmiş təsəvvürləri narsisistik nevrozlara da şamil etdik. Lakin indi siz belə bir sual verəcəksiniz: narsistik nevrozların və psixozların bütün pozğunluqlarını libido nəzəriyyəsi ilə izah etmək, xəstəliyin günahkarını hər yerdə ruhi həyatın libido faktorunda görmək və özünüqoruma həvəslərinin funksiyasındakı dəyişikliyi heç vaxt onun səbəbkarı saymamaq mümkündürmü? Dəyərli xanımlar və bəylər, mənə elə gəlir ki, bu sualın həllinə tələsmək lazım deyil; bu həll, hər şeydən əvvəl, hələ yetişməyib. Biz onu rahatlıqla elmi tərəqqiyə həvalə edə bilərik. Mən təəccüblənməzdim ki, patogen təsir qabiliyyəti həqiqətən libidoz meyllərin üstünlüyü olsun. Beləliklə libido nəzəriyyəsi bütün xətt boyu öz təntənəsini qeyd edə bilərdi — ən bəsit aktual nevrozlardan tutmuş fərdin ən ağır psixotik özgələşməsinə qədər.

Axı biz libidonun xarakterik xüsusiyyətini bilirik: o, dünyanın reallığına, taleyə tabe olmağa müqavimət göstərir. Lakin mən çox yüksək ehtimalla hesab edirəm ki, Mən həvəsləri ikinci dəfə libidonun patogen impulsları tərəfindən ələ keçirilir və funksiyanın pozulmasına məcbur edilir. Və əgər ağır psixozlarda Mən həvəslərinin hətta ilkin olaraq yolundan çıxdığını öyrənməli olsaq, mən tədqiqat istiqamətimizin məğlubiyyətini qəbul edə bilmərəm; bunu gələcək göstərəcək, heç olmasa, sizə.

Mənə isə icazə verin, bir anlığa qorxuya qayıdım ki, orada qalan qaranlıq yeri işıqlandırım. Biz dedik ki, qorxu ilə libido arasındakı bu qədər yaxşı tanınan münasibətlə razılaşmamalıyıq, sanki təhlükə qarşısındakı real qorxu özünüqoruma həvəslərinin təzahürü olmalıdır, halbuki bu özlüyündə çətin ki, mübahisə doğursun. Bəs əgər qorxu affekti Mən həvəslərindən deyil, libidonun Mənindən qaynaqlansaydı, iş necə olardı? Qorxu halı hər halda məqsədə uyğun olmayan bir haldır. Onun məqsədə uyğunsuzluğu daha yüksək dərəcəyə çatdıqda isə aydın görünür. O, istər qaçış, istərsə də müdafiə olsun, yeganə məqsədəuyğun olan və özünüqorumağa xidmət edən hərəkətə mane olur. Beləliklə, əgər real qorxunun affektiv hissəsini Mənin libidosuna, fəaliyyəti isə özünüqoruma həvəslərinə aid etsək, bütün nəzəri çətinlikləri aradan qaldırmış olarıq. Lakin siz ciddi şəkildə düşünmürsünüz ki, insan qorxu hiss etdiyi üçün qaçır? Xeyr, qorxu hiss edirlər və təhlükəni görəndə yaranan ümumi səbəbdən qaçırlar. Həyatda böyük təhlükələr keçirmiş insanlar danışırlar ki, onlar heç qorxmayıblar, yalnız hərəkət ediblər, məsələn, tüfənglə yırtıcıya tuşlayıblar, bu isə, əlbəttə, ən məqsədəuyğun davranış idi.