Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu (DƏHP)

XBT-10F90.0	Aktivlik və diqqət pozuntusu
DSM-5-TRF90.0–F90.2	Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP; XBT-11: 6A05; DSM-5-TR: F90.0–F90.2) — erkən inkişaf dövründə (12 yaşa qədər) başlayan, diqqətsizlik, hiperaktivlik və impulsivlikdən ibarət davranış nümunəsi ilə xarakterizə edilən, akademik, sosial və ya peşə fəaliyyətində funksional pozulma yaradan neyroinkişaf pozuntusudur.

XBT-11-də və DSM-5-TR-də üç təqdimat forması mövcuddur:

• 6A05.0 — əsasən diqqətsiz təqdimat;
• 6A05.1 — əsasən hiperaktiv-impulsiv təqdimat;
• 6A05.2 — birləşmiş təqdimat.

2. Tarixçə

• Still G.F. (1902) — «əxlaqi nəzarətin anormal qüsuru» (ing. abnormal defect of moral control) — Goulston mühazirələrində (Lancet) ümumilikdə 43 uşağı təsvir etmişdir; onlardan 20-si (15 oğlan, 5 qız) intellektual inkişaf pozuntusu və fiziki xəstəlik olmadan bu qüsuru göstərmişdir.
• 1937 — Bradley C. — stimulyant (benzedrin) terapiyasının davranış problemləri olan uşaqlarda təsadüfi aşkarı.
• DSM-II (1968) — «Uşaqlıqda hiperkinetik reaksiya» (ing. Hyperkinetic Reaction of Childhood).
• DSM-III (1980) — «Diqqət defisiti pozuntusu» (hiperaktivliklə və ya hiperaktivlik olmadan; ing. attention deficit disorder) — diqqət defisitinin əsas əlamət kimi qəbul edilməsi.
• DSM-III-R (1987) — «DƏHP» termini; DSM-IV (1994) — 3 alt-tip standartlaşdırılmışdır.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 (2019) — «alt-tip» əvəzinə «təqdimat» (presentation) termini — vəziyyətin gedişi zamanı dəyişə bilməsini əks etdirir; başlanğıc yaşı 7-dən 12-yə qaldırılmışdır; yetkinlərdə diaqnoz üçün simptom sayı azaldılmışdır (hər kateqoriyada 9 simptomdan 6-sı əvəzinə 5-i; 17 yaş və yuxarı üçün).

3. Epidemiologiya

• Uşaqlarda yayılma 5–7% təşkil edir (Polanczyk G.V. və b. Am J Psychiatry 2007 sistemli icmal və meta-analiz, 102 tədqiqat). CDC ABŞ-da 3–17 yaşlı uşaqlarda valideyn hesabatına əsasən ömürlük diaqnoz 9,8% (NSCH 2016–2019), 2022 üçün 11,4%; bu klinik qiymətləndirmə deyil, əvvəllər qoyulmuş diaqnozun valideyn tərəfindən bildirilməsidir.
• Yetkinlərdə yayılma 2,5–4,4%-dir (Kessler R.C. və b. Am J Psychiatry 2006 — Komorbidliyin Milli Tədqiqi proqramı (ing. National Comorbidity Survey Replication)).
• Cinsə görə: uşaqlıqda oğlanlarda bu göstərici 2–4 dəfə yüksəkdir (qızlarda diaqnozun az qoyulması — daha az hiperaktivlik, daha çox diqqətsizlik); yetkinlikdə fərq azalır.
• Persistensiya: təxminən 60–70% uşaqlıq DƏHP-si yetkinlikdə müəyyən səviyyədə davam edir (Faraone S.V. və b. Psychol Med 2006 meta-analiz).
• Komorbidlik: müxalif-inadkar pozuntu (MİP) 40%, davranış pozuntusu 14%, təşviş 25%, depressiya 15–30%, öyrənmə pozuntusu 25–40%, tik pozuntuları 7–20%, autizm spektri pozuntusu olan pasiyentlərdə 30–50%, maddə istifadəsi pozuntusu riski yeniyetməlik və yetkinlikdə 2–3 dəfə artır.

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

• İrsilik: 74% (Faraone S.V., Larsson H. Mol Psychiatry 2019 əkiz və ailə tədqiqatları meta-analizi) — irsiyyət göstəricisi ən yüksək olan neyroinkişaf pozuntularından biri.
• Genetik quruluş: poligen xarakter daşıyır — yüzlərlə kiçik təsirli variant. GWAS (Demontis D. və b. Nat Genet 2019, n>55 000) 12 risk lokusu aşkar etmişdir (FOXP2, SORCS3, DUSP6 və başqaları).
• Dopamin sisteminin genləri — DRD4, DRD5, DAT1 (SLC6A3) — kandidat genlər hesab edilir; effekt ölçüsü kiçikdir.
• CNV — nadir hallarda; ümumi variasiyalar əsasdır.

