İyirmi ikinci mühazirə. İNKİŞAF VƏ REQRESSİYA TƏSƏVVÜRÜ. ETİOLOGİYA

Dəyərli xanımlar və bəylər! Libidonun funksiyası, nəsil artımına normal adlanan şəkildə xidmət etməzdən əvvəl, uzunmüddətli inkişaf yolu keçdiyini öyrəndik. İndi sizə göstərmək istərdim ki, bu halın nevrozların yaranması üçün nə kimi əhəmiyyəti var.

Mən hesab edirəm ki, ümumi patologiya nəzəriyyələrinə uyğun olaraq, belə bir inkişafın özündə iki növ təhlükə daşıdığını güman edə bilərik – birincisi, ləngimə (Hemmung) təhlükəsi, ikincisi isə reqressiya (Regression) təhlükəsi. Bu o deməkdir ki, bioloji proseslərin ümumi dəyişkənlik meyli var. Belə olmalıdır ki, bütün hazırlıq mərhələləri eyni dərəcədə müvəffəqiyyətlə keçilməyəcək və tamamilə aradan qaldırılmayacaq; funksiyanın bəzi komponentləri bu erkən pillələrdə uzun müddət ləngiyəcək. Ümumi inkişaf mənzərəsində bu ləngimənin müəyyən bir payı meydana çıxacaq.

Digər sahələrdəki proseslərə oxşar analoqlar axtaraq. Əgər bütöv bir xalq, bəşər tarixinin ilk dövrlərində dəfələrlə olduğu kimi, yeni yerlər axtarışında öz məskənlərini tərk edirdisə, şübhəsiz ki, o, yeni yerə öz dolğun tərkibində gəlmirdi. Digər itkilərdən asılı olmayaraq, daima elə olurdu ki, kiçik dəstələr və ya köçəri qrupları yolda dayanıb bu dayanacaqlarda məskunlaşırdı, əsas kütlə isə daha uzağa yola düşürdü. Və ya daha yaxın bir müqayisə götürək. Sizə məlumdur ki, ali məməlilərdə kişi cinsi vəziləri ilkin olaraq qarın boşluğunun dərinliyində yerləşir. Bətndaxili həyatın müəyyən dövründə onlar yerini dəyişir və çanaq ucunun demək olar ki, birbaşa dəri altına keçir. Bu gəzintinin nəticəsində bir sıra erkək fərdlərdə cüt orqanlardan birinin çanaq boşluğunda qaldığı müşahidə edilir. Ya da bu orqanlar öz yollarında keçdikləri qasıq kanalında daimi olaraq qalır. Ən azından bu kanal açıq qalır. Halbuki adətən cinsiyyət vəzilərinin yerdəyişməsi tamamlandıqdan sonra o qapanmalıdır. Mən gənc tələbə ikən Brükkenin[75] rəhbərliyi altında ilk elmi işimi yerinə yetirərkən, quruluşca çox arxaik olan kiçik bir balığın onurğa beynində arxa sinir köklərinin mənşəyi ilə məşğul olurdum. Mən tapdım ki, bu köklərin sinir lifləri boz maddənin arxa buynuzundakı böyük hüceyrələrdən çıxır – onurğa beyni olan digər heyvanlarda artıq bu belə deyil. Lakin tezliklə kəşf etdim ki, bu sinir hüceyrələri boz maddədən kənarda yerləşir. Onlar onun bütün uzunluğu boyunca, arxa kökün spinal qanqlionuna qədər uzanır. Mən bundan nəticə çıxardım ki, bu qanqlion yığımlarının hüceyrələri onurğa beynindən sinirlərin kök hissəsinə keçmişdir. Bunu inkişaf tarixi də göstərir; lakin bu kiçik balıqda bütün dəyişiklik yolu qalmış hüceyrələrlə qeyd olunmuşdur. Bu müqayisələrin zəif tərəflərini daha diqqətli nəzərdən keçirdikdə asanlıqla tapa bilərsiniz. Buna görə də birbaşa demək istəyirik ki, hər bir fərdi cinsi meyl üçün elə bir inkişafı mümkün hesab edirik. Onun ayrı-ayrı komponentləri daha erkən mərhələlərdə qalır, digərləri isə son məqsədə çatır. Bununla siz görürsünüz ki, biz hər bir belə meyli həyatın əvvəlindən davam edən bir axın kimi təsəvvür edirik. Hansı ki, müəyyən dərəcədə süni şəkildə bir-birinin ardınca gələn ayrı-ayrı hissələrə bölünür. Sizin bu təsəvvürlərin daha da aydınlaşdırılmasına ehtiyacı olduğu barədə təəssüratınız düzgündür, lakin bunu etməyə cəhd bizi çox uzağa aparardı. İcazə verin bir daha əlavə edək ki, xüsusi meylin daha erkən mərhələdə belə dayanması meylin fiksasiyası (Fixierung) adlandırılmalıdır.

Belə pilləli inkişafın ikinci təhlükəsi ondan ibarətdir ki, daha da inkişaf etmiş komponentlər asanlıqla tərs yolla qayıda bilər. Bu erkən pillələrdən birinə qayıdış baş verə bilər. Biz bunu reqressiya adlandırırıq. Meyl o halda reqressiyaya uğrayır ki, onun funksiyalarının yerinə yetirilməsi, yəni təmin olunma məqsədinə çatması daha yüksək inkişaf formasında ciddi xarici maneələrlə qarşılaşsın. Belə bir fərziyyə irəli sürülür ki, fiksasiya və reqressiya bir-birindən tamamilə müstəqil deyil. İnkişaf yolunda fiksasiyalar nə qədər möhkəm olarsa, funksiya xarici çətinliklər qarşısında bir o qədər tez geri çəkilərək bu fiksasiyalara qədər reqressiyaya uğrayar, yəni formalaşmış funksiya onun yerinə yetirilməsi üçün xarici maneələrə qarşı bir o qədər davamsız olar. Təsəvvür edin ki, köçəri bir xalq öz yolu üzərindəki düşərgələrdə güclü dəstələr buraxıbsa, irəli gedənlərin, əgər məğlub olsalar və ya özlərindən güclü düşmənlə qarşılaşsalar, təbii olaraq bu düşərgələrə qayıtması mümkündür. Lakin onlar yolda nə qədər çox adam buraxsalar, bir o qədər tez məğlubiyyətə uğrama təhlükəsi ilə üzləşəcəklər.

