İyirmi səkkizinci mühazirə. ANALİTİK TERAPİYA

Dəyərli xanımlar və bəylər! Siz bilirsiniz ki, bu gün söhbətimiz nədən gedəcək. Siz məndən soruşdunuz: təsirimiz çox vaxt təlqinə əsaslanırsa, onda nə üçün psixoanalitik terapiyada birbaşa təlqindən istifadə etmirik? Həm də bununla əlaqədar şübhə bildirdiniz: belə bir şəraitdə psixoloji kəşflərimizin obyektivliyinə necə zəmanət verə bilərik? Mən sizə müfəssəl cavab və'd etmişdim.

Birbaşa təlqin – bu, simptomların təzahürünə qarşı yönəlmiş təlqin, sizin nüfuzunuzla xəstəliyin motivləri arasında mübarizədir. Bu zaman siz bu motivlər barədə narahat olmursunuz, azarlıdan yalnız onların simptomlarda ifadəsini boğmasını tələb edirsiniz. Xəstəni hipnoza salmağınızın və ya salmamağınızın prinsipial fərqi yoxdur. Bernheym yenə özünə xas olan dərin qavrayışı ilə iddia edirdi ki, hipnoz hadisələrində ən vacib şey təlqindir, hipnozun özü isə artıq təlqinin nəticəsidir, təlqin edilmiş bir vəziyyətdir və o, təlqini azarlının oyaq vəziyyətində aparmağa üstünlük verirdi, bu da hipnoz altında edilən təlqinlə eyni nəticələri verə bilər.

Bəs bu suala cavab olaraq əvvəlcə nəyi eşitmək istəyirsiniz: təcrübənin dediklərini, yoxsa nəzəri mülahizələri?

İlkdən başlayaq. Mən Bernheymin şagirdi idim. Onun yanına 1889-cu ildə Nansidə baş çəkmişdim. Mən onun təlqin haqqında kitabını alman dilinə tərcümə etmişdim[107]. Uzun illər ərzində hipnozla müalicə etdim, əvvəlcə qadağa təlqini ilə, sonralar isə bunu Breyer üsulu ilə xəstənin sorğu-sualı ilə birləşdirərək. Beləliklə, hipnotik və ya təlqini terapiyanın müvəffəqiyyətləri barədə böyük təcrübəm var. Onun əsasında mühakimə yürüdə bilirəm. Əgər qədim həkim formulasına görə ideal terapiya sürətli, etibarlı olmalı və xəstədə xoşagəlməz hisslər yaratmamalıdırsa, Bernheymin metodu heç olmasa bu tələblərin ikisinə cavab verirdi. O, analitik terapiyadan daha çox, hətta müqayisə olunmaz dərəcədə sürətlə aparılırdı və azarlıya nə əziyyət, nə də çətinlik verirdi. Zaman keçdikcə həkim üçün bu, yeknəsəq bir məşğələyə çevrilmişdi: hər dəfə bir cür, eyni üsullarla ən müxtəlif simptomların üzə çıxmasını qadağan etmək, onların mənasını və əhəmiyyətini anlamaq imkanına malik olmadan. Bu, elmi fəaliyyət deyil, sehr, ovsun və fokuslara bənzəyən şagird işi idi; lakin xəstənin maraqları ilə müqayisədə heç nəzərə alınmırdı. Lakin üçüncü tələbə əməl olunmurdu: bu metod heç bir münasibətdə etibarlı deyildi. Bir azarlıya tətbiq etmək olurdu, digərinə isə yox; bir halda çox şeyə nail olmaq mümkün olurdu, digərində isə çox az şeyə, səbəbi məlum deyildi. Bu metodun dəyişkənliyindən də pis olanı uzunmüddətli müvəffəqiyyətin olmaması idi. Bir müddət sonra xəstə haqqında yenidən eşitmək lazım gələndə, məlum olurdu ki, əvvəlki xəstəlik qayıdıb. Ya da yenisi ilə əvəz olunub. Yenidən hipnozla müalicəyə başlamaq olardı. Bundan əlavə, təcrübəli adamlar tövsiyə edirdilər: hipnozun tez-tez təkrarlanması ilə xəstəni müstəqilliyindən məhrum etməməli. Onu bu terapiyaya narkotik kimi alışdırmamaq lazımdır. Razıyam ki, bəzən hər şey mümkün qədər yaxşı gedirdi; kiçik səylərlə tam və uzunmüddətli uğur əldə edilirdi. Lakin belə əlverişli nəticənin şəraiti naməlum qalırdı. Bir dəfə mənim başıma belə bir hadisə gəldi: qısa müddətli hipnoz müalicəsi ilə tamamilə aradan qaldırdığım ağır vəziyyət, xəstə heç bir təqsirim olmadan mənə qəzəbləndikdən sonra dəyişməz şəkildə geri qayıtdı; onunla barışdıqdan sonra xəstəlik halını yenidən və daha köklü şəkildə məhv etdim, lakin o, ikinci dəfə məndən uzaqlaşanda yenə ortaya çıxdı. Başqa bir dəfə, xəstənin sinir vəziyyətlərindən çıxarmaq üçün dəfələrlə hipnozla kömək etdiyim bir vəziyyətdəydi. Xüsusilə çətin bir hadisənin müalicəsi zamanı, gözlənilmədən qollarını boynuma doladı. Bu, istər-istəməz hər kəsi təlqin zamanı öz nüfuzunun mahiyyəti və mənşəyi məsələsi ilə məşğul olmağa vadar edərdi.