4.2 Neyrobioloji mexanizmlər

• Dopaminergik və noradrenergik sistemlərin disfunksiyası — xüsusilə prefrontal qabıq, striatum, beyincik dövrəsi; stimulyantlar bu sistemlərə təsir edərək simptomları azaldır.
• Struktur dəyişikliklər: subkortikal strukturların (akkumbens, amiqdala, kaudat, hippokamp, putamen) və ümumi kəllədaxili həcmin azalması (Hoogman M. və b. Lancet Psychiatry 2017 ENIGMA-DƏHP n>3000 — kiçik effekt ölçüləri).
• Funksional əlaqə: defolt rejim şəbəkəsi (default mode network) və icra nəzarəti şəbəkəsi (ing. executive control network) arasında disrequlyasiya.
• İcra funksiyası modeli (Barkley R.A.) — inhibisiyanın zəifliyi əsas çatışmazlıq; işlək yaddaş (ing. working memory), öncədən planlaşdırma, emosional tənzimləməyə təsir edir.
• Mükafat sistemi disfunksiyası — gecikmiş mükafata qarşı həssaslıq (Sonuga-Barke E.J. Neurosci Biobehav Rev 2003).

4.3 Mühit risk amilləri

• Erkən doğum və aşağı doğum çəkisi — riski 2–3 dəfə artırır.
• Anada hamiləlikdə tütün, alkoqol, kannabis istifadəsi.
• Anada perinatal stress və ağır psixososial məhrumiyyət.
• Uşaqlıqda qurğuşun ekspozisiyası risk amili hesab edilir.
• Erkən kəllə-beyin travması (KBT).

4.4 Etiologiya miflərinə dair dəqiq mövqe

• Şəkər DƏHP yaratmır (Wolraich M.L. və b. JAMA 1995 meta-analiz).
• Ekran vaxtı / videooyunlar DƏHP-ni yaratmır (assosiasiya mövcuddur, lakin səbəb-nəticə əlaqəsini göstərən sübut yoxdur — Ferguson C.J. Perspect Psychol Sci 2015).
• Pis tərbiyə DƏHP-ni yaratmır (irsilik 74%); lakin münaqişəli ailə mühiti simptom şiddətinə təsir göstərə bilər.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Diqqətsizlik sahəsi

• Detallara diqqət etməmə, ehtiyatsız səhvlər.
• Tapşırıqlarda diqqəti saxlamaq çətinliyi.
• Birbaşa danışıldıqda dinləməmiş kimi görünmə.
• Təlimatlara tam əməl etməmə, tapşırıqları yarımçıq qoyma.
• Tapşırıq və fəaliyyətləri təşkil etmək çətinliyi.
• Davamlı zehni səy tələb edən tapşırıqlardan qaçınma.
• Lazımi əşyaları itirmə.
• Xarici stimullar tərəfindən asanlıqla yayındırılma.
• Gündəlik fəaliyyətlərdə unutqanlıq.

5.2 Hiperaktivlik və impulsivlik sahəsi

• Əllərin və ayaqların hərəkəti, oturduğu yerdə qıvrılma.
• Sakit oturmağı tələb edən yerlərdə oturmama.
• Uyğun olmayan yerlərdə qaçma və ya dırmaşma (yetkinlərdə daxili narahatlıq hissi).
• Sakit fəaliyyətdə oynaya bilməmə.
• «Mühərriklə hərəkətə gətirilmiş kimi» davranış.
• Hədsiz danışma.
• Sual tamamlanmamışdan əvvəl cavab verməyə tələsmə.
• Növbəni gözləyə bilməmə.
• Başqalarının söhbətinə və ya fəaliyyətinə müdaxilə etmə.

5.3 Yaş üzrə fərqlər

• Məktəbəqədər yaş: hiperaktivlik üstünlük təşkil edir; oyunda diqqət qısa olur; sosial vəziyyətlərdə davranışa nəzarət çətindir.
• Məktəb yaşı: akademik problemlər önə çıxır; diqqətsizlik akademik nailiyyətə təsir edir.
• Yeniyetməlik: hərəkət hiperaktivliyi azalır, daxili narahatlıq və impulsivlik qalır; risk davranışı artır.
• Yetkinlik: daxili narahatlıq, planlaşdırma çətinliyi, münasibətlərdə impulsivlik; iş və ailə həyatında funksional pozulma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR, XBT-11, NICE NG87, AAP 2019 konsensus nöqtələri)

A. Diqqətsizlik və ya hiperaktivlik-impulsivlik üzrə uşaqlarda (≤16 yaş) hər kateqoriyada ən az 6 simptom, yetkinlərdə (17+) ən az 5 simptom, ən azı 6 ay davam etmiş və inkişaf səviyyəsinə uyğun olmayan dərəcədə olmalıdır.