Nevrozları anlamaq üçün fiksasiya və reqressiya arasındakı əlaqəni gözdən qaçırmaq olmaz. Bu əlaqəni nəzərə almadan, tam anlayış əldə etmək çətindir. O zaman nevrozların səbəbləri məsələsində, tezliklə toxunacağımız nevrozların etiologiyası məsələsində daha möhkəm dayaq əldə edəcəksiniz.

Əvvəlcə reqressiya üzərində bir az dayanaq. Libido funksiyasının inkişafı haqqında sizə məlum olanlara əsasən, iki növ reqressiyanın mövcudluğunu güman edə bilərsiniz: ilk ələ keçirilmiş libido obyektlərinə qayıdış — bunlar, məlum olduğu kimi, insestual xarakter daşıyır — və ümumi cinsi təşkilatlanmanın daha erkən mərhələyə qayıdışı. Hər iki növ köçürmə nevrozlarında rast gəlinir. Və onların mexanizmində böyük rol oynayır. Xüsusilə libidonun ilk insestual obyektlərinə qayıtma, nevrotiklərdə birbaşa yorucu müntəzəmliklə təkrarlanan bir xüsusiyyətdir. Libidonun reqressiyaları haqqında, hazırda etmək niyyətində olmadığımız, narsisistik adlanan başqa bir nevroz qrupunu cəlb etsək, daha çox şey demək olar. Bu xəstələnmələr bizə imkan verir ki, libido funksiyasının inkişafının hələ qeyd olunmamış digər prosesləri haqqında mühakimə yürütək. Və müvafiq olaraq, bizə reqressiyanın yeni növlərini göstərir. Lakin mən düşünürəm ki, indi ilk növbədə sizi xəbərdar etməliyəm. Reqressiya ilə sıxışdırmanı qarışdırmayasınız. Hər iki proses arasındakı münasibəti aydınlaşdırmağınıza kömək edim. Sıxışdırma, xatırladığınız kimi, elə bir prosesdir ki, onun sayəsində şüurlana bilən, yəni önşüur (Vbw) sisteminə məxsus olan psixi akt, şüursuz edilir, yəni şüursuz (Ubw) sisteminə köçürülür. Eyni şəkildə, biz sıxışdırmadan danışırıq ki, şüursuz psixi akt ümumiyyətlə ən yaxın önşüur sisteminə buraxılmır, əksinə, artıq astanada senzura tərəfindən rədd edilir. Sıxışdırma anlayışının, buna görə də, seksuallıqla heç bir əlaqəsi yoxdur; bunu, xahiş edirəm, qeyd edin. O, sırf psixoloji prosesi ifadə edir ki, onu topik adlandırmaqla daha yaxşı xarakterizə edə bilərik. Bununla demək istəyirik ki, o, təxmin edilən psixi məkan tutumları ilə məşğul olur. Ya da bu kobud köməkçi təsəvvürü yenidən işə salsaq, ruhi aparatın qurulması ilə məşğul olur. Bu aparat xüsusi psixi sistemlərdən ibarətdir.

Yalnız bu müqayisəni keçirdikdən sonra görəcəyik ki, indiyə qədər «reqressiya» sözünü ümumi deyil, tamamilə xüsusi mənada işlətmişik. Əgər siz ona ümumi mənasını versəniz – daha yüksək inkişaf mərhələsindən daha aşağı mərhələyə qayıtma, onda sıxışdırma da reqressiyaya düşür, çünki o da psixi aktın daha erkən və dərin (tiefere) inkişaf mərhələsinə qayıtma kimi təsvir edilə bilər. Yalnız sıxışdırmada mahiyyət bu geriyə hərəkətdə deyil, çünki biz dinamik mənada sıxışdırma dedikdə, psixi aktın şüursuzluğun daha aşağı pilləsində ləngidiyi halı da nəzərdə tuturuq. Sıxışdırma məhz elə topik-dinamik anlayışdır, reqressiya isə sırf təsviridir. İndiyə qədər reqressiya adlandırdığımız və fiksasiya ilə bağlantıya gətirdiyimiz şeyi biz yalnız libidonun inkişafının daha erkən mərhələlərinə qayıtması kimi başa düşürdük, yəni mahiyyətcə sıxışdırmadan tamamilə fərqli və ondan tamamilə asılı olmayan bir şey kimi. Libidonun reqressiyasını sırf psixi proses adlandıra da bilmərik və onun psixi aparatda hansı lokalizasiyanı göstərməli olduğunu bilmirik. Əgər o, ruhi həyata ən güclü təsir göstərirsə də, yenə də orqanik faktor burada ən əhəmiyyətlidir.

Bu cür izahatlar, hörmətli cənablar, bir qədər quru görünməlidir. Klinikaya müraciət edək ki, məlumatlarımızın tətbiqini göstərək — bu, daha güclü intiba yaradacaq. Siz bilirsiniz ki, isteriya və vəsvas nevrozu – köçürmə nevrozlarının iki əsas nümayəndəsidir. İsteriyada libidonun ilkin insestual obyektlərə reqressiyasına rast gəlinsə də, bu təbii olsa da, seksual təşkilatlanmanın daha erkən mərhələsinə reqressiya heç vaxt baş vermir. Lakin isteriya mexanizmində sıxışdırmaya əsas rol aid olur. Əgər bu nevroz barədə mövcud etibarlı məlumatlarımızı bir konstruksiyaya əsaslanaraq tamamlamağa icazə verilərsə, faktiki vəziyyəti belə təsvir edə bilərəm: fərdi meyllərin genital primat altında birləşməsi başa çatmışdır, lakin onun nəticələri şüurla əlaqəli önşüur sisteminin müqaviməti ilə qarşılaşır. Genital təşkilatlanma şüursuz üçün əhəmiyyətlidir, lakin önşüur üçün deyil; önşüurun bu əhəmiyyəti rədd etməsi isə genital primatdan əvvəlki vəziyyətlə müəyyən oxşarlığı olan bir mənzərə yaradır. Lakin bu, lap tamam başqa bir şeydir. İki libido reqressiyasından daha diqqətəlayiq olanı, seksual təşkilatın daha erkən mərhələsinə reqressiyadır. İsteriyada bu olmadığından, nevrozlar haqqında anlayışımız hələ də köhnə tədqiqatın təsiri altındadır. Libidonun reqressiyasının əhəmiyyəti bizə sonra aydın olacaq. Sıxışdırmanın əhəmiyyətindən çox sonra. Görüşlərimizin daha da genişlənəcəyinə və yenidən qiymətləndiriləcəyinə hazır olaq, çünki isteriya və obsesif-kompulsiv nevrozdan başqa, digər narsissistik nevrozları da nəzərdən keçirəcəyik.

