19 oktyabr 1920 — Freyd Tsveyqə

Vyana IX, Bergqasse 19

Çox hörmətli cənab doktor,

Burada, nəhayət ilk dəfə rahatlıq taparaq, gözəl kitabınıza [1] görə Sizə təşəkkür etmək borcumu xatırladım. Kitabı burada tapdım və hələ ilk iki həftənin təlaşı içində oxudum. Fövqəladə həzzlə oxudum, əks halda bu barədə Sizə ümumiyyətlə yazmağa ehtiyac olmazdı. Anlama tamlığı söz ifadəsi ustalığı ilə birləşərək nadir həzz verir. Məni xüsusilə doyğunluq və gərginlik maraqlandırdı ki, bunlar sayəsində cümləniz təsvir olunanın ən intim mahiyyətinə getdikcə daha çox yaxınlaşır. Bu, yuxuda simvolların yığılmasına bənzəyir ki, bu da gizlinin getdikcə daha aydın təzahür etməsinə imkan verir.

Əgər mətninizə xüsusilə sərt ölçü ilə yanaşsaydım, deyərdim: Balzak və Dikkenslə bacarmağı tamamilə bacardınız. Lakin bu çox da çətin deyildi, bunlar sadə düzxətli tiplərdir. Bu rus çaşdırıcısı ilə iş isə bu qədər uğurlu bitə bilməzdi. Burada boşluqlar və yan keçilmiş tapmacalar hiss olunur. İcazə verin — həvəskar olsam da — mövcud materialı təqdim edim. Üstəlik, sahəsi Dostoyevski olan psixopatoloqun da burada müəyyən üstünlüyü ola bilər.

Məncə, Siz Dostoyevskinin arxasınca ona aid edilən epilepsiyanı buraxmamalı idiniz. Onun epileptik olması çox az ehtimallıdır. Epilepsiya — ruhi quruluşdan kənar orqanik beyin zədələnməsidir və bir qayda olaraq ruhi həyatın təzahürlərinin azalması və sadələşməsi ilə bağlıdır. Bu xəstəliyin ruhən yüksək səviyyədə duran insanda yalnız bir tək halı məlumdur və bu da emosional həyatı haqqında az bildiyimiz intellektual nəhəngdir (Helmholts) [2]. Epilepsiya aid edilən bütün digər böyük şəxsiyyətlər saf isterik idilər. (Fantast Lombrozo [3] hələ diaqnoz qoyarkən bu fərqi edə bilmirdi). Lakin onların bu fərqləndirilməsi heç də tibbi pedantizm deyil, kifayət qədər mahiyyətli bir şeydir. İsteriya ruhi quruluşun özündən qaynaqlanır, o, dahi bədii yaradıcılıqda açılan həmin orqanik ilkin qüvvənin ifadəsidir. Lakin o, həm də bu ilkin istəklər arasında hökm sürən və sonra ruhi həyatı iki düşərgəyə parçalayan xüsusilə güclü və həll olunmamış konfliktin əlamətidir. Düşünürəm ki, bütün D.-ni onun isteriyası üzərində qurmaq olardı.

İsteriyada, Dostoyevskinin isteriyası kimi isteriyada orqanik meyillilik amili nə qədər boğucu dərəcədə güclü olsa da, yenə də maraqlıdır ki, nəzəriyyəmizin əhəmiyyət verdiyi digər amili də bu halda aşkar etmək mümkündür. Dostoyevskinin bioqrafiyalarından birində mənə elə bir yer göstərdilər ki, orada — dilimə bir ifadə gəlir — onun yetkinlik illərinin sonrakı xəstəliyi ilə atası tərəfindən çox ciddi şəraitdə baş vermiş cəza arasında faciəli (haqlıyam?) əlaqə müəyyən edilir. «Nəzakət» mülahizələrindən orada, əlbəttə, işin nədən ibarət olduğu deyilmir. Bu yeri tapmaq Sizin üçün məndən asan olacaq. Uşaqlıq dövrünün bu halı — «İlk təcrübələr»in müəllifinə sübut etməyə ehtiyacım yoxdur — sonrakı edamdan əvvəlki hala tutma şəklində təkrarlanma üçün travmatik qüvvə vermişdi və D.-nin bütün həyatını ata-çar hakimiyyətinə ikili münasibət ələ keçirir: şəhvətli mazoxist tabeçilik və üsyankar qəzəb. Mazoxizm «azad olmağa» bütün qüvvələrlə can atan günah hissini özündə ehtiva edir.