Təcrübi məlumatlar belədir. Onlar göstərir ki, müstəqim təlqindən imtina etməklə biz əvəzolunmaz heç nə itirməmişik. İndi isə icazə verin, bunun üstünə bəzi mülahizələri də əlavə edək. Hipnotik terapiyanın aparılması çox cüzi səy tələb edir. Bu, həm xəstədən, həm də həkimdən tələb olunur. Bu terapiya nevrozların qiymətləndirilməsi ilə mükəmməl uzlaşır. Həkimlərin əksəriyyəti hələ də bu qiymətləndirməyə sadiq qalır. Həkim nevrozdan əziyyət çəkənə deyir: sizdə heç nə yoxdur, bu sadəcə əsəblərdir, ona görə də bir neçə sözlə, bir neçə dəqiqə ərzində sizi bu dərddən azad edə bilərəm.

Lakin böyük bir yükü bilavasitə hərəkət etdirmək, bunun üçün cüzi səy göstərmək və heç bir müvafiq qurğudan istifadə etməmək qabiliyyəti bizim enerjiyə əsaslanan düşüncə tərzimizə ziddir. Şərait müqayisə oluna bilən olduğundan, təcrübə göstərir ki, nevrozlarda bu fokus alınmır. Amma bilirəm ki, bu dəlil inkaredilməz deyil: bəzən «uğurlar» da olur.

Psixoanaliz sayəsində əldə etdiyimiz biliklər işığında fərqi belə təsvir edə bilərik. Hipnotik terapiya ruh həyatında nəyisə bağlamağa və ört-basdır etməyə çalışır. Psixoanalitik terapiya isə nəyisə açmağa və aradan qaldırmağa çalışır. Birincisi kosmetika kimi işləyir, ikincisi isə cərrahlıq kimi. Birincisi simptomları qadağan etmək üçün təlqindən istifadə edir, o, simptomların yaranmasına səbəb olan bütün prosesləri dəyişməz qoyaraq sıxışdırmanı gücləndirir. Analitik terapiya mahiyyətə daha dərindən nüfuz edir. O, simptomların yaranmasına səbəb olan konfliktləri araşdırır. Və bu konfliktlərin nəticəsini dəyişdirmək üçün təlqindən istifadə edir. Hipnotik terapiya xəstəni fəaliyyətsiz və dəyişməz qoyur. Buna görə də, hər təzə xəstələnmə səbəbində müqavimət göstərməyə eyni dərəcədə qadir deyil. Analitik müalicə həm həkimdən, həm də xəstədən daxili müqavimətlərin aradan qaldırılmasına yönəlmiş ağır əmək tələb edir. Bu müqavimətlərin aradan qaldırılması sayəsində xəstənin ruhi həyatı uzun vaxta dəyişir, daha yüksək inkişaf pilləsinə qalxır və təzə xəstələnmə səbəblərindən qorunmuş olur. Bu aradan qaldırma işi analitik müalicənin mühüm hissəsidir, xəstə onu yerinə yetirməlidir, həkim isə ona tərbiyəvi mənada təsir edən təlqinlə kömək edir. Buna görə də haqlı olaraq deyilirdi ki, psixoanalitik müalicə bir növ yenidən tərbiyələndirməyə bənzəyir.

Ümid edirəm ki, indi sizə izah etdim. Bizim təlqin üsulumuz terapevtik tətbiq baxımından fərqlənir. O, hipnotik terapiyada yeganə mümkün olan üsuldan ayrılır. Təlqini köçürməyə endirdikdə isə, hipnotik terapiyanın istifadəsi zamanı diqqətimizi çəkən bütün şıltaqlığını başa düşəcəksiniz, halbuki analitik terapiya son həddinə qədər proqnozlaşdırıla biləndir. Hipnozdan istifadə edərkən, xəstənin köçürmə qabiliyyətindən asılı oluruq və bu qabiliyyətə birbaşa təsir göstərə bilmirik. Hipnoz edilənin köçürməsi mənfi ola bilər və ya, ən çox rast gəlindiyi kimi, ambivalent ola bilər; o, öz köçürməsindən xüsusi münasibətlərlə müdafiə oluna bilər; bu barədə biz heç nə bilmirik. Psixoanalizdə biz köçürmənin özü üzərində işləyirik, ona qarşı duranı aradan qaldırırıq, təsir göstərmək istədiyimiz aləti özümüz üçün hazırlayırıq. Beləliklə, qarşımızda təlqin gücündən tamamilə fərqli şəkildə istifadə etmək imkanı açılır; biz onun üzərində hakimiyyət əldə edirik, xəstə özünə istədiyini təlqin etmir, biz onun təlqinini idarə edirik, o, bu təsirə nə qədər tabe olursa.