Obsessiv nevrozlarda isə, əksinə, libidonun reqressiyası, sadist-anal təşkilatın ilkin mərhələsinə qayıdışı simptomatik ifadənin ən diqqətçəkən və həlledici faktıdır. Aşiqanə impuls o zaman sadist kimi maskalanmalıdır. «Səni öldürmək istəyərdim» şəklindəki vəsvəsəli fikir, əslində, müəyyən, lakin təsadüfi olmayan, zəruri əlavələrdən təmizləndikdə, «səndən sevgi ilə həzz almaq istəyərdim» deməkdən başqa bir şey deyil. Üstəlik, nəzərə alın ki, eyni zamanda obyektlərin reqressiyası da baş verib, belə ki, bu impulslar yalnız ən yaxın və ən sevimli şəxslərə aiddir. Siz xəstədə bu vəsvəsəli fikirlərin yaratdığı dəhşəti və eyni zamanda onların şüurlu qavrayışı qarşısında necə qəribə göründüyünü təsəvvür edə bilərsiniz. Lakin sıxışdırma da bu nevrozların mexanizmində böyük rol oynayır, bunu bizimki kimi qısa bir giriş ekskursunda izah etmək asan deyil. Sıxışdırma olmadan libidonun reqressiyası heç vaxt nevroza gətirib çıxarmaz, əksinə, pozğunluğa çevrilərdi. Buradan görürsünüz ki, sıxışdırma ilk növbədə nevroza xas olan və onu ən yaxşı xarakterizə edən prosesdir. Lakin bəlkə də, nə vaxtsa sizə pozğunluqların mexanizmi haqqında nə bildiyimizi göstərmək fürsətim olar. O zaman görərsiniz ki, burada da heç nə təsəvvür etmək istədiyiniz qədər sadə baş vermir.

Dəyərli bəylər! Mən hesab edirəm ki, siz, çox güman ki, libidonun fiksasiyası və reqressiyası haqqında indicə eşitdiyiniz mülahizələrlə barışacaqsınız, əgər onları nevrozların etiologiyasının tədqiqinə hazırlıq hesab etsəniz. Bu barədə mən yalnız bir qeyd etmişəm, o da odur ki, insanlar libidonu təmin etmək imkanından məhrum olduqda, yəni mənim ifadə etdiyim kimi, «məcburi imtinadan» (Versagung) nevroza tutulurlar və onların simptomları baş tutmayan təminatın əvəzediciləridir. Əlbəttə, bu, o demək deyil ki, libido məmnuniyyətindən hər hansı bir imtina, bu imtinaya məruz qalan hər kəsi nevrotik edir, yalnız o deməkdir ki, tədqiq edilmiş bütün nevroz hallarında məcburi imtina faktoru aşkar edilmişdir. Bu müddəa, beləliklə, təkzibedilməzdir. Yəqin ki, siz də başa düşdünüz ki, bu bəyanat nevrozların etiologiyasının bütün əsrarını açmır, yalnız xəstəliyin vacib və məcburi şərtini vurğulayır.

Hal-hazırda məlum deyil ki, bu müddəanın sonrakı müzakirəsi zamanı məcburi imtinanın təbiətinə, yoxsa ona düçar olan şəxsin özünəməxsusluğuna xüsusi diqqət yetirilməlidir. Məcburi imtina son dərəcə nadir hallarda hərtərəfli və mütləq olur. Patogen təsir göstərməsi üçün, o yalnız həmin fərdin tələb etdiyi təminat üsuluna toxunmalıdır. Və bu, yalnız qabiliyyətli olduğu üsuldur. Ümumiyyətlə, libidinal məmnuniyyətdən məhrum qalmağı xəstələnmədən keçirmək üçün çoxlu yollar var. İlk növbədə, bizə elə insanlar bəllidir ki, onlar belə bir məhrumiyyəti zərərsiz keçirə bilirlər, özlərini o zaman ağgünlü hiss etmirlər, həsrətdən əziyyət çəkirlər, lakin xəstələnmirlər. Daha sonra nəzərə almalıyıq ki, məhz elə seksual meyillər, belə demək mümkünsə, son dərəcə plastikdir. Onlar bir-birinin əvəzinə çıxış edə bilər, biri digərinin intensivliyini əldə edə bilər; əgər birinin təmini reallıq tərəfindən rədd edilərsə, digərinin təmini dolğun kompensasiyaya gətirib çıxara bilər. Onlar bir-birinə maye ilə dolu əlaqəli kanallar şəbəkəsi kimi yanaşırlar. Və bu, genital primata tabeiyyətə baxmayaraq, bir təsəvvürdə birləşdirmək heç də asan olmayan bir şeydir. Bundan başqa, fərdi seksual meyillər, eynilə onlardan mürəttəb olan seksual istək kimi, öz obyektini dəyişmək, onu başqa bir obyektlə, o cümlədən daha asan əldə edilə bilənlə əvəz etmək qabiliyyətinə malikdir; bu yerdəyişmə qabiliyyəti və surroqatlarla kifayətlənməyə hazır olmaq, məcburi imtinanın patogen təsirinə güclü şəkildə qarşı çıxmalıdır. Bu proseslər arasında məhrumiyyət nəticəsində xəstələnmədən qoruyanlardan biri, xüsusi mədəni əhəmiyyət əldə etmişdir. Bu, cinsi istəyin xüsusi həzz və ya nəsil artırma həzzindən ibarət olan məqsədindən imtina edərək, genetik cəhətdən imtina edilən məqsədlə əlaqəli, lakin özlüyündə artıq cinsi deyil, sosial adlandırılmağa layiq olan başqa bir [məqsədə] yönəlməsindən ibarətdir. Biz bu prosesi «sublimasiya» (Sublimierung) adlandırırıq və bu zaman sosial məqsədləri, mahiyyətcə eqoist olan cinsi məqsədlərdən üstün tutan ümumi qiymətləndirməni qəbul edirik. Sublimasiya, əslində, cinsi meyillərin digər, qeyri-cinsi meyillərə qoşulmasının yalnız xüsusi bir halıdır. Biz onun haqqında başqa bir əlaqədə yenidən danışacağıq.