B. Bir neçə simptom 12 yaşa qədər mövcud olmalıdır.

C. Simptomlar ən azı iki mühitdə (məs. ev + məktəb, ev + iş) müşahidə edilməlidir.

D. Funksional pozulma — sosial, akademik, peşə fəaliyyətinə əhəmiyyətli təsir.

E. İstisnalar — şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu kontekstində baş vermir; başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR (F90.0–F90.2): təqdimat — diqqətsiz, hiperaktiv-impulsiv və birləşmiş; şiddət — yüngül, orta, ağır. Başlanğıc yaşı 12-yə qaldırılmışdır (DSM-IV-də 7).
• XBT-11 (6A05): paralel struktur; yalnız təqdimat alt kateqoriyaları, komorbidlik kvalifikatorları yoxdur.
• NICE NG87 (2018, yenilənmə 2019): diaqnoz multidisiplinar qrup tərəfindən (uşaqlarda — pediatr/psixiatr; yetkinlərdə — psixiatr); strukturlaşdırılmış müsahibə və müşahidə birlikdə tətbiq edilməlidir.
• AAP 2019 (Wolraich M.L. və b. Pediatrics 2019;144(4)): ilkin tibbi yardım səviyyəsində 4–18 yaş üçün diaqnostika və müalicə alqoritmi; 4–5 yaş — birinci sıra valideyn təlimi (valideyn-uşaq qarşılıqlı təsir terapiyası, PCIT, valideyn idarəetmə təlimi), ikinci sıra metilfenidat; 6–11 yaş — birinci sıra stimulyant + davranış müdaxiləsi; 12–18 yaş — birinci sıra stimulyant + davranış müdaxiləsi (yeniyetmənin razılığı ilə).
• AACAP Practice Parameter (Pliszka S. JAACAP 2007): komorbidlik qiymətləndirməsi və müalicə ardıcıllığı.
• CADDRA Kanada DƏHP Təcrübə Təlimatları (4-cü nəşr, 2018): yetkin DƏHP üçün əhatəli alqoritm.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Uşaqlar üçün valideyn və müəllimlə, yetkinlər üçün isə pasiyentin özü ilə müsahibə — simptom tarixçəsi, başlanğıc yaşı, kontekstlər.
2. Standartlaşdırılmış qiymətləndirmə şkalaları — Konners-3 (valideyn/müəllim/pasiyent), Vanderbilt (AAP tövsiyəsi), SNAP-IV; yetkinlər üçün ASRS (ing. Adult ADHD Self-Report Scale, WHO/Kessler).
3. Klinik müsahibə — simptomların iki kontekstdə təsdiqi, funksional pozulma sənədləşməsi.
4. Tibbi və neyroloji müayinə — somatik səbəblər (tiroid, eşitmə, görmə, anemiya) istisna.
5. İntellektual və akademik qiymətləndirmə (WISC-V, akademik testlər) — öyrənmə pozuntusu və intellektual əlillik fərqliliyi.
6. Komorbidlik skrininq — MİP, davranış pozuntusu, təşviş, depressiya, tik pozuntuları, autizm, maddə istifadəsi.
7. Yuxu pozuntusu və obstruktiv yuxu apnoesi üçün skrininq aparılmalıdır (xüsusilə hiperaktiv-impulsiv tipdə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik şkalalar

• Vanderbilt DƏHP Diaqnostik Qiymətləndirmə Şkalası — valideyn və müəllim, 6–12 yaş — AAP 2019 tövsiyəsi.
• Konners-3 — kompleks DƏHP və komorbidlik qiymətləndirməsi (6–18 yaş).
• SNAP-IV (Swanson, Nolan, Pelham) — 26 sual.
• ASRS (Yetkin DƏHP Özünühesabat Şkalası; ÜST/Kessler R.C.) — 18 sual; yetkin pasiyentlərdə qısa skrininq.
• DIVA-5 (Yetkinlərdə DƏHP üçün diaqnostik müsahibə; ing. Diagnostic Interview for ADHD in Adults) — strukturlaşdırılmış müsahibə.
• BRIEF-2 (ing. Behavior Rating Inventory of Executive Function) — icra funksiyası.

7.2 Laborator müayinələr

Rutin DƏHP üçün spesifik laborator göstəriş yoxdur. Klinik şübhə əsasında:

• Ümumi qan analizi, ferritin (dəmir çatışmazlığı), tiroid funksiyası (TSH).
• Qurğuşun səviyyəsi risk amilləri olduqda müəyyən edilir.
• Toksikoloji skrininq yeniyetmələrdə maddə istifadəsi şübhəsi olduqda aparılır.
• Stimulyant müalicəsinə başlamazdan əvvəl — EKQ yalnız ürək riski tarixçəsi və ya ailə tarixçəsi varsa (AAP, Amerika Ürək Assosiasiyası (AHA) 2008; rutin EKQ tələb edilmir).