İndi deyəcəksiniz ki, təhlilimizin hərəkətverici qüvvəsini köçürmə və ya təsir adlandıraq. Ancaq bir təhlükə hələ də mövcuddur — xəstəyə təsir etmək, məlumatlarımızın obyektiv etibarlılığını şübhə altına alır. Terapiyaya fayda verən şey tədqiqata zərər gətirir. Məhz bu etiraz psixoanalizə qarşı ən çox irəli sürülürdü. Etiraf etmək lazımdır ki, əgər o, xətaən olsa belə, yenə də onu ağılsız kimi rədd etmək olmaz. Lakin əgər bu ədalətli olsaydı, psixoanaliz başqa bir şey olmazdı. O, sadəcə xüsusilə yaxşı maskalanmış və təsirli bir təlqin müalicəsi növü olardı. Və biz onun bütün iddialarına ciddi yanaşa bilməzdik — nə həyat şəraiti, nə psixi dinamika, nə də şüursuzluq haqqında. Rəqiblərimiz də belə düşünürlər: xüsusilə seksual yaşantıların əhəmiyyətinə aid olan hər şeyi, əgər bu yaşantıların özləri deyilsə, biz, yəqin ki, xəstəyə «təlqin etmişik», bu cür kombinasiyalar bizim öz pozğun fantaziyamızda yarandıqdan sonra. Bu hücumları təcrübəyə istinad etməklə nəzəriyyədən daha asan təkzib etmək olar. Özü psixoanaliz aparan şəxs saysız-hesabsız dəfələrlə əmin ola bilərdi ki, azarlıya bu yolla heç nə təlqin etmək mümkün deyil. Əlbəttə, onu müəyyən bir nəzəriyyənin tərəfdarı etmək asandır. Beləliklə, həkimin mümkün səhvinə qoşulmağa məcbur etmək də asandır. O, bu zaman hər bir başqası kimi, bir şagird kimi davranır, lakin bu yolla yalnız onun intellektinə təsir etmək olar, xəstəliyə yox. Onun konfliktlərini həll etmək və müqavimətlərini aradan qaldırmaq yalnız o halda mümkün olur ki, ona həqiqətən də özündə mövcud olan belə mümkün təsəvvürlər təklif edilsin. Həkimin uyğun gəlməyən fərziyyələri analiz prosesində aradan qalxır, onlardan imtina edilməli və daha düzgün olanlarla əvəz olunmalıdır. Diqqətli texnika təlqinin vaxtından əvvəlki uğurlarının qarşısını alır. Lakin belə uğurlar baş versə də, heç bir təhlükə yoxdur. Çünki ilk uğur heç kimi qane etməyəcək. Analizi, bu hadisənin bütün qaranlıq məqamları başa düşülməyənə, xatirələrdəki boşluqlar doldurulmayana, sıxışdırmalara səbəb olan amillər tapılmayana qədər bitmiş hesab etmək olmaz. Həddindən artıq sürətli uğurlarda analitik işə köməkdən çox maneə görürsən. Buna görə də əldə olunanı ləğv edirsən, onu şərt qoyan köçürməni dönə-dönə məhv edərək. Əslində, bu sonuncu xüsusiyyətinə görə analitik müalicə sırf təlqini müalicədən fərqlənir, analitik nəticələrin isə təlqin vasitəsilə alındığından şübhələnmək olmaz. İstənilən başqa təlqin müalicədə köçürmə diqqətlə qorunur. Ona toxunulmur. Analitik müalicədə isə o özü müalicə obyektidir. Və öz təzahürünün bütün formalarına ayrılır. Analitik müalicənin sonuna qədər köçürmənin özü aradan qaldırılmalıdır. Əgər indi müsbət nəticə yaranır və ya qorunub saxlanılırsa, bu təlqinlə deyil, onun köməyi ilə daxili müqavimətlərin aradan qaldırılması nəticəsində xəstədə baş vermiş daxili dəyişikliklərlə şərtlənir.

Müalicə zamanı biz fasiləsiz müqavimətlərlə mübarizə aparmalıyıq. Onlar mənfi köçürmələrə çevrilə bilər. Başqa təlqinlərin yaranmasına qarşı duran budur. Biz həmçinin, təsir nəticəsində yarana biləcək analizin çoxsaylı fərdi nəticələrinin digər, şübhə doğurmayan tərəfdən təsdiqlənməsi faktına istinad etməyi də qaçırmırıq. Bu halda bizim xeyrimizə zəif düşüncəlilərin və paranoidlərin təhlili danışır, çünki onlarda təlqin təsirinə düşmə qabiliyyətindən şübhələnmək əlbəttə ki, mümkün deyil. Bu xəstələrin şüurlarına nüfuz etmiş rəmzlərin tərcümələri və fantaziyalar barədə bizə danışdıqları, köçürmə nevrozlarından əziyyət çəkənlərdə şüursuzluq üzrə apardığımız tədqiqatların nəticələri ilə tam üst-üstə düşür və beləliklə, tez-tez şübhə altına alınan təfsirlərimizin obyektiv düzgünlüyünü təsdiqləyir. İnanıram ki, bu məqamda analizə inanmaqla səhv etməzsiniz.