İndi sizdə elə bir intiba yarana bilər ki, bütün bu məhrumiyyəti aradan qaldırmağa kömək edən vasitələr sayəsində o, öz mənasını itirmişdir. Lakin yox, o, öz patogen gücünü qoruyub saxlayır. Ümumiyyətlə, əks tədbir vasitələri kifayət etmir. Orta hesabla insanların dözə bildiyi təmin olunmamış libidonun kəmiyyəti məhduddur. Plastiklik, yəni libidonun sərbəst hərəkətliliyi, hər kəsdə tam qorunmur. Sublimasiya isə həmişə libidonun yalnız bir hissəsini azad edir. Çox insanın sublimasiya qabiliyyəti cüzi dərəcədədir. Bu məhdudiyyətlər arasında ən vacibi, şübhəsiz ki, libidonun hərəkətliliyinin məhdudlaşdırılmasıdır, çünki bu, fərdin təminatını çox az sayda məqsəd və obyektlərdən asılı edir. Yalnız onu xatırlayın ki, libidonun qeyri-kamil inkişafı fiksasiyalar buraxır. Bu, təşkilatlanmanın və obyekt tapmağın erkən mərhələlərində baş verir. Çoxsaylı, bəzən hətta dəfələrlə təkrar olunan fiksasiyalar olur. Əksəriyyəti real məmnuniyyət verə bilməz. Siz libido fiksasiyasında məcburi imtinadan əlavə xəstəliyin ikinci güclü amilini görəcəksiniz. Sxematik olaraq qısaca deyə bilərsiniz ki, nevrozların etiologiyasında libidonun fiksasiyası predispozisiyaedici, daxili amil, məcburi imtina isə təsadüfi, xarici amildir.

Bu fürsətdən istifadə edib sizi xəbərdar edirəm ki, tamamilə lazımsız bir mübahisədə heç bir tərəf tutmayasınız. Elmdə həqiqətin bir hissəsini qapmaq, onu bütövün yerinə qoymaq və onun xeyrinə qalan hər şeylə, heç də az doğru olmayanlarla mübarizə aparmaq çox adətdir. Bu yolla psixoanalitik hərəkatdan artıq bir neçə istiqamət ayrılmışdır ki, onlardan biri yalnız eqoist meylləri qəbul edir, lakin cinsi meylləri inkar edir, digəri isə yalnız real həyat vəzifələrinin təsirinə haqq qazandırır, fərdi keçmişi nəzərə almır və s.[ 76 ] Və burada belə bir qarşıdurma və problemin qoyuluşu üçün əsas yaranır: nevrozlar ekzogen yoxsa endogen xəstəliklərdirmi, müəyyən konstitusiyanın qaçılmaz nəticəsi, yoxsa müəyyən zərərli (travmatik) həyat təsiratlarının məhsuludur, xüsusən də onlar libidonun fiksasiyası (və digər cinsi konstitusiya) ilə törədilir, yoxsa məcburi imtinanın zülmü altında yaranır? Bu dilemma mənə ümuman sizə təklif edə biləcəyim başqa bir dilemmadan daha dərin mənalı görünmür: uşaq atanın mayalanması nəticəsində, yoxsa ananın hamilə qalması nəticəsində meydana gəlir? Hər iki şərait eyni dərəcədə zəruridir, haqlı olaraq belə cavab verərdiniz. Nevrozların səbəblərində nisbət tamamilə eyni deyilsə, çox oxşardır. Nevrotik xəstələnmələrin bütün halları, onların səbəbləri nəzərdən keçirildikdə, bir sıraya düzülür ki, bu sıra daxilində hər iki amil – cinsi konstitusiya və yaşantılar və ya istəsəniz, libidonun fiksasiyası və məcburi imtina – elə təmsil olunur ki, biri artdıqca digəri azalır. Sıranın bir ucunda elə ifrat hallar dayanır ki, onlar haqqında əminliklə deyə bilərsiniz: bu insanlar libidonun xüsusi inkişafı üzündən nə yaşasalar da, həyat onları nə qədər qorusa da, heç bir halda xəstələnməkdən yayına bilməzdilər. Digər tərəfdə isə əksinə mühakimə edilməli olan hallar yerləşir: [bu adamlar] müəyyən şəkildə xəstəlikdən qaçardılar, əgər həyat onları bu və ya digər vəziyyətə salmasaydı. Sıra daxilindəki hallarda, cinsi konstitusiyanın meylliliyi, həyat tələblərinin zərərliliyi üzərinə qoyulur. Az və ya çox dərəcədə, bu təsir özünü göstərir. Onların cinsi konstitusiyası nevroza gətirib çıxarmazdı, əgər onlarda belə təcrübələr olmasaydı; və bu təcrübələr onlara travmatik təsir etməzdi, əgər onların libidoya başqa münasibəti olsaydı. Mən, yəqin ki, etiraf edə bilərdim ki, bu sırada predispozisiya anları böyük rol oynayır, lakin bu da nevrasteniyanın sərhədlərini nə qədər uzağa çəkəcəyinizdən asılıdır.

Dəyərli bəylər! Bu cür sıraları əlavə sıralar (Ergänzungsreihen) adlandırmağı təklif edirəm və sizə xəbərdarlıq edirəm ki, başqa bu cür sıralar da yaratmaq üçün fürsətimiz olacaq.