7.3 İnstrumental müayinələr

• EEQ yalnız tutma şübhəsi və ya atipik klinik təzahürlər olduqda təyin edilir.
• Beyin MRT müayinəsi yalnız fokal neyroloji əlamətlər olduqda aparılır. Rutin göstəriş yoxdur.
• Diaqnostika üçün neyrofizioloji testlər (TOVA, IVA, QbTest) kifayət qədər sübut bazasına malik deyillər — klinik diaqnoz və standartlaşdırılmış şkalalara qızıl standart kimi üstünlük verilir.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE NG87, AAP 2019, CADDRA 2018 konsensusu)

1. Yaş əsaslı yanaşma (AAP 2019):
   • 4–5 yaş — birinci sıra valideyn təlimi (PCIT, Triple P, «İnanılmaz illər» (Incredible Years)); ikinci sıra metilfenidat.
   • 6–11 yaş — birinci sıra stimulyant + davranış müdaxiləsi.
   • 12–18 yaş — birinci sıra stimulyant + davranış müdaxiləsi; yeniyetmənin razılığı.
   • Yetkinlər — stimulyant və ya qeyri-stimulyant + KDT.
2. Multimodal müdaxilə tək farmakoterapiya və ya tək davranış müdaxiləsindən üstündür (MTA Cooperative Group. Arch Gen Psychiatry 1999, n=579 — kombinasiya bəzi nəticələr üzrə monoterapiyadan üstün olmuşdur, lakin farmakoterapiya tək davranış müdaxiləsindən daha güclü).
3. Stimulyantlar — birinci sıra farmakoterapiya (Cortese S. və b. Lancet Psychiatry 2018 şəbəkə meta-analizi; uşaqlarda metilfenidat birinci seçim, yetkinlərdə amfetamin daha effektiv).
4. Qeyri-stimulyantlar — atomoksetin, quanfasin (uzunmüddətli formada), klonidin (uzunmüddətli formada). Stimulyant əks-göstəriş olduqda və ya yan təsir yaratdıqda istifadə edilir.
5. Davranış müdaxiləsi — valideyn təlimi (PCIT, valideyn idarəetmə təlimi), məktəb əsaslı müdaxilə (sinif modifikasiyaları, davranış müqaviləsi), uşaq KDT.
6. Akademik akkomodasiya — fərdi təhsil planı (IEP; ABŞ-da 504-cü plan; EHCP — təhsil, sağlamlıq və qayğı planı, Böyük Britaniya); əlavə vaxt, məhdud yayındırıcılar, yazılı deyil, şifahi cavab variantları.
7. Yan təsirlərin izlənməsi — boy və çəki, qan təzyiqi, ürək nəbzi (3 aylıq), yuxu, iştaha, əhval. Stimulyantlarda boy artımının kiçik dərəcədə azalması (1–2 sm uzunmüddətli istifadədə) gözlənilir.
8. Komorbidlik müalicəsi — təşviş və depressiya (SSGİ + KDT), tik pozuntuları (α2-adrenergik aqonistlər və ya ehtiyatla stimulyant), maddə istifadəsi (lisdeksamfetamin və ya atomoksetin — sui-istifadə potensialı aşağıdır), autizm (komorbid qıcıqlanma üçün atipik antipsixotik).

8.2 Stimulyantlar (birinci sıra farmakoterapiya)

8.3 Qeyri-stimulyantlar

8.4 Müalicə metodikaları

1. Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası (PCIT; ing. Parent-Child Interaction Therapy) — Eyberq (Eyberg S.) — 2–7 yaşlı uşaqlar üçün; iki mərhələ — uşaq yönümlü qarşılıqlı təsir (CDI) və valideyn yönümlü qarşılıqlı təsir (PDI). Terapevtin real vaxt rejimində təlimatlandırması (ing. in vivo coaching) ilə valideynin davranış idarəsi bacarıqlarının inkişafı. https://www.pcit.org
2. «İnanılmaz illər» (ing. Incredible Years) proqramı — Vebster-Stratton (Webster-Stratton C.) — Valideyn, müəllim və uşaq proqramları; qrup formatında 14–22 seans; nüfuzlu, stimullaşdırıcı və etibarlı valideynlik üslubu modeli (avtoritet əsaslı, isti və ardıcıl valideynlik).
3. Triple P — Müsbət Valideynlik Proqramı (ing. Positive Parenting Program) — Sanders (Sanders M.) — Avstraliyada yaradılmış 5 pilləli sistem — universal, seçici, ilkin, standart, gücləndirilmiş. Çoxsaylı RKİ-lərdə effekt sübutlu.
4. Valideyn İdarəetmə Təlimi (ing. Parent Management Training) — Barkli (Barkley) — 8–12 seans davranış prinsipləri əsaslı valideyn təlimi — işarə əsaslı mükafatlandırma sistemi (token), müvəqqəti təcrid (time-out), davamlı təlim.
5. Yetkin DƏHP üçün KDT (ing. Safren CBT for Adult ADHD) — Safren (Safren S.A.) — Yetkin DƏHP üçün KDT modulları — tapşırıqların təşkili, planlaşdırma, yayındırıcı idarə, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. Sübut: Safren S.A. və b. JAMA 2010 RKİ.
6. Vanderbilt DƏHP Diaqnostik Qiymətləndirmə Şkalası (ing. Vanderbilt ADHD Diagnostic Rating Scale) — AAP 2019 tərəfindən tövsiyə edilən; valideyn və müəllim formaları, komorbidlik altşkalaları.
7. Yetkin DƏHP Özünühesabat Şkalası (ing. Adult ADHD Self-Report Scale, ASRS) — Kessler (Kessler R.C.), ÜST — 18 sual; qısa 6 maddəlik skrininq bölməsi. Yetkin pasiyentlərdə klinik və əhali skrininq.
8. Yetkinlərdə DƏHP üçün Diaqnostik Müsahibə (DIVA-5; ing. Diagnostic Interview for ADHD in Adults) — DSM-5-TR meyarları üzrə strukturlaşdırılmış müsahibədir.
9. Konners-3 şkalası (bax 7.1) 6–18 yaşda kompleks qiymətləndirmə aparmağa imkan verir: DƏHP simptomları, icra funksiyası, davranış pozuntusu, öyrənmə.
10. İcra funksiyalarının davranış qiymətləndirmə anketi (BRIEF-2) (ing. Behavior Rating Inventory of Executive Function, BRIEF-2) — İcra funksiyasının valideyn və müəllim qiymətləndirməsi — inhibisiya, işlək yaddaş, emosional tənzimləmə.
11. EEQ neyrofidbek (ing. EEG neurofeedback) — DƏHP-də spesifik beyin dalğa nümunələrinin (teta/beta nisbəti) öz-tənzimlənmə təlimi. Sübut: Holtmann M. və b. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am 2014 icmal — kiçik effekt; sahə mütəxəssisləri arasında effekti mübahisəli. NICE NG87-yə görə bu metod birinci sıra deyil, köməkçi status daşıyır.