Sizin süni sözdən qaçmaq üçün «dualizm» adlandırdığınız şey bizdə «ambivalentlik» adlanır. Hisslərin bu ambivalentliyi həm də ibtidai insanın ruhi həyatının mirasıdır ki, lakin digər xalqlardan daha yaxşı və şüura daha əlçatan şəkildə rus xalqında qorunub saxlanmışdır, bunu bir neçə il əvvəl həqiqi rus pasiyentinin [4] ətraflı xəstəlik tarixçəsində göstərə bilmişəm. Ambivalentliyə bu güclü meyillilik, uşaqlıq travması ilə birləşərək, isterik xəstəliyin fövqəladə intensivliyini əvvəlcədən müəyyən edə bilərdi. Ambivalentlik qeyri-nevrotik ruslarda da, Dostoyevskinin demək olar ki, bütün personajlarının qəhrəmanlarında da kifayət qədər aydın görünür.

Onun yaradıcılığının demək olar ki, bütün xüsusiyyətləri — ki, heç biri, yəqin ki, Sizin diqqətinizdən yayınmamışdır — bizim üçün anormal, ruslar üçün isə daha adi olan ruhi meyilliliklə, daha doğrusu: cinsi quruluşla izah olunur ki, bunu ayrılıqda göstərmək çox asan olardı. İlk növbədə, bütün əzabverici və qəribə olanlar. Psixoanaliz olmadan D. anlaşılmazdır, yəni o, buna ehtiyac duymur, çünki hər bir personajı və hər bir cümləsi ilə özü onu izah edir. «Karamazov Qardaşları»nın məhz Dostoyevskinin şəxsi problemini — atababasını — mövzu edərək hərəkətin və pis niyyətin bərabərliyi haqqında psixoanalitik tezisi əsaslandırması — yalnız bir nümunədir! Həmçinin onun cinsi məhəbbətinin özünəməxsusluğu — ki, ya cilovsuz ehtiras, ya da sublimasiya olunmuş şəfqət şəklində təzahür edir — qəhrəmanlarının sevdikləri zaman sevdiklərini, yoxsa nifrət etdiklərini, və nə vaxt sevdiklərini bilməmələri və s. onun psixologiyasının hansı qeyri-adi torpaqda bitdiyini göstərir.

Sizin halınızda mən narahat deyiləm ki, bir anlaşılmazlıq yarana bilər, guya sözdə patoloji elementin vurğulanması Dostoyevskinin poetik yaradıcılıq istedadının əzəmətini azaltmaq və ya izah etmək məqsədi daşıyır. Artıq uzadılmış bu məktubu çoxsəbirli materialın təlqini ilə, heç də onun tükənməsi nəzərə alınmadan, təşəkkürün ikinci ifadəsi və səmimi salamla bitirirəm.

Sizin Freyd

Qeydlər:

[1]

«Drei Meister, Balzac, Dickens, Dostojewski», Insel-Verlag, Leypsiq 1920. Rus dilinə tərcümədə: Üç usta: Balzak. Dikkens. Dostoyevski. Leninqrad, 1929.

[2]

Herman fon Helmholts (1821-1894) — alman həkimi, fizioloqu və fiziki.

[3]

Çezare Lombrozo (1836-1909), italyan psixiatrı, «Dahilik və dəlilik» əsərinin müəllifi.

[4]

Söhbət Sergey Pankeyevdən gedir. Bax:

Freyd Z. Bir infantil nevrozun tarixindən. [Canavar-adam]

(1918b)