Libidonun müəyyən istiqamətlərə və obyektlərə yapışmaqda göstərdiyi inadkarlıq, necə deyərlər, libidonun yapışqanlığı, bizə müstəqil, fərdi olaraq dəyişkən, tamamilə nədən asılı olduğu məlum olmayan bir amil kimi görünür; onun nevrozların etiologiyası üçün əhəmiyyətini, əlbəttə, daha az qiymətləndirməyəcəyik. Amma bu əlaqənin dərinliyini də həddindən artıq qiymətləndirmək olmaz. Eyni libido «yapışqanlığı» – naməlum səbəblərdən – normal insanda bir çox şəraitdə rast gəlinir. Və müəyyən mənada nevrozdan əziyyət çəkənlərə zidd olan şəxslər – yəni pozğunlar – üçün müəyyənedici amil hesab olunur. Psixoanalizdən əvvəl də (Binet, 1888)[77] məlum idi ki, pozğun şəxslərin anamnezində çox vaxt çox erkən yaşlarda cazibənin və ya obyekt seçiminin qeyri-normal istiqamətdə olması təəssüratına rast gəlinir, həmin şəxsin libidosu ömür boyu burada ilişib qalır. Çox vaxt bu təəssüratı libidoya bu qədər intensiv cəzbedici təsir göstərməyə qadir edən şeyin nə olduğunu söyləmək mümkün deyil. Sizə öz müşahidə təcrübəmdən bu cür bir hadisə danışacağam. Cinsiyyət orqanları və qadının digər cazibədar cəhətləri artıq onun üçün heç nə ifadə etməyən, ancaq müəyyən formada ayaqqabılı qadın ayağından qarşısıalınmaz cinsi həyəcana gələ bilən bir kişi, altı yaşında libidosunun fiksasiyası üçün həlledici olan bir təcrübəni xatırlayır. O, ingilis dili dərsləri aldığı qubernatorun yanında skamyada oturmuşdu. O gün, yaşlı, quru, solğun göy gözlü və yuxarı qalxmiş burnu olan çirkin qız, yəni quvernantın ayağı ağrıyırdı, buna görə də o, məxmər başmaq geyinmiş ayağını yastığın üstünə uzatmışdı; bu zaman ayağının yuxarı hissəsi ən təvazökar şəkildə örtülmüşdü. O vaxtlar quvernantda gördüyü o arıq, damarlı ayaq, yetkinlik dövründə normal cinsi fəaliyyətə cəsarətsiz cəhddən sonra onun yeganə cinsi obyektinə çevrilmişdi. Bu ayağa ingilis quvernantının tipini xatırladan başqa xüsusiyyətlər də qoşulduqda, o, qarşısıalınmaz dərəcədə cəlb olunurdu. Lakin bu libidosunun fiksasiyası nəticəsində bu insan nevrotik deyil. Dediyimiz kimi, o, ayaq fetişisti kimi pozğun olmuşdur.[78] Beləliklə, görürsünüz ki, həddindən artıq və vaxtından əvvəl olan libido fiksasiyası nevrozların qaçılmaz səbəbidir. Amma onun təsir dairəsi nevrozlar sahəsindən çox kənara çıxır. Özlüyündə bu şərt, əvvəldə qeyd edilmiş məcbur edilmiş imtina şərti kimi, eyni dərəcədə az həlledicidir.

Beləliklə, nevrozların səbəbləri problemi, görünən odur ki, mürəkkəbləşir. Doğrudan da, psixoanalitik tədqiqat bizi yeni bir amillə tanış edir. Bu amil etioloji sıramızda nəzərə alınmır. Yaxşı vəziyyətin qəflətən nevrotik xəstəliklə pozulduğu hallarda, bu ən yaxşı müşahidə olunur. Belə şəxslərdə həmişə arzuların toqquşması, yaxud adətən dediyimiz kimi, psixi konflikt əlamətləri tapılır. Şəxsiyyətin bir hissəsi müəyyən arzuları müdafiə edir, digər hissəsi isə buna qarşı çıxır və onları rədd edir. Belə bir konflikt olmadan nevroz olmaz. Bunda, görünür, qeyri-adi heç nə yoxdur. Siz bilirsiniz ki, ruhi həyatımız arası kəsilmədən həll etməli olduğumuz konfliktlərlə sarsılır. Belə bir konfliktin patogen hala gəlməsi üçün xüsusi şərtlər yerinə yetirilməlidir. Sual verə bilərik ki, bu şərait nədən ibarətdir, bu patogen konfliktlər hansı ruhi qüvvələr arasında cərəyan edir, konfliktin xəstəliyə səbəb olan digər amillərə hansı münasibəti var.

Ümid edirəm ki, bu suallara, sxematik olsa da, sizə hərtərəfli cavab verə biləcəyəm. Konflikt, məcbur edilmiş imtinadan qaynaqlanır — məhrum edilmiş libido başqasını axtarmağa və başqa yollar tapmağa məcbur olur. Münaqişənin şərti ondan ibarətdir ki, bu digər yollar və obyektlər şəxsiyyətin bir hissəsində narazılıq yaradır, beləliklə, yeni təmin üsulunu əvvəlcə mümkün olmayan hala gətirən veto qoyulur. Buradan simptomların formalaşmasına doğru yol davam edir ki, biz onu sonra izləyəcəyik. Rədd edilmiş libido meylləri, müəyyən təhriflər və yumşalmalar şəklində etiraza tabe olsalar da, dolayı yollarla məqsədə çatmaq vəziyyətində olurlar. Dolayı yollar məhz simptomların yaranma yollarıdır, simptomlar isə məcburi imtina faktı səbəbindən zəruri hala gələn təzə və əvəzedici təminatdır.

Psixi konfliktin əhəmiyyətini başqa cür də ifadə etmək olar: xaricdən məcbur edilmiş imtinaya, onun patogen hala gəlməsi üçün, daxildən məcbur edilmiş bir imtina da birləşməlidir. Təbii ki, zahiri və daxili məcbur edilmiş imtinalar müxtəlif yollara və obyektlərə aiddir. Zahirən məcbur edilmiş imtina bir təmin imkanından məhrum edir, daxilən məcbur edilmiş isə digər imkanı istisna etmək istəyir, məhz bu imkan ətrafında sonra konflikt baş verir. Mən bu ifadə etmə üsuluna üstünlük verirəm, çünki onun gizlədilmiş məzmunu var. O, daxili ləngimələrin, ehtimal ki, insan inkişafının qədim dövrlərində real xarici maneələr səbəbindən baş verdiyinə işarə edir.

Bəs libido meylinə qarşı etiraz hansı qüvvələrdən qaynaqlanır, patogen konfliktin digər səmtini nə təşkil edir? Ümumiyyətlə, bunlar seksual meyillər deyil. Biz onları «Mənə yönəlmiş həvəslər» adı altında birləşdiririk. Köçürmə nevrozlarının psixoanalizi onların daha da parçalanmasına birbaşa çıxış vermir. Biz onlarla ən yaxşı halda yalnız qismən tanış oluruq. Bu da analizə göstərilən müqavimətlər sayəsindədir. Buna görə, patogen konflikt Mən meyilləri ilə seksual meyillər arasındakı konfliktdir. Bir sıra hallarda elə görünür ki, konflikt müxtəlif sırf seksual istəklər arasında baş verir; lakin, mahiyyətcə, bu eyni şeydir, çünki konflikt halında olan iki seksual istəkdən biri həmişə, necə deyərlər, Mən nöqteyi-nəzərindən düzgündür, digəri isə Mən tərəfindən rədd edilir. Buna görə, konflikt Mən və seksuallıq arasında yaranır.