8.5 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG87 (2018, yenilənmə 2019): 5+ yaş — mühit amillərinin dəyişdirilməsi ilk addımdır; sonra davranış və ya farmakoterapiya. Yetkinlərdə — birinci sıra stimulyant; ikinci sıra atomoksetin.
• AAP 2019 (Wolraich): yaş əsaslı alqoritm yuxarıda təsvir edilib.
• Cortese S. və b. Lancet Psychiatry 2018 (şəbəkə meta-analizi): uşaqlar — metilfenidat birinci sıra; yetkinlər — amfetamin birinci sıra (effekt ölçüsü daha yüksək); atomoksetin orta effektivliyə malikdir.
• MTA Cooperative Group (Arch Gen Psychiatry 1999, izləmə Hechtman L. və b. JAACAP 2016): kombinasiyalı müalicənin 14 aylıq müşahidədə üstünlüyünü göstərmişdir; lakin 36 aylıq və 8 illik izləmədə fərqlər zəifləyir — uzunmüddətli effekt mübahisəlidir.
• FDA və EMA monitorinq tələbləri: boy və çəkinin izlənməsi, ürək-damar göstəricilərinə nəzarət.

9. Proqnoz

Yaxşı proqnoz amilləri

• Erkən identifikasiya və müdaxilə.
• Yüksək IQ — kompensator strategiyalar.
• Stabil və dəstəkləyici ailə mühiti.
• Komorbid pozuntuların aktiv müalicəsi.
• Stimulyant və davranış müdaxiləsinə yaxşı cavab.
• Yeniyetməlik və yetkinlikdə müalicəyə riayətin saxlanılması.

Pis proqnoz amilləri

• Komorbid davranış pozuntusu, müxalif-inadkar pozuntu (MİP).
• Aşağı sosial-ekonomik dəstək.
• Yeniyetməlikdə maddə istifadəsinin inkişafı.
• İcra funksiyası defisitinin ağırlığı.
• Gec identifikasiya.
• Sübut bazası olmayan metodlarla müdaxilə.

İzləmə hədəfləri

• Simptomların və funksional nəticələrin izlənməsi (3–6 ayda bir).
• Stimulyant qəbul edənlərdə boy, çəki, qan təzyiqi və nəbz 3 ayda bir izlənilməlidir.
• Komorbid təşviş, depressiya və maddə istifadəsi üzrə skrininq aparılmalıdır.
• Akademik və peşə nailiyyət dəstəyi.
• Yeniyetməlikdə risk davranışı avtomobil idarəetməsi təlimi, cinsi sağlamlıq və maddə istifadəsi üzrə müdaxilə.
• Yetkinlikdə peşə uyğunlaşması, münasibətlər, maliyyə planlaşdırması — DƏHP-yə uyğunlaşdırılmış KDT.

10. Miflər və yanlış inanclar

10.1 Etiologiya mifləri

Mif 1: «DƏHP uydurma diaqnozdur, uşaqlar sadəcə fəaldır»

Yayılma səbəbləri: normal uşaq enerjisinin patoloji kimi yanlış qəbul edilməsi narahatlığı; bəzi hallarda diaqnozun həddindən artıq genişləndirilməsi qeyd edilir.