İndi biz sağalma mexanizminin təsvirini tamamlamaq istəyirik. Bunu libido nəzəriyyəsinin düsturları ilə təqdim edəcəyik. Nevrotik həzz almağa qadir deyil. Bunun səbəbi, onun libidosu obyektə istiqamətlənməyib. O, iş qabiliyyətli deyil, çünki enerjisinin çox hissəsini libidonu sıxışdırılmış vəziyyətdə saxlamağa sərf edir. Özünü də onun təzyiqindən qorumağa çalışır. O, mənliyi ilə libidosu arasındakı konflikt bitsəydi, sağlam olardı. Məni libidonu yenidən idarə edə bilsəydi. Beləliklə, terapiyanın vəzifəsi libidonu azad etməkdir. Onu müvəqqəti, Məndən alınmış bağlılıqlardan qurtarmaq lazımdır. Sonra isə onu yenidən Mənə tabe etmək lazımdır. Bəs nevrotikin libidosu haradadır? Tapmaq asandır, o, ona müvəqqəti olaraq tək mümkün olan məmnunluq əvəzini təmin edən simptomlarla bağlıdır. Deməli, simptomlara yiyələnmək, onları məhv etmək, azarlının bizdən tələb etdiyi şeyi eləmək lazımdır. Simptomların məhv edilməsi üçün onların yaranmasına qayıtmaq, onların çıxdığı konflikti canlandırmaq və xəstənin o vaxt sahib olmadığı hərəkətverici qüvvələrdən istifadə edərək onu başqa cür həll etmək lazımdır. Sıxışdırma prosesinin bu təftişi yalnız qismən, sıxışdırmaya səbəb olmuş proseslərin xatirə izləri əsasında həyata keçə bilər. İşin həlledici hissəsi həkimə münasibətdə görülür. Köçürmədə köhnə konfliktlərin yeni variantları yaradılır. Bu konfliktlərdə xəstə vaxtilə davrandığı kimi davranmaq istərdi. Lakin onu başqa qərar qəbul etməyə məcbur edirlər — bunun üçün onun sərəncamında olan bütün ruhi qüvvələrdən istifadə edirlər. Beləliklə, köçürmə bütün mübarizə aparan qüvvələrin toqquşduğu döyüş meydanına çevrilir.

Bütün libido, həm də ona qarşı müqavimət, həkimə münasibətdə cəmlənir; bu zaman simptomlar libidodan məhrum olur. Xəstənin əsl xəstəliyinin əvəzinə süni şəkildə yaradılmış köçürmə xəstəliyi, libidonun çeşidli qeyri-real obyektlərinin əvəzinə isə yenə də həkim şəxsiyyətinin fantastik obyekti meydana çıxır. Lakin bu obyekt ətrafında həkim təlqininin köməyi ilə yeni mübarizə daha yüksək psixi pilləyə qalxır, o, normal ruhi konflikt kimi cərəyan edir. Mən ilə libido arasındakı uzaqlaşma aradan qalxır. Bunun səbəbi, yeni sıxışdırmadan qaçmaq mümkün olmasıdır. Nəticədə, şəxsiyyətin ruhi birliyi bərpa olunur. Libido yenidən həkim şəxsiyyətinin müvəqqəti obyektindən ayrıldıqda, o, öz əvvəlki obyektlərinə qayıda bilmir və Mənin sərəncamında qalır. Bu terapevtik iş zamanı mübarizə aparılan qüvvələr, bir tərəfdən, Mənin libidonun müəyyən istiqamətlərinə qarşı antipatiyasıdır ki, bu da sıxışdırmaya meyl şəklində ifadə olunur, digər tərəfdən isə libidonun yapışqanlığı və ya öz vaxtilə tutduğu (besetzte) obyektləri istəksiz tərk etməsidir.

Terapevtik iş iki fazaya bölünür. Birinci fazada, bütün libido simptomlardan köçürməyə sıxışdırılır və orada cəmləşir. İkinci fazada isə, bu yeni obyekt ətrafında mübarizə aparılır — və libido ondan azad edilir. Bu təzə konfliktdə əlverişli nəticə üçün həlledici dəyişiklik sıxışdırmanın aradan qaldırılmasıdır, belə ki, libido şüursuzluğa qaçmaqla yenidən Məndən yayına bilməz. Bu, həkim təlqininin təsiri altında baş verən Mən dəyişikliyi sayəsində mümkün olur. Şüursuzluğu şüurlu hala gətirən izah işi sayəsində Mən bu şüursuzluq hesabına böyüyür, aydınlaşdırma sayəsində libido ilə barışır və ona müəyyən bir təminat verməyə meyil edir, onun tələbləri qarşısındakı qorxusu isə bir hissəsindən sublimasiya vasitəsilə azad olmaq imkanı sayəsində azalır. Müalicə zamanı proseslər bu ideal təsvirə nə qədər çox uyğun gəlirsə, psixoanalitik terapiyanın uğuru bir o qədər etibarlı olacaqdır. Bu uğura libidonun obyektlərini tərk etməyə müqavimət göstərən qeyri-kafi hərəkətliliyi və köçürmənin məlum sərhədləri aşmasına imkan verməyən narsisizmin inadkarlığı məhdudiyyət qoya bilər. Bəlkə də sağalma tərəqqisinin dinamikasını daha yaxşı başa düşərik, əgər Mənin hakimiyyəti altından çıxmış bütün libidonu, onun bir hissəsini köçürmə sayəsində özümüzə cəlb edərək ələ keçirdiyimizi görsək.

Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, müalicə zamanı və onun sayəsində formalaşan libido bölgüsünə əsasən, xəstəlik dövründəki libido bölgüsü haqqında birbaşa nəticə çıxarmaq olmaz. Fərz edək ki, hansısa bir hadisənin əlverişli nəticəsini güclü hisslərin atadan həkimə köçürülməsini yaratmaq və aradan qaldırmaq sayəsində əldə edə bilmişik, lakin azarlının əvvəllər libidosunun ataya belə bir şüursuz bağlılığından əziyyət çəkdiyi qənaətinə gəlmək düzgün olmazdı. Atadan köçürmə yalnız libidonu məğlub etdiyimiz döyüş meydanıdır; xəstənin libidosu ora başqa mövqelərdən istiqamətləndirilmişdi. Bu döyüş meydanı heç də həmişə düşmənin əhəmiyyətli istehkamlarından birinin yanında yerləşmir. Düşmən paytaxtının müdafiəsi mütləq onun qapılarında baş verməyə məcbur deyil. Yalnız köçürmə yenidən aradan qaldırıldıqdan sonra, xəstəlik zamanı baş vermiş libido bölgüsünü zehni olaraq yenidən qurmaq olar.

Libido nəzəriyyəsi baxımından yuxu görmələri haqqında da son sözü deyə bilərik. Nevrozluların yuxuları, onların səhv hərəkətləri və sərbəst assosiasiyaları kimi, bizə simptomların mənasını tapmağa və libidonun yerləşməsini aşkar etməyə kömək edir. Arzunun həyata keçirilməsi formasında onlar bizə göstərir ki, hansı arzular sıxışdırmaya məruz qalıb və Məndən alınmış libido isə hansı obyektlərə bağlanıb. Buna görə də psixoanalitik müalicədə yuxuların yozumu böyük rol oynayır və bəzi hallarda uzun müddət ərzində işin ən vacib vasitəsi olur. Biz artıq bilirik ki, yuxu halının özü sıxışdırmanın müəyyən dərəcədə zəifləməsinə səbəb olur. Yuxuda təzyiq azalır. Bu da sıxışdırılmış meylin daha aydın ifadə edilməsinə imkan yaradır. Bu ifadə, gün ərzində simptomun təmin edə biləcəyi ifadədən daha aydındır. Yuxunun öyrənilməsi sıxışdırılmış şüursuzluqla tanış olmaq üçün ən rahat yoldur. Bu şüursuzluğa Məndən alınmış libido da aid olur.

Lakin nevrozluların yuxu görmələri mahiyyət etibarilə normal adamların yuxu görmələrindən fərqlənmir; onları, bəlkə də, ümumiyyətlə bir-birindən ayırmaq mümkün deyil. Əsəb xəstələrinin yuxularını normal adamların yuxuları ilə əlaqəsi olmayan hesab etmək gülüncdür. Ona görə də deməliyik ki, nevrozla sağlamlıq arasındakı fərq yalnız gündüz mövcuddur, yuxudakı həyata isə şamil edilmir. Biz nevrotiklərdə yuxular və simptomlar arasındakı münasibətdən irəli gələn bir sıra fərziyyələri sağlam insana da şamil etməyə məcburuq. Biz inkar edə bilmərik ki, sağlam insanın da öz ruhi həyatında həm yuxu əmələ gəlməsini, həm də simptom əmələ gəlməsini mümkün edən şeylər vardır və belə nəticə çıxarmalıyıq ki, o, sıxışdırmalar həyata keçirmişdir və onları qorumaq üçün müəyyən səylər göstərir. Onun şüursuzluq sistemi sıxışdırılmış, lakin hələ də enerjiyə malik təhrikləri gizlədir və onun libidosunun bir hissəsi öz Məninin ixtiyarında deyildir. Sağlam adam da, deməli, potensial nevrotikdir, lakin yuxugörmə, görünür, onun yarada bildiyi yeganə simptomdur. Onun oyaq həyatını daha sərt təhlilə tutsaq, bu zahiri görünüşə zidd olan, bu sağlam görünən həyatın saysız-hesabsız əhəmiyyətsiz, praktiki olaraq cüzi simptomlarla dolu olduğu aşkar olar.

Ruhi sağlamlıqla nevroz arasındakı fərq praktiki mülahizələrdən çıxarılır. Nəticəyə görə müəyyən edilir – həmin şəxsin həzz almaq qabiliyyəti və iş qabiliyyəti kifayət qədər qalıbmı? Bu, ehtimal ki, sərbəst qalmış və sıxışdırma ilə bağlanmış enerji miqdarları arasındakı nisbi münasibətə gətirib çıxarır və kəmiyyət xarakteri daşıyır, keyfiyyət xarakteri deyil. Bu baxış nevrozların konstitusional meyilliyə əsaslanmasına baxmayaraq, onların prinsipial müalicə oluna biləcəyini nəzəri cəhətdən əsaslandırır.

Sağlam insanlarla nevrotiklərin yuxu görmələri eynidir. Bu faktdan bir çıxarış edə bilərik. O da sağlamlığın xarakteristikası üçün hər şeydir. Yox, yuxunu nəzərdən keçirərkən biz başqa bir nəticə çıxarırıq: onu nevrotik simptomlardan ayırmamalıyıq. Onun mahiyyətinin düşüncələri arxaik ifadə formasına çevirmək düsturunda olduğunu düşünməməliyik. Əksinə, onun bizə libidonun həqiqi yerləşməsini və obyektlərə bağlılığını göstərdiyini qəbul etməliyik.