Dəyərli bəylər! Çox vaxt, psixoanaliz psixi prosesi seksual meyillərin işinin nəticəsi hesab edəndə, ona qəzəbli düşmənçiliklə insanın təkcə seksuallıqdan ibarət olmadığını, psixi həyatda seksual olanlardan başqa digər meyil və maraqların da olduğunu, hər şeyi seksuallığa endirmək olmaz və s. kimi məzəmmətlər edirdilər. Bəzən öz rəqiblərimlə eyni fikirdə olmaq çox xoşdur. Psixoanaliz heç vaxt qeyri-seksual meyillərin də mövcud olduğunu unutmamışdır. O, seksual meyillərlə Mən meyilləri arasında aydın bir fərq qoyur. Hər hansı etirazlardan əvvəl də nevrozların seksuallıqdan yarandığını deyil, mənşəyini Mənlə seksuallıq arasındakı konfliktdən aldığını müdafiə edirdi. O, xəstəlikdə və həyatda seksual meyillərin rolunu öyrənərkən, onun Mən meyllərinin mövcudluğunu və əhəmiyyətini inkar etmək üçün heç bir motivi də yoxdur. Yalnız onun taleyi belədir ki, ilk növbədə seksual meyillərlə məşğul olsun. Çünki köçürmə nevrozları sayəsində onlar baxılmaq üçün ən əlçatan olmuşdur. Və çünki o, başqalarının e'tina etmədiyi şeyi öyrənməli olmuşdur.

Psixoanalizin şəxsiyyətin qeyri-seksual hissəsi ilə heç maraqlanmadığı da doğru deyil. Məhz Mənin və seksuallığın ayrılması bizə xüsusi aydınlıqla anlamağa imkan verir ki, Mən meylləri də əhəmiyyətli inkişaf yolu keçir, bu inkişaf libidodan tamamilə müstəqil deyil və ona əks təsir göstərmədən baş vermir. Doğrudur, biz Mənin inkişafı haqqında libidonun inkişafına nisbətən qat-qat az bilirik, çünki yalnız narsissistik nevrozların öyrənilməsi Mənin strukturunu anlamağı vəd edir. Lakin artıq Ferensinin (1913)[ 80 ] Mənin inkişaf mərhələlərini nəzəri cəhətdən qurmaq üçün diqqətəlayiq cəhdi mövcuddur və ən azı iki yerdə bu inkişaf haqqında mühakimə üçün möhkəm dayaq nöqtələri əldə etmişik. Biz hesab etmirik ki, fərdin libidinöz maraqları əvvəldən onun özünüqoruma maraqları ilə ziddiyyətdədir; əksinə, Mən hər mərhələdə müvafiq cinsi təşkilatla razılaşmağa və onu özünə tabe etməyə çalışacaq. Libidonun inkişafında ayrı-ayrı fazaların dəyişməsi, ehtimal ki, əvvəlcədən müəyyən proqram üzrə baş verir, lakin bu prosesə Mənin təsir edə biləcəyi ilə razılaşmamaq olmaz və eyni zamanda, görünür, müəyyən paralellik, Mənin və libidonun inkişaf fazaları arasında müəyyən uyğunluq nəzərdə tutulur; bu uyğunluğun pozulması isə patogen amil ola bilər. Bizim fikrimizcə, Mənin öz libidosunun inkişafının hansısa mərhələsində möhkəm fiksasiyasına necə münasibət göstərməsi vacibdir. O, buna yol verə bilər və o zaman müvafiq dərəcədə təhrif olunmuş, ya da eyni şey olan infantil olar. Lakin o, libidonun bu möhkəmlənməsinə mənfi də yanaşa bilər və bu halda Mən, libidonun «fiksasiya»sı olan yerdə «sıxışdırma»nı əldə edər.

Beləliklə, nevrozların etiologiyasının üçüncü faktoru olan konfliktə meyilliliyin eynilə libidonun inkişafı kimi, Mənin inkişafından da asılı olduğunu görürük. Nevrozların səbəbləri haqqında anlayışımız, beləliklə, dərinləşdi. Əvvəla, ən ümumi şərt kimi – məcburi imtina, sonra – libidonun müəyyən istiqamətlərə yönəldilməsi və ya məhdudlaşdırılması, üçüncüsü isə, libidonun bu cür təzahürlərini rədd edən Mənin inkişafı nəticəsində yaranan münaqişələrə meyllilik. Vəziyyət, deməli, o qədər də qarışıq deyil və onu anlamaq sizə, ehtimal ki, mənim mülahizələrim zamanı göründüyü qədər çətin deyil. Fəqət, bu, hələ hamısı deyil. Artıq məlum olana təzə bir şey əlavə etmək lazımdır. Və onu detallaşdırmaq da vacibdir.

Mən şüurunun inkişafı münaqişələrin yaranmasına təsir edir. Eyni zamanda, nevrozların səbəbinə də təsir göstərir. Bunu nümayiş etdirmək üçün bir nümunə gətirəcəyəm. Tamamilə uydurma olsa da, ehtimaldan məhrum deyil. Nestroyun komediyasının başlığına istinad edərək, nümunəyə xarakterik bir ad verəcəyəm: «Zirzəmidə və ilk mərtəbədə». Zirzəmidə qapıçı yaşayır, birinci mərtəbədə isə – ev sahibi, sərvətli və hörmətli bir adam. Hər ikisinin uşaqları var və fərz edək ki, ev sahibinin qızına nəzarətsiz şəkildə proletarın uşağı ilə oynamağa icazə verilir. Uşaqların oyunları ədəbsiz, yəni cinsi xarakter ala bilər. Onlar «ata və ana» oynayırlar. İntim ehtiyaclarını ödəyərkən bir-birlərinə baxırlar. Və cinsiyyət orqanlarını qıcıqlandırırlar. Bu asanlıqla baş verə bilər.