Klinik və bioloji məntiq: DƏHP davamlı və ölçülə bilən neyrobioloji əlamətlərə malikdir — irsilik 74% (Faraone & Larsson 2019), beyin struktur (Hoogman ENIGMA-DƏHP 2017) və funksional fərqlər; stimulyantların xüsusi mexanizmə təsiri (dopamin-noradrenalin) farmakoloji sübutdur. Diaqnozun qoyulmaması (xüsusilə qadınlarda) həddindən artıq diaqnozdan daha geniş yayılmış problemdir.

Sübut: APA, AAP, ÜST (WHO), NIMH — DƏHP bioloji əsaslı pozuntudur; CDC ABŞ-da valideyn hesabatına əsaslanan yayılma 3–17 yaşda 9,8% (2016–2019) və 11,4% (2022), beynəlxalq əhali tədqiqatları meta-analizi 5–7% (Polanczyk 2007).

Real klinik addım: dəqiq diaqnostika strukturlaşdırılmış meyarlarla; funksional pozulma tələb edilir (sadə davranış variasiyası deyil).

Mif 2: «Şəkər DƏHP-ni yaradır və ya simptomları gücləndirir»

Niyə yayılıb: şəkərin uşaq enerjisini artırma intuisiyası; «Feingold pəhrizi» 1970-ci illərdə populyarlaşmışdır.

Sübut: Wolraich M.L. və b. JAMA 1995 sistemli icmal və meta-analiz — şəkərin uşaq davranışına və koqnitiv performansına təsiri aşkar edilməmişdir. Wolraich M.L. və b. NEJM 1994 — plasebo nəzarətli RKİ.

Praktik klinik addım: ümumi sağlam pəhriz, lakin şəkərin məhdudlaşdırılması DƏHP müdaxiləsi kimi tövsiyə edilmir.

Mif 3: «Pis tərbiyə DƏHP-ni yaradır»

Sübut: irsiyyət payı 74%-dir (Faraone & Larsson Mol Psychiatry 2019); valideyn təcrübəsi etiologiya deyil. Bununla belə, yüksək konfliktli mühit simptomların şiddətinə təsir göstərə bilər. Valideyn təlimi (valideyn-uşaq qarşılıqlı təsir terapiyası — PCIT; Triple P) effektivdir, çünki davranışın idarə edilməsi bacarıqlarını gücləndirir — günahlandırma deyil, dəstək məqsədilə.

Mif 4: «Ekran vaxtı və kompüter oyunları DƏHP-ni yaradır»

Sübut: assosiasiya mövcuddur, lakin səbəbiyyət istiqaməti mübahisəlidir — DƏHP-li uşaqlar ekran fəaliyyətinə daha çox cəlb olunur (əks istiqamətli səbəbiyyət — reverse causation); Ferguson C.J. Perspect Psychol Sci 2015 icmal — kompüter oyunlarının DƏHP yaratması sübut edilməmişdir. Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) — ekran vaxtının məhdudlaşdırılması ümumi sağlamlıq üçün tövsiyə edilir, lakin DƏHP-nin «səbəbi» kimi tövsiyə edilmir.

10.2 Zərərli «müalicə» üsulları və yanlış inanclar

Mif 5: «Stimulyantlar narkotik kimi asılılıq yaradır və gələcəkdə narkomaniyaya səbəb olur»

Niyə yayılmışdır: metilfenidat və amfetaminlərin maddə cədvəlində (Schedule II ABŞ-da) olması; «narkotik» qorxusunun ümumi yayılması.

Klinik və bioloji məntiq: Terapevtik dozada oral stimulyant tədricən beyində terapevtik konsentrasiyaya çatır (1–2 saat) — eyforik effekt minimal olur. İntravenoz və ya intranazal istifadə (sui-istifadə yolları) ilə fərqli farmakokinetika baş verir.

Sübut: Wilens T.E. və b. Pediatrics 2003 meta-analiz, n=1034 — stimulyantla müalicə edilmiş DƏHP-li yeniyetmələrdə yetkinlikdə maddə istifadəsi azalır, artmır (riskin azalması təxminən 50%). Lisdeksamfetamin və osmotik buraxılışlı metilfenidat (osmotic-release metilfenidat, Concerta) — sui-istifadə potensialı aşağıdır (pro-dərman strukturu — prodrug; osmotik buraxılış sistemi — OROS).

Praktik klinik addım: komorbid maddə istifadəsi olduqda — lisdeksamfetamin və ya atomoksetin üstündür; pasiyent və ailəyə təhlükəsizlik təlimi.

Mif 6: «Stimulyantlar uşağın boy artımını və beyin inkişafını dayandırır»

Sübut: MTA Cooperative Group izləmə (Swanson J.M. və b. J Child Psychol Psychiatry 2017) — stimulyantla davamlı müalicə edilənlərdə yetkin boy ≈2,5 sm aşağı (gözlənilən yetkin boyla müqayisədə); bu kiçik və klinik baxımdan əhəmiyyətsiz hesab olunur. Beyin inkişafı — stimulyantlarla bağlı zərər sübutu yoxdur (Schweren L.J.S. və b. Neuropsychopharmacology 2015 icmal).