Biz tezliklə axıra yaxınlaşacağıq. Bəlkə də siz məyus oldunuz ki, psixoanalitik terapiya mövzusunda mən yalnız nəzəri baxışları şərh etdim və müalicənin başlandığı şərait və onun əldə etdiyi uğurlar haqqında heç bir söz demədim. Amma mən hər ikisini də buraxıram. Birincisi – ona görə ki, mən sizə psixoanalizin aparılması üçün əməli təlimat verməyə niyyət etmirəm, ikincisi isə – ona görə ki, məni bundan çoxlu motivlər saxlayır. Danışıqlarımızın əvvəlində vurğuladım ki, əlverişli şəraitdə biz müalicə sahəsində daxili xəstəliklər terapiyasının ən yaxşı nəticələrinə heç nə ilə geri qalmayan uğurlar əldə edirik və bunu da əlavə edə bilərəm ki, onları başqa heç bir yolla əldə etmək mümkün olmazdı. Əgər mən daha çox danışsaydım, məni reklamla getdikcə güclənən narazılıq səslərini boğmaq istəməkdə şübhələndirərdilər. Psixoanalitiklərin ünvanına hətta rəsmi konqreslərdə də həkim "həmkarlar" tərəfindən təhlilin uğursuz hallarını və onun vurduğu zərəri toplayaraq, əzab çəkən ictimaiyyətin gözlərini bu müalicə üsulunun dəyərsizliyinə açacaqları ilə hədələyirdilər. Lakin belə bir yığıncaq, bu tədbirin qəddar, ispiyonluğa bənzər xarakterindən asılı olmayaraq, analizin terapevtik effektivliyi haqqında düzgün mühakimə formalaşdırmaq üçün imkan yarada bilməzdi. Analitik terapiya, siz bilirsiniz, gəncdir; müvafiq texnikanı işləyib hazırlamaq üçün çox vaxt lazım idi və bu, yalnız iş zamanı və artan təcrübənin təsiri altında baş verə bilərdi. Psixoanalizlə məşğul olmağa başlayan həkim, təlim çətinlikləri səbəbindən digər mütəxəssisdən daha çox öz-özünü təkmilləşdirməyə məcbur olur və onun ilk işlərinin uğurları heç vaxt analitik terapiyanın faktiki effektivliyi haqqında mühakimə yürütməyə imkan vermir.

Bir çox müalicə cəhdi ilk təhlil zamanı uğursuz oldu. Çünki o, ümumiyyətlə bu metod üçün uyğun olmayan hallarda tətbiq edilirdi. Bu gün biz onları onun təyinatına dair baxışlarımız sayəsində istisna edirik. Amma bu təyinat yalnız təcrübə əsasında müəyyən edilə bilərdi. O vaxtlar bunu bilmirdilər. Paranoiya və Dementia praecox-un aydın formaları analizə yararlı deyildi. Onlar isə bu metodu hər xəstəlikdə tətbiq etməyə çalışırdılar. Lakin ilk illərdəki uğursuzluqların əksəriyyəti həkimin təqsirindən deyildi. O, namünasib obyekt səbəbindən də baş vermədi. Əslində, əlverişsiz şərait səbəbindən baş verdi. Bizim temamız yalnız xəstənin qarşılaşdığı daxili müqavimətlər idi. Onların qarşısı alına bilərdi. Xəstənin həyat şəraitinin və ətraf mühitin təhlilə göstərdiyi xarici müqavimətlərin nəzəri maraq baxımından əhəmiyyəti az, lakin praktik baxımdan böyükdür. Psixoanalitik müalicəni cərrahi müdaxilə ilə müqayisə etmək olar. Onun uğurlu aparılması üçün ən əlverişli şərait tələb edir. Siz bilirsiniz ki, bu zaman cərrah adətən hansı tədbirləri görür: müvafiq otaq, yaxşı işıqlandırma, assistentlər, qohumların uzaqlaşdırılması və s. İndi özünüzdən soruşun ki, bu əməliyyatlardan neçəsi uğurla başa çatardı, əgər onlar bütün ailə üzvlərinin iştirakı ilə aparılsaydı, onlar öz burunlarını əməliyyat sahəsinə soxub, hər bıçaq kəsiyində uca səslə çığırış etsəydilər. Psixoanalitik müalicədə qohumların müdaxiləsi birbaşa təhlükədir. Bu, məhz belə bir təhlükədir. Ona necə münasibət bildirəcəyini bilmirsən. Biz xəstənin zəruri hesab etdiyimiz daxili müqavimətlərinə hazırıq, amma bu xarici müqavimətlərdən necə qoruna bilərik? Xəstənin qohumları ilə heç bir izahatla məşğul olmaq mümkün deyil. Onları işdən uzaq durmağa inandırmaq olmur. Heç vaxt onlarla bir tərəf ola bilməzsən – xəstənin etimadını itirmək riski var. Xəstə haqlı olaraq, etimad etdiyi şəxsin öz tərəfində olmasını tələb edir. Ailəni tez-tez parçalayan ixtilafların nə olduğunu ümumiyyətlə bilən kəs analitik kimi də xəstənin yaxınlarının bəzən onun sağalmasına, olduğu kimi qalmasına göstərdiklərindən daha az maraq göstərdiklərini öyrənəndə təəccüblənməz. Nevrozun ailə üzvləri arasındakı konfliktlərlə bağlı olduğu hallarda — bu da tez-tez baş verir — sağlam adam uzun müddət düşünmür. O, öz marağı ilə xəstənin sağalması arasında seçim edir. Ərin, güman etməkdə əsası olduğu kimi, bir sıra günahlarının üstünün açıldığı müalicəni xoşlamamasına təəccüblənmək lazım deyil; biz buna nəinki təəccüblənmirik, hətta səylərimiz nəticəsiz qalırsa və ya vaxtından əvvəl dayandırılırsa özümüzü qınaya da bilmərik, çünki xəstə qadının müqavimətinə ərinin müqaviməti də əlavə olunur. Biz mövcud şəraitdə belə bir şeyə can atırıq. Onu yerinə yetirmək isə mümkün deyil.