Beş-altı yaşına baxmayaraq, böyüklərin seksual həyatından bəzi şeylərə şahid ola bilən qapıçının qızı, yəqin ki, burada azdıran qadın rolunu oynayacaq. Bu yaşantılar, hətta qısa müddət davam etsə belə, hər iki uşaqda müəyyən cinsi impulsları aktivləşdirməyə kifayət edir. Bu impulslar, birgə oyunların dayandırılmasından sonra bir neçə il ərzində masturbasiyada ifadə olunacaq. Bu ümumi haldır, son nəticə isə hər iki uşaq üçün çox fərqli olacaq. Zibilçinin qızı menstruasiya başlayana qədər masturbasiyanı davam etdirəcək. Sonra onu çətinlik çəkmədən dayandıracaq. Bir neçə il sonra özünə sevgili tapacaq. Bəlkə də uşaq doğacaq. Bu və ya digər həyat yoluna gedəcək. Bəlkə də bu yol onu məşhur aktrisa vəziyyətinə gətirəcək. Həyatını aristokrat kimi bitirəcək. Onun taleyi bəlkə də o qədər parlaq olmayacaq, amma hər halda o, həyatda öz məqsədini yerinə yetirəcək, cinsi yetkinliyinin vaxtından əvvəl üzə çıxmasından əziyyət çəkmədən, nevrozdan azad olaraq. Başqa məsələ – ev sahibinin qızı. O, hələ uşaq ikən nəsə pis bir şey etdiyindən şübhələnməyə başlayacaq, tezliklə, lakin, ehtimal ki, yalnız ağır mübarizədən sonra masturbasiya həzzindən imtina edəcək və buna baxmayaraq, onda bir növ məyusluq qalacaq. Qızlıq çağlarında cinsi əlaqələr haqqında nə isə öyrənə bildikdə, aydınlaşdırılmaz bir ikrahla bundan üz çevirəcək və məlumatsız qalmağı üstün tutacaq. Ehtimal ki, o, indi yenidən onu bürümüş, şikayət etməyə tərəddüd etdiyi qarşısıalınmaz masturbasiya həvəsinə təslim olacaq. Qadın kimi kişiyə xoş görünə biləcəyi illərdə onun nevrozu üzə çıxacaq, bu da onu braksız və həyat ümidindən məhrum edəcək. Əgər analiz vasitəsilə bu nevrozu anlamaq mümkün olsa, məlum olar ki, yüksək arzuları olan bu yaxşı tərbiyəli, ziyalı qız seksual hissləri tamamilə sıxışdırmış və onlar, onun özü üçün şüursuz olaraq, uşaqlıq dostu ilə olan miskin təcrübələrdə ləngimişdir[ 81 ].

İki taleyin fərqi, eyni yaşantılara baxmayaraq, bir qızın mənliyinin digərində baş verməyən bir inkişaf keçirməsindən irəli gəlir. Təmizlikçinin qızına cinsi fəaliyyət uşaqlıqda olduğu kimi təbii görünürdü. Və heç bir şübhə doğurmurdu. Ev sahibinin qızı tərbiyənin təsirinə məruz qalmışdı. Və onun tələblərini qəbul etmişdi. Onun Mənəsi, ona verilmiş təkanlardan, cinsi fəaliyyətlə uyğunlaşmayan qadın saflığı və xalisliyi ideallarını yaratdı; onun intellektual inkişafı onun üçün nəzərdə tutulmuş qadın roluna marağını azaltdı. Özünün bu daha yüksək əxlaqi və intellektual inkişafı sayəsində o, öz cinsəlliyinin tələbləri ilə konflikta düşdü.

Bu gün mən Yə inkişafının daha bir məqamı üzərində dayanmaq istəyirəm, həm uzaq perspektivlərə görə, həm də ona görə ki, söhbət gedəcək məhz o şey bizim sevdiyimiz, kəskin və öz-özündən aydın olmayan Y meyllərinin cinsi meyllərdən ayrılmasını əsaslandırır. Hər iki inkişafın — «Mən»in və libidonun — qiymətləndirilməsində, indiyə qədər tez-tez diqqət yetirilməyən bir baxış bucağını ön plana çıxarmalıyıq. Onların hər ikisi mahiyyətcə irsən alınmış, bəşəriyyətin ibtidai dövrlərdən başlayaraq çox uzun müddət ərzində keçdiyi inkişafın qısaldılmış təkrarlarıdır.[ 82 ] Mənə elə gəlir ki, libidonun inkişafının bu filogenetik mənşəyi tamamilə aydındır. Təsəvvür edin ki, bir heyvan sinfində genital aparat ağızla ən sıx bağlıdır, digərində ifrazat aparatından ayrılmazdır, üçüncüsündə hərəkət orqanları ilə bağlıdır – bütün bu məlumatlar V. Bölşenin dəyərli kitabında (1911–1913) gözəl təsvir edilmişdir. Heyvanlarda, necə deyərlər, seksual təşkilatda bütün növ pozğunluqların donub qaldığını görmək olar. Lakin insanda filogenetik baxış qismən o halla kölgələnir ki, mahiyyətcə irsən alınan nə isə fərdi inkişafda yenidən əldə edilir və yəqin ki, ona görə ki, bir zamanlar yeni xüsusiyyətlərin əldə edilməsi zəruriliyini doğuran eyni hallar hər bir fərd üçün mövcud olmağa və təsir göstərməyə davam edir. Deyərdim ki, vaxtilə onlar yaradıcı təsir göstəriblər, indi isə artıq yaradılmışı həyata çağırırlar. Bundan əlavə, şübhəsiz ki, hər bir fərd üçün nəzərdə tutulmuş inkişafın gedişi pozula bilər. Yeni təsirlər kənardan gələndə, bu gediş dəyişdirilə bilər. Lakin biz bəşəriyyəti belə bir inkişafa məcbur edən qüvvəni bilirik. Bu gün də eyni istiqamətdə təzyiq göstərməyə davam edir. Bu, yenə də reallıq tərəfindən məcbur edilmiş imtinadır. Ya da onu əsl adı ilə desək, həyat zərurətidir. O, sərt tərbiyəçi idi və bizdən çox şey düzəltdi. Nevrotiklər, bu sərtliyin acı meyvələrini dadmış uşaqlara aiddir, lakin bu risk istənilən tərbiyədə var. Bununla belə, həyati zəruriliyin inkişafın hərəkətverici qüvvəsi kimi bu qiymətləndirilməsi, əgər sübut oluna bilərsə, bizi «daxili inkişaf meyllərinin» əhəmiyyətinə qarşı çevirməməlidir.

Cinsi meyllərin və özünüqoruma həvəslərinin real zərurətə münasibətdə eyni cür davranmaması diqqətə layiqdir. Özünüqoruma həvəsləri və onlarla bağlı olan hər şey tərbiyəyə daha asan tabe olur; onlar zəruriliyə tabe olmağı və inkişaflarını reallığın göstərişləri üzrə istiqamətləndirməyi tez öyrənirlər. Bu anlaşılandır, çünki onlar lazımi obyektləri başqa heç bir yolla əldə edə bilmirlər; bu obyektlər olmadan individ məhv olmalıdır. Seksual meyilləri tərbiyə etmək daha çətindir, çünki əvvəlcə onların obyektə ehtiyacı yoxdur. Onlar bədənin digər funksiyalarına qoşulur. Sanki parazitlik edir və öz bədəni ilə autoerotik şəkildə təmin olunur. Beləliklə, əvvəlcə real zərurətin tərbiyəvi təsirindən yayınır. Əksər insanlarda bu özbaşnalıq xarakterini təsdiqləyirlər. Yəni tərbiyənin təsirinə açıq olmamağı, “ağılsızlıq” dediyimiz şeyi. Bu, müəyyən mənada bütün həyat boyu davam edir. Və gənc şəxsiyyətin tərbiyəvi təsirlərə məruz qalması, bir qayda olaraq, onun seksual tələbləri nəhayət oyandıqda sona yetir. Bu, tərbiyəçilərə məlumdur və onlar buna uyğun hərəkət edirlər; lakin, bəlkə də, psixoanalizdə əldə edilən nəticələr sayəsində onları əsas vurğunu körpəlik dövründən başlayaraq ilk uşaqlıq illərindəki tərbiyəyə köçürməyə meylləndirmək mümkün olacaq. Kiçik insan çox vaxt artıq dördüncü və ya beşinci ilində tamamlanmış olur və ancaq tədricən onda artıq qoyulmuş olanı üzə çıxarır.

Hər iki həvəs qrupu arasındakı qeyd olunan fərqin əhəmiyyətini tam qiymətləndirmək üçün uzaqdan başlamalı və iqtisadi adlandırılmağa layiq olan mülahizələrdən birini gətirməliyik. Bununla da biz psixoanalizin ən vacib, lakin təəssüf ki, ən qaranlıq sahələrindən birinə daxil oluruq. Biz sual qoyuruq ki, ruhi aparatımızın işində əsas məqsəd tapmaq mümkündürmü. Və buna ilk yaxınlaşmada cavab veririk. Bu məqsəd ləzzət əldə etməkdən ibarətdir. Görünür, bütün ruhi fəaliyyətimiz məmnunluq əldə etməyə və narahatlıqdan qaçmağa yönəlmişdir, belə ki, o, avtomatik olaraq məmnunluq prinsipi (Lustprinzip) ilə tənzimlənir. Dünyada ən çox bilmək istədiyimiz şey, ləzzət və narazılığın yaranma şəraitinin nə olduğudur, lakin məhz bu məlumat bizə çatışmır. Yalnız onu əminliklə söyləmək olar ki, həzz bir şəkildə psixi aparatda mövcud olan qıcıqlanma miqdarının azalması, enməsi və ya sönməsi ilə, narahatlıq isə onun artması ilə bağlıdır. İnsan üçün ən intensiv həzzin – cinsi əlaqə zamanı alınan ləzzətin – tədqiqi bu məqamda heç bir şübhə yeri qoymur. Belə həzz proseslərində söhbət ruhi həyəcanın və ya enerji miqdarının taleyindən gedir. Bu cür mülahizələri iqtisadi adlandırırıq. Biz görürük ki, ruhi aparatın vəzifəsini və funksiyasını həzz əldə etməyi ön plana çəkməkdən daha fərqli və daha ümumi şəkildə təsvir edə bilərik. Deyə bilərik ki, ruhi aparat ona daxildən və xaricdən gələn qıcıqlanma və həyəcanlara qalib gəlmək və onlardan azad olmaq məqsədinə xidmət edir. Cinsi meyllərdə tam aydın görünür ki, onlar həm başlanğıcda, həm də inkişafın sonunda həzz almağa yönəlir; bu ilkin funksiyanı dəyişmədən qoruyurlar. Üstəlik, başqa Mən həvəsləri də əvvəlcə eyni şeyə can atır. Lakin zərurət müəlliminin təsiri altında Mən həvəsləri məmnunluq prinsipini hansısa modifikasiya ilə əvəz etməyi tez bir zamanda öyrənirlər. Narahatlığın qarşısını almaq vəzifəsi onlar üçün demək olar ki, həzz əldə etməklə eyni səviyyədə qoyulur. Mən bilavasitə təminatdan imtina etməli olduğunu anlayır. Həm də həzzi təxirə salmalı, bir az narahatlıq yaşamalıdır. Və müəyyən zövq mənbələrindən tamamilə imtina etməlidir. Bu şəkildə tərbiyə olunmuş Mən «ağıllı» hala gəlmiş, artıq məmnunluq prinsipinin özünü idarə etməsinə imkan vermir, əksinə, mahiyyətcə də zövq almaq istəyən, lakin təxirə salınmış və azaldılmış olsa da, reallığı nəzərə almaqla etibarlı olan reallıq prinsipinə (Realitätsprinzip) tabe olur.

Məmnunluq prinsipindən reallıq prinsipinə keçid Mənin inkişafındakı ən mühüm müvəffəqiyyətlərdən biridir. Biz artıq bilirik ki, cinsi meyillər gec və yalnız könülsüz şəkildə Mənin bu inkişaf mərhələsindən keçir, daha sonra isə insanın cinsiyyətinin xarici reallıqla bu qədər kövrək bir əlaqə ilə kifayətlənməsinin onun üçün hansı nəticələrə səbəb olduğunu eşidəcəyik. Və nəticə olaraq – bura aid daha bir qeyd. Əgər insanın Məninin libido kimi inkişaf tarixçəsi varsa, o zaman təəccüblənməyəcəksiniz, «Mənin reqressiyaları»nın da olduğunu eşidəndə, və Mənin inkişafın daha erkən mərhələlərinə bu qayıdışının nevrotik xəstəliklərdə hansı rol oynaya biləcəyini öyrənmək istəyəcəksiniz.