4 sentyabr 1926 — Freyd Tsveyqə

Zemmerinq

Vyana,

IX

, Berqqasse, 19

Hörmətli cənab doktor!

Mənim şəxsən dr. St. Tsveyqi tanımağım və onun mənə daim böyük nəzakət və ehtiram göstərməsi az qala məndə təəssüf doğuracağdı. Axı indi mən şəxsi rəğbət üzündən hökmümün səhv olub-olmadığına dair şübhədən əziyyət çəkirəm. Əgər əlimə tanımadığım bir müəllifin belə bir novellalar kitabçası [1] keçsəydi, heç tərəddüd etmədən qərar verərdim ki, birinci dərəcəli yaradıcıya və bədii şedevra rast gəlmişəm.

Lakin mən həqiqətən hesab edirəm ki, bu üç novella, daha dəqiq desək, onlardan ikisi şedevrdir. Birincisi, əslində, mənə artıq tanış idi, o vaxt mən onda hansısa bir detalı tənqid etmişdim, indi isə onu tapa bilmirəm. O, məndə xüsusi maraq oyatdı, çünki analitik yozuma yol verir, daha doğrusu, onu tələb edir və çünki sizinlə ünsiyyətdə əmin oldum ki, siz bu gizli məna barədə heç nə bilmirsiniz, amma götürüb onu qüsursuz libasda ifadə etmisiniz. Yəqin ki, siz belə yozum imkanını qəbul etmirsiniz, bəlkə də ondan ikrah edirsiniz, lakin mən onu inkar edə bilmərəm və bu dəfə onu daha dolğun əldə etdim. Analiz bizə güman etməyə imkan verir ki, yazıçının toxunduğu problemlərin və situasiyaların böyük, guya tükənməz zənginliyini məhdud sayda «ilkin motivlərə» endirmək olar ki, bunlar da əsasən sənətkarın ruhi həyatının sıxılmış yaşantı materialından qaynaqlanır, beləliklə, bu yozumlar həmin uşaqlıq fantaziyalarının libas geyindirilmiş, bəzədilmiş, sublimasiya edilmiş yeni nəşrlərinə uyğun gəlir. Bunu xüsusilə birinci novellada göstərmək asandır. Əgər şüursuz nüvəni bəzəksiz ifadə etsək, o, iyrəndirici təəssürat yaradır. Söhbət ananın özünü oğluna verməsindən gedir ki, onu cinsi həyata daxil etsin və bununla da onu uşağa ölümcül təhlükəli görünən onanizmdən qorusun. Yetkin illərdə insanlar tez-tez cinsi yetkinlik dövrlərindən qalan bu cür fantaziyaları xatırlayırlar! Şüursuza o, həmişə xasdır. O, bundan başqa, bütün qurtuluş əsərlərinin, məsələn, Vaqnerin operalarının əsasında durur. Poetik işlənmədə onanizm tamamilə yararsız olduğu üçün başqa bir şeylə əvəz edilməlidir, sizin novellanızda oyun əla əvəzedicidir. Sıxılmışlıq, boğulmuşluq, ən ciddi niyyətlərə baxmayaraq təkrarlanmalar, həyat təhlükəsi — bunlar birbaşa köhnə nümunənin cizgiləridir; onanizmin uşaq otağında qazandığı ilk ad «oynamaq» idi — təhlükəli oyun, uşağa dedilər, ondan ya dəli olurlar, ya da ölürlər, — və sizin belə heyrətamiz ustalıqla həyata keçirdiyiniz əllərin və onların hərəkətlərinin vurğulanması düz-əsl xəyanətkar təsir bağışlayır. Axı masturbasiyada əllər öz cinsi funksiyalarını yerinə yetirir. Sizin novellanızda gənc oyunçunun oğul roluna o qədər aydın işarə edilir ki, inanmaq çətinləşir ki, guya siz öz şüurlu niyyətinizə tabe olmamısınız. Lakin mən bilirəm ki, bu belə deyildi və siz öz şüursuzunuzu işə salmısınız. Məsələn, gənc polyak iyirmi dörd yaşındadır, on yeddi yaşında ərə getmiş qırx iki yaşlı qadının böyük oğlu da düz bu qədər idi.

Əgər novellanın proloqunda deyilirsə ki, hər bir qadın şüursuz impulslara məruz qalır, bu, şüursuzu inkar etməyə heç də yönəlməmiş fasad deyil. Novellanın məzmunu isə əksinə göstərir ki, bu impulslar çox yaxşı müəyyən edilə bilər. Sədaqət andı ilə bağlanmış dul qadın öz ayıqlığını başqa kişilərdən gələn vəsvəsələrdən qorunmağa cəmləyir. O bilmir ki, ana kimi oğlunda libidonun fiksasiyası var ki, bu da aktivləşə bilər və tale ona məhz bu müdafiəsiz yerdən zərbə vurur. Bu, novellada tamamilə düzgün təsvir edilmişdir, mənim sözlərim isə yalnız analiz cəhdidir və poeziyanın gözəlliyini əks etdirmək cəhdi deyil.

İkinci novella isə, əksinə, təkdayanır. Yazıçının şəxsi iştirakı az hiss olunur. Analitik motiv yozum tələb etmir, hər şey səthdədir. Atanın böyüyən qızının cinsəlliyinə paxıllığı, qız ki əvvəlki dövrlərdə onun cinsi obyekti, öz mülkü idi. Lakin bu motiv bizi qeyri-ixtiyari düşmən mövqe tutmağa vadar edir. Biz hesab edirik ki, atanın iddiası gecikmişdir, o, həqiqətən gənclərə rəqib deyil, o, həqiqətən öz vəzifəsini yerinə yetirmiş və qadınları maddi cəhətdən təmin etdikdən sonra artıq olmuşdur. Buna görə də biz onun taleyinə soyuq yanaşmaqda haqlıyıq.

Üçüncü novellada da yozulacaq bir şey yoxdur. İlkin motiv aydındır: kişi ki, başqası ona öz sevgisini təklif edir. Lakin heç olmasa çoxları üçün, normal sayılanların hamısı üçün bu situasiya problemlə bağlıdır. Nə üçün kişi kişinin fiziki sevgisini qəbul edə bilmir, hətta ona ən güclü psixi meyil duysa belə? Bu, erosun təbiətinə zidd olmazdı ki, o, kişilər arasındakı təbii rəqabətin (paxıllıq əhvalının) aradan qaldırılması ilə xüsusi triumf qeyd edərdi. Həm də tarixi inkişaf mövqeyindən kişinin kişiyə sevgisi daha asan keçərdi, axı o, daha böyük məmnunluq verərdi, çünki ona kişi və qadın arasındakı yadlığın son qalığını aradan qaldırmaq lazım deyil və o, hər iki cinsin münasibətlərini zəhərləyən sadizm qarışığından məhrumdur. Bundan başqa, o, insanın «təbiətinə» zidd deyil, çünki o, biseksualdır, daha doğrusu, bu qabiliyyətsizlik həmişə mövcud olmamışdır, görünür ki, yalnız biz müasirlər üçün mövcuddur, hətta hamı üçün deyil. Kim onunla üzləşirsə, o, qeyri-ixtiyari ümidsiz əziyyət çəkir. Elementar görünən və yenə də elementlər vasitəsilə izah edilə bilməyən bu kənarlaşmanın əsaslandırılması nə deməkdir? Bunu heç kim bilmir və novellada bunu aydınlaşdırmaq cəhdi edilmir. Əlbəttə, haqlı olaraq. O, ataya keçmiş münasibətə işarə edir, kişiliyin zorla həddindən artıq vurğulanması vasitəsilə kompensasiya həyata keçirmək cəhdlərini nümayiş etdirir, lakin o, problemi lazım olduğu kimi təsvir etməyə cəsarət etmir.

Bu təsvir elə bir sənətkarlıqla, açıqlıqla, doğruluqla və səmimiyyətlə həyata keçirilir, dövrün hər hansı yalançılığından və ya sentimentalizmindən o qədər azaddır ki, mən həvəslə etiraf edirəm: bundan daha uğurlusunu təsəvvür edə bilmirəm. Hətta bu tərifi də qınağa çevirmək olar. Predmetin hər bir qırışını təsvir etməyə qadir olan və hər bir affekt səsini eşitməyə imkan verən bu təsvir ustalığı oxucuya təsirə az qala mane olur. O, oxucuya təxmin və əlavələr üçün sahə qoymur və müəllifə heyranlıq təsvir edilənə marağı az qala boğur.

Tənqid, yəqin ki, bu nailiyyət səviyyəsində aparılmır. O, yazıçının səmimiyyətinə toxunmayacaq və vurğunu kənar bir şeyə keçirəcək, hörmətli müəllimin qadına sevgi münasibətində «hisslərin qarışıqlığını» axtaracaq. Lakin bu kontekstdə qadın yalnız kontrast fiqurdur. Konflikt, əslində, ondan ibarətdir ki, gənc kişinin sevgisinə cavab vermək istəyir və sirli daxili qadağa üzündən bunu edə bilmir.

Mən sizin novellalarınızı sıxışdırılmış şüursuz üzündən ən dərin həyəcanı tanıdığımız birinin əsərləri ilə müqayisə etdikdə, sizin xeyrinizə fərq görürəm. D. güclü pozulmuş nevrotikdir, onun əsərlərində ehtiyac gərginliyindən heç olmasa simvolik məmnunluq vasitəsilə azad olmağa yönəlmiş eqoist canatma aydın görünür və o, oxucunu qorxutmaq və əzab vermək imkanından da çəkinmir. Siz isə müşahidəçi, dinləyici tipisiniz, böyüyü anlamaq üçün xeyirxah və məhəbbətlə mübarizə aparırsınız. Siz hətta zorakı deyilsiniz.

Sizdən bir parça viviseksiya üçün üzr istəmək əvəzinə, sizə təşəkkür edir və ürəkdən salamlayıram.

Səmimi qəlbdən sizin

Freyd

Qeydlər:

[1] Söhbət S. Tsveyqin «Hisslərin qarışıqlığı» (1926) toplusundan gedir. «Qadının həyatından iyirmi dörd saat» novellasını Freyd müəllif əlyazmasında oxumuşdur.