Bir çox hadisə əvəzinə yalnız birini danışacağam: həkimlik mülahizələri üzündən zərər çəkən roluna məhkum edildiyim bir hadisəni. Uzun illər bundan əvvəl gənc bir qızın analitik müalicəsinə başladım. O, qorxudan artıq uzun müddət küçəyə çıxa bilmirdi. Həm də evdə tək qala bilmirdi. Azarlı qadın tədricən etiraf etdi ki, anası ilə evdəki varlı dostu arasında zərif münasibətlərin olduğuna dair təsadüfi dəlillər onun xəyalını ələ keçirmişdi. Lakin o, ya çox bacarıqsız, ya da elə hiyləgər idi. Analitik seanslarda müzakirə edilənləri anasına işarə etdi. Anasına qarşı davranışını dəyişdirərək, yalnız anasının onu tək qalmaq qorxusundan xilas etməsində israr etdi. Anası evdən çıxmaq istəyəndə isə, qorxu ilə dolğun olaraq, ona qapıya gedən yolu bağladı. Ana özü əvvəllər çox əsəbi idi, lakin bir neçə il əvvəl hidropatik müalicəxanada sağaldı. Bunu da qeyd edək ki, o, həmin müalicəxanada bütün cəhətlərdən özünü qane edən əlaqə qura biləcəyi bir kişi ilə tanış olmuşdu. Qızın şiddətli tələbləri qarşısında heyrətə gəlmiş ana, birdən qızının qorxusunun nə demək olduğunu başa düşdü. O, anasını əsir etdi. Sevgilisi ilə görüşmək üçün lazım olan hərəkət azadlığından onu məhrum etdi. Bunun üçün xəstələnməyə izn verdi. Ana tez qərar verərək zərərli müalicəyə son qoydu. Qız sinir xəstələri üçün darüşşəfaya gətirilmişdi. Uzun illər boyu isə onu "psixoanalizin bədbəxt qurbanı" kimi nümayiş etdirirdilər. Eynilə, bu hadisənin müalicəsinin mənfi nəticəsindən uzun müddət mənim barəmdə pis şayiələr yayılmışdı. Sükut saxladım, çünki özümü həkim sirri ilə əlaqəli hesab edirdim. Uzun vaxt keçdi. Sonra həmin müalicəxananı ziyarət edən və orada aqorafobiyadan əziyyət çəkən qızı görən həmkarımdan öyrəndim ki, onun anası ilə evin varlı dostu arasındakı münasibətlər bütün şəhərə məlumdur. Və ər ilə atanın razılığını qazanır. Beləliklə, bu «əsrar»a müalicə qurban verildi.

Müharibədən əvvəlki illərdə, bir çox ölkələrdən xəstələrin axını məni doğma şəhərinin lütf və ya nifrətindən asılı olmamağa sövq etdiyi zaman, mən sui juris olmayan, yəni özünün əsas həyat münasibətlərində başqalarından asılı olan xəstələri müalicə etməmək qaydasına riayət edirdim. Hər psixoanalist bunu özünə izn verə bilməz. Bəlkə də, qohumlara qarşı xəbərdarlıqlarımdan belə nəticə çıxaracaqsınız ki, psixoanalizin mənafeyi naminə xəstələri ailələrindən təcrid etmək, yəni bu terapiyanı əsəb xəstələri üçün müalicəxanaların sakinləri ilə məhdudlaşdırmaq lazımdır. Lakin mən bununla razılaşa bilmirəm; xəstələr — ağır tükənmə vəziyyətində olmadıqları müddətcə — müalicə zamanı qarşılarına qoyulan vəzifələri həll etməli olduqları şəraitdə qalsalar, daha yaxşıdır. Ancaq yaxınları öz davranışları ilə onları bu üstünlükdən məhrum etməməlidirlər. Ümumiyyətlə, həkimin səylərinə düşmənçilik hissi ilə qarşı çıxmamalıdırlar. Amma bizə əlçatmaz olan amilləri bu istiqamətdə hərəkət etməyə necə məcbur edəcəksiniz? Əlbəttə, müalicənin uğur şanslarının sosial mühitlə müəyyənləşdiyini təxmin edirsiniz. Həm də ailənin mədəniyyət səviyyəsi ilə.

