Siklotimik pozuntu

XBT-10F34.0	Siklotimiya
DSM-5-TRF34.0	Siklotimik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Siklotimik pozuntu (ing. cyclothymic disorder; XBT-11: 6A62; DSM-5-TR: F34.