Mif 7: «Kannabis DƏHP-ni sağaldır»

Sübut: NIDA, NICE — kannabis DƏHP müalicəsi üçün təsdiqlənməmişdir; psixoz riskini artırır (Marconi 2016), koqnitiv pozulmaya səbəb olur, motivasiyanı azaldır. Subyektiv «sakitləşdirici» effekt funksional pozulmanı maskalayır.

10.3 Səmərəsiz və ya elmi cəhətdən əsassız üsullar

Mif 8: «Feingold pəhrizi və ya qida rəngləyiciləri və əlavələrindən imtina DƏHP-ni sağaldır»

Sübut: Pelsser L.M. və b. Lancet 2011 (INCA tədqiqatı) — məhdudlaşdırıcı eliminasiya pəhrizi (ing. restrictive elimination diet) bəzi uşaqlarda davranışa təsir göstərə bilər (INCA-da təxminən 64%), lakin sistemli icmallar (Sonuga-Barke E.J. və b. Am J Psychiatry 2013 meta-analiz) — qida əlavələrindən imtinanın effekt ölçüsü kiçikdir, yalnız valideynlər tərəfindən qiymətləndirməyə üstün təsir göstərir, kor (maskalanmış) yoxlama olduqda zəifləyir. AAP, NICE — birinci sıra deyil; kompleks pəhrizin qida çatışmazlığı riski mövcuddur.

Mif 9: «Omeqa-3 əlavələri DƏHP-nin əsas müalicəsidir»

Sübut: Cooper R.E. və b. J Psychopharmacol 2015 və Bloch M.H., Qawasmi A. JAACAP 2011 meta-analizləri — kiçik effekt ölçüsü (g≈0,3); stimulyantlardan (g≈1,0) əhəmiyyətli dərəcədə zəifdir. Köməkçi müalicə kimi rol oynaya bilər; əsas müalicə deyil.

Mif 10: «Elektroensefaloqrafiya (EEQ) əsaslı neyroəlaqə stimulyantı əvəzləyir»

Sübut: Holtmann M. və b. Dev Med Child Neurol 2011 və Cortese S. və b. JAACAP 2016 meta-analiz — neyrofidbek effekti valideyn qiymətləndirməsində əhəmiyyətli, kor (müəllim) qiymətləndirmədə yox olur; kor (blinded) qiymətləndirmədə effekt ölçüsü kiçikdir. NICE NG87 — birinci sıra deyil. Stimulyantların effekt ölçüsü əhəmiyyətli dərəcədə böyükdür.

Mif 11: «İdmanla məşğul olmağa məcbur etmək uşağın DƏHP-ni sağaldar»

Sübut: fiziki aktivlik DƏHP-də simptomları bir qədər azaltmağa kömək edə bilər (əlavə müalicə kimi); lakin əsas müdaxiləni əvəzləmir. AAP — strukturlaşdırılmış fiziki aktivlik tövsiyə edir, lakin təkbaşına müalicə üsulu deyil.

Mif 12: «Kraniosakral terapiya, kiropraktika, homeopatiya DƏHP-ni sağaldır»

Sübut: Cochrane və sistemli icmallar — bu komplementar müdaxilələrin DƏHP üçün effektivliyi sübut edilməmişdir.

Mif 13: «İşıq terapiyası, Irlen rəngli linzaları DƏHP-ni sağaldır»

Sübut: elmi əsas yoxdur. AAP, AAO mövqeyi — sübutlu deyil.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Ölüm və xəstələnmə statistikası üzrə Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6A05 Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Diaqnostik və Statistik Rəhbərlik, 5-ci nəşr, mətnin yenidən baxılmış variantı (DSM-5-TR). Vaşinqton: APA Publishing; 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). NICE Klinik Təlimatı NG87. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu: diaqnostika və idarəetmə. 2018, 2019-cu ildə yenilənmişdir.
4. Volrayç M.L., Haqan C.F., Allan K. və b. Uşaqlarda və yeniyetmələrdə diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozuntusunun diaqnostikası, qiymətləndirilməsi və müalicəsi üzrə Klinik Təcrübə Təlimatı. «Pediatriya» (Pediatrics). 2019;144(4):e20192528.
5. Pliszka S., Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyası (AACAP) Keyfiyyət Məsələləri üzrə İş Qrupu. Uşaqlarda və yeniyetmələrdə diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozuntusunun qiymətləndirilməsi və müalicəsi üzrə Təcrübə Parametri. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry). 2007;46(7):894–921.
6. Kanada Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu Resurs Alyansı (CADDRA). Kanada DƏHP Təcrübə Təlimatları, 4-cü nəşr. CADDRA; 2018.
7. Kortese S., Adamo N., Del Covane K. və b. Uşaqlarda, yeniyetmələrdə və böyüklərdə diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozuntusunun dərmanlarının müqayisəli effektivliyi və tolerantlığı: sistematik icmal və şəbəkə meta-analizi. «Lancet Psixiatriyası» (Lancet Psychiatry). 2018;5(9):727–738.
8. Multimodal Müalicə Tədqiqatı üzrə Əməkdaşlıq Qrupu (MTA). Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusunun müalicə strategiyalarının 14 aylıq randomizə edilmiş klinik sınağı. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 1999;56(12):1073–1086.
9. Heçtman L., Svanson C.M., Siblinq M.H. və b. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusunun uşaqlıqda diaqnozundan 16 il sonra funksional yetkinlik nəticələri: MTA nəticələri. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry). 2016;55(11):945–952.
10. Polançik Q., de Lima M.S., Horta B.L., Biderman C., Rohde L.A. DƏHP-in dünya üzrə yayılması: sistematik icmal və metareqressiya analizi. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2007;164(6):942–948.
11. Faraone S.V., Larsson H. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusunun genetikası. «Molekulyar Psixiatriya» (Mol Psychiatry). 2019;24(4):562–575.
12. Demontis D., Volters R.K., Martin C. və b. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu üçün ilk genom üzrə əhəmiyyətli risk lokuslarının aşkarlanması. «Təbiət Genetikası» (Nat Genet). 2019;51(1):63–75.
13. Hoqman M., Bralten C., Hibar D.P. və b. Uşaqlarda və böyüklərdə diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozuntusu olan iştirakçılarda subkortikal beyin həcmi fərqləri: kəsişmə meqa-analizi. «Lancet Psixiatriyası» (Lancet Psychiatry). 2017;4(4):310–319.
14. Volrayç M., Uilson D., Vayt C. Şəkərin uşaqlarda davranışa və ya idraka təsiri: meta-analiz. «JAMA». 1995;274(20):1617–1621.
15. Vaylens T.E., Faraone S.V., Biderman C., Qunawardene S. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusunun stimulyant terapiyası sonradan maddə asılılığına səbəb olurmu? Meta-analitik icmal. «Pediatriya» (Pediatrics). 2003;111(1):179–185.
16. Svanson C.M., Arnold L.E., Molina B.S.Q. və b. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusunun multimodal müalicə tədqiqatının izlənməsində gənc yetkinlik nəticələri: simptomların davamlılığı, mənbələr arasında uyğunsuzluq və boy artımının basdırılması. «Uşaq Psixologiyası və Psixiatriyası Jurnalı» (J Child Psychol Psychiatry). 2017;58(6):663–678.
17. Holtmann M., Sonuqa-Bark E., Kortese S., Brandays D. DƏHP üçün neyrofidbek: mövcud sübutların icmalı. «Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası üzrə Şimali Amerika Klinikaları» (Child Adolesc Psychiatr Clin N Am). 2014;23(4):789–806.
18. Kortese S., Ferrin M., Brandays D. və b. Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusu üçün neyrofidbek: randomizə edilmiş nəzarət edilən sınaqların klinik və neyropsixoloji nəticələrinin meta-analizi. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry). 2016;55(6):444–455.
19. Sonuqa-Bark E.C., Brandays D., Kortese S. və b. DƏHP üçün qeyri-farmakoloji müdaxilələr: pəhriz və psixoloji müalicə üsullarının randomizə edilmiş nəzarət edilən sınaqlarının sistematik icmalı və meta-analizləri. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2013;170(3):275–289.
20. Blox M.H., Kavasmi A. Diqqət çatışmazlığı/hiperaktivlik pozuntusu simptomatologiyası olan uşaqların müalicəsi üçün omeqa-3 yağ turşusu əlavəsi: sistematik icmal və meta-analiz. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry). 2011;50(10):991–1000.
21. Safren S.A., Sprich S., Mimiaga M.C. və b. Dərman müalicəsi alan və qalıcı simptomları olan böyüklərdə koqnitiv-davranış terapiyasına qarşı təhsil dəstəyi ilə relaksasiya: randomizə olunmuş nəzarətli sınaq. «JAMA». 2010;304(8):875–880.
22. Barkli R.A. Davranışın inhibisiyası, davamlı diqqət və icraedici funksiyalar: DƏHP-nin vahid nəzəriyyəsinin qurulması. «Psixoloji Bülleten» (Psychol Bull). 1997;121(1):65–94.
23. Eyberq S.M., Fanderburk B. Valideyn-uşaq qarşılıqlı təsir terapiyası protokolu. Geynsvill: PCIT International; 2011.
24. Vebster-Stratton Ç. İnanılmaz illər: valideynlər, müəllimlər və uşaqlar üçün təlim seriyası. Sietl: Incredible Years; 2011.
25. Kessler R.C., Berqlund P., Demler O. və b. Milli Komorbidlik Tədqiqatının Təkrarında DSM-IV pozuntularının ömürlük yayılması və başlanğıc yaşı üzrə paylanmaları. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2005;62(6):593–602.
26. Sanders M.R. Triple P-Müsbət Valideynlik Proqramının hazırlanması, qiymətləndirilməsi və çoxmillətli yayılması. «Klinik Psixologiya üzrə İllik İcmal» (Annu Rev Clin Psychol). 2012;8:345–379.