Elə deyilmi? Bu, psixoanalizin terapiya kimi təsirinin gücləndirilməsinin çox kədərli perspektivini cızır. Hətta uğursuzluqlarımızın böyük əksəriyyətini izah edə bilsək belə – mane olan xarici faktorları nəzərə almaqla! O zaman psixoanalizin tərəfdarları bizə uğursuzluqlar yığınına qarşı öz tərtib etdiyimiz müvəffəqiyyət statistikamızla cavab verməyi məsləhət gördülər. Mən buna da razı olmadım. Mən belə bir dəlil irəli sürdüm ki, statistika heç nəyə dəyməz, əgər ona daxil edilən vahidlər həddindən artıq qeyri-bircinsdirsə, müalicəyə cəlb olunmuş nevrotik xəstəlik halları isə ən müxtəlif münasibətlərdə həqiqətən qeyri-bərabər idi. Bundan əlavə, nəzərdən keçirilən dövr çox qısa idi. Bu dövr qəti sağalma haqqında hökm vermək üçün kifayət etmirdi. Bir çox hallar barədə isə ümumiyyətlə məlumat vermək mümkün deyildi. Bu, xəstəliyini gizlədən şəxslərə, həm də müalicəsi və sağalması əsrar olaraq qalmalı olanlara aid idi. Lakin ən çox məni dayandıran, terapiya işlərində insanların son dərəcə irrasional davrandıqları şüuru idi. Ona görə də, onlardan ağılla bir şey əldə etmək ümidi yox idi. Terapevtik yenilik ya məsələn, Kohun vərəmə qarşı ilk tüberkulinini ictimaiyyətə açıqlaması zamanı olduğu kimi, hədsiz sevinc dalğası ilə qarşılanır, ya da bu gün də uzlaşmaz əleyhdarları olan, həqiqətən faydalı Jenner peyvəndində olduğu kimi, dərin inamsızlıqla qarşılanır. Psixoanalizə qarşı açıq bir qərəz var idi. Çətin bir hal sağaldıqda eşidilə bilərdi: bu dəlil deyil, bu müddət ərzində o özü də sağala bilərdi. Və əgər artıq dörd dəfə məyusluq və maniya dövrlərindən keçmiş xəstə qadın melanxoliya sonrası fasilədə müalicəmə gəlib, üç həftə sonra yenidən maniya başlayıbsa, onda ailənin bütün üzvləri, eləcə də məsləhət üçün müraciət edilən yüksək nüfuzlu həkim də, yeni hücumun yalnız onunla aparılan təhlil cəhdinin nəticəsi ola biləcəyinə əmin idilər. Qərəzlərə qarşı heç nə edilə bilməz; indi bunu müharibə edən xalqların bir qrupunun digərinə qarşı nümayiş etdirdiyi qərəzlərdə görürsünüz. Ən ağıllısı gözləmək və onların düzgünlüyünü zamanın aşkar etməsinə imkan verməkdir. Bir gözəl gün, həmin insanlar həmin şeylər haqqında fərqli düşünməyə başlayırlar. Onların fikirləri əvvəlkindən tamamilə başqadır. Niyə əvvəllər belə düşünmürdülər? Bu, qaranlıq bir sirr olaraq qalır.

Ola bilər ki, psixoanalitik terapiyaya qarşı olan qərəz indi artıq azalmağa başlayıb. Bunun lehinə analitik nəzəriyyələrin fasiləsiz yayılması, bəzi ölkələrdə analizlə müalicə edən həkimlərin sayının artması sanki şəhadət edir. Gənc həkim olduğum zaman, hipnozla təlqin müalicəsinə qarşı həkimlərin etdiyi belə bir tufanla qarşılaşmışdım ki, onu indi «ayıq başlar» psixoanalizə qarşı çıxarır. Lakin hipnoz terapevtik vasitə kimi əvvəlcədən vəd etdiyini yerinə yetirə bilmədi. Biz psixoanalitiklər özümüzü onun qanuni varisləri hesab edirik. Ona nə qədər borclu olduğumuzu — həm dəstək, həm də nəzəri izahlar baxımından — unutmuruq. Psixoanalizə aid edilən zərər əsasən konfliktin kəskinləşməsi nəticəsində yaranır. Bu, müvəqqəti hadisələrlə məhdudlaşır. Lakin bu, analiz bacarıqsız aparılarsa və ya ortada qalarsa baş verir. Siz, əlbəttə, xəstələrlə nə etdiyimiz barədə danışılanları eşitmisiniz. Bizim tədbirlərin uzunmüddətli zərər vura biləcəyini isə özünüz də qiymətləndirə bilərsiniz. Analizdən sui-istifadə müxtəlif formalarda mümkündür; xüsusilə köçürmə vicdansız həkimin əlində təhlükəli vasitədir. Lakin heç bir tibbi vasitə və ya metod sui-istifadədən sığortalı deyil; əgər bıçaq kəsə bilmirsə, o da sağalmaya xidmət edə bilməz.

Axırına yaxınlaşdım, hörmətli xanımlar və cənablar. Və bu, adi nitq dönüşündən daha çoxdur, əgər mən özüm də etiraf edirəmsə ki, sizə oxuduğum mühazirələrin çoxlu nöqsanları məni narahat edir. Əvvəla, mənə təəssüf ki, mən sizə tez-tez başqa yerdə toxunulmuş mövzuya qayıtmağı vəd etdim, lakin nitqin ümumi gedişi mənə bu vədi yerinə yetirməyə imkan vermədi. Mən sizi hələ tamamlanmamış və inkişafda olan bir mövzu ilə tanış etməyə girişdim və mənim ixtisarlı ümumiləşməm də özü naqis çıxdı. Bəzi yerlərdə materialı nəticə çıxarmaq üçün hazırlamışam, özüm isə bunu etməmişəm. Amma mən sizdən biləndər çıxarmağı gözləmirdim, sadəcə sizi maarifləndirmək və marağınızı oyatmaq istəyirdim.