6 dekabr 1929 — Tsveyq Freydə

Zaltsburq,

Kapusinerberq, 5

Dərin hörmətli cənab professor!

Sizin nəzakətli məktubunuzun məzmunu mənim üçün son dərəcə kədərlidir. Mən o cənab Meylənlə tanış deyiləm və onun kitabı haqqında heç vaxt açıq şəkildə fikir bildirməmişəm. O, kitabı bir vaxtlar mənə məktubla birlikdə göndərmişdi, mən ona müəyyən dərəcədə baxdım, o qədər də ətraflı deyil və əsasən ona görə ki, birinci səhifədə sizin fotoşəkiliniz yerləşdirilmişdi və mən gördüm ki, o, əsasən sizinlə məşğul olur. Mən o vaxt ona yazdım ki, kitab hazırda mənim üçün vacibdir, çünki özüm sizin haqqınızda həcmli bir əsər üzərində işləyirəm və bu metodu müəllifə tətbiq etməyi maraqlı hesab edirəm, lakin onun bunu etdiyi tərz mənə müəyyən dərəcədə dolayı görünür. Sonra mən cənab Meyləndən bir məktub aldım, o məktubda məndən xahiş edirdi ki, «dolayı» sözü ilə nə nəzərdə tutduğumu dəqiqləşdirim. Onun məktubuna cavab vermədim — və indi siz, mənim təəccübümə, məlumat verirsiniz ki, o, yəqin ki, ona göndərdiyim kitaba görə təşəkkür etdiyim məktubumdan hansısa qeyri-düzgün bir cümlə çıxarıb və onu afişada çap edib. Mən tamamilə bilmirəm ki, o, oradan nə çıxarıb və təbii ki, ona nə yazdığımı heç bir şəkildə xatırlaya bilmirəm. Lakin məktublardan kontekstdən qoparılmış ayrı-ayrı ifadələrin, müddəaların bu şəkildə sui-istifadəsi həqiqətən dözülməzdir, mən dərhal bu cənabdan buna son qoymasını tələb edəcəyəm. Həqiqətən də ehtiyatlı olmaq lazımdır!

Sizə səmimi təşəkkür edirəm, hörmətli cənab professor, ona görə ki, siz bir anlıq da olsa inanmadınız ki, mən bu hiylələrdən xəbərdaram. Mən heç vaxt sizin yaradıcılığınıza və sizə indiki qədər yaxın olmamışam və buna görə də mühazirə zamanı sizin yaradıcılığınızın yanlış təfsiri və kobudlaşdırılması məni özümü də maraqlandırmalıdır (mən indi bu kitabla ətraflı tanış olmaq niyyətindəyəm). Bizi şəxsən, yəqin ki, sizin təliminizin bəzi yanlış təfsirləri qəzəbləndirmişdi — biz hadisəyə xarici tərəfdən başqa cür baxırıq, biz bilirik ki, bu cür pöhrələr və budaqlar hər ağacda əmələ gəlir, lakin bu dönüklər zaman keçdikcə başqa mənada həqiqətən də «düşürlər», solmuş yarpaqlar kimi, və yalnız təmiz gövdə, sima qalır. Mən indi Mesmerə qarşı, bəlkə də, 40 və ya 50 köhnə broşür oxumuşam, əsasən o müəlliflərin əsərlərini ki, əvvəlcə onun təliminə xidmət etmiş, sonralar isə öz tənqidləri ilə ona olan marağı daha da qızışdırmışdılar; indi onları kim xatırlayır, bizə isə yalnız bir adam məlumdur — Mesmer. Mesmer haqqında bu işdə siz dəfələrlə öz taleyinizlə paralellər aşkar edəcəksiniz, mənə elə gəlir ki, demək olar ki, fatalist bir haldır ki, həmin şəhərdə təxminən yüz il sonra psixi müalicə təsiri yenidən əsaslandırılmışdır və 1785-ci ilin akademiyaları və professorları 1885-ci ilin akademiyalarına və professorlarına inanılmaz dərəcədə bənzəyirlər. Ümid edirəm ki, kitabda təqdim olunan baxış sizin marağınıza səbəb olacaq; mənim üçün Mesmer Kolumbdur, psixi müalicə metodunun ilk kəşfçisidir, həm də o mənada Kolumbdur ki, o, ömrünün sonuna qədər Hindistana dəniz yolu kəşf etdiyini düşünürdü, halbuki əslində Amerikanı kəşf etmişdi. Əslində, başqalarının əksinə olaraq, mən göstərmək istərdim ki, o, artıq siqnezasiya fenomenini, hipnozu əlində tuturdu, özü bundan xəbərsiz və bunu anlamadan, çünki gözlərini onun maqnetizm haqqında orta əsr barbar təsəvvürləri örtmüşdü. Lakin təsdiqləmək lazım gələcək ki, birincisi, Mesmer heç vaxt şarlatan olmamışdır, əksinə idealist və vicdanlı tədqiqatçı olmuşdur, ikincisi, akademiyalar və universitetlər iki yüz il ərzində ən anlaşılmaz və paxıl şəkildə onu tanımamışdılar.

Mesmer haqqında böyük əsərdən sonra missis Eddi [1] haqqında miniatür gəlir, yarı ciddi, yarı şən, və kitabın ikinci əsas hissəsi — artıq bir neçə ildir planlaşdırılan sizin və yaradıcılığınız haqqında əsərdir [2]: yəni Mesmer — psixi müalicə metodunun, «ruhla müalicə»nin qabaqcadan xəbər verənidir, siz isə — biliyidir, kitabın adı belə olacaq. Mən artıq sizin hörmətli qızınızdan xahiş etmişəm ki, sonradan Vyanada 8 və ya 14 gün psixoanalitik arxivdə işləməyimə icazə versin və bəlkə də mənə bəzi şəxsi materiallar təqdim etsin. Mənə (Mesmerlə analogiya baxımından) məhz müqavimət, istehza, kənaraçıxma, pamfletlərdə və səhnədə lağ etmə şahidlikləri, universitetlərin davranışı haqqında sənədlər lazımdır və mən sizin dostlarınızın əlindən gələn köməyinə ümid edirəm. İşin gedişi mənə bu gün artıq tamamilə aydındır və mən, bəlkə də, təkəbbür göstərməyəcəyəm, əgər deyərsəm ki, səviyyə yenə də əksər icmallardakılardan bir qədər yüksək olacaq. Mən əsasən müalicə təsirinin özünə deyil, dünyaya təsirinə, bu kəşf sayəsində bütün mənəvi və əxlaqi həyatın yenidən formalaşdırılmasına toxunmağa çalışacağam. Bir daha sizə təşəkkür edirəm, əziz, hörmətli cənab professor, ona görə ki, bu işdə mənim üzərimə günah qoymursunuz; mən bu gün öz fikrimi bu cənab üçün aydın və qəti şəkildə bildirəcəyəm.

Səmimi ehtiramla

çoxdan sizə sadiq olan

Ştefan Tsveyq

Sizin yaradıcılığınız haqqında böyük tədqiqatı martda başlamaq niyyətindəyəm (o vaxta qədər Mesmer və əziz missis Eddi haqqında yazılıb qurtaracaq) və ümid edirəm ki, onu hələ yaydan əvvəl tamamlayacağam.

Qeydlər:

[1] Beyker-Eddi Meri (1821—1910) — «Xristian elmi»nin əsasını qoyanlardan biri (bax: s. 37-yə şərh); psixi xəstəliklər nəticəsində ağır iflicdən əziyyət çəkmiş, mezmerist tərəfindən müalicə edilmiş, sonralar özü də həmin üsulla xəstələri müalicə etməyə başlamış, lakin nəhayət mezmerizmdən imtina etmiş, onu telepatiya və okkultizmlə bağlı hesab etmişdir.

[2] Söhbət «Ruhla müalicə. Mesmer, Meri Beyker-Eddi, Freyd» (1931) kitabından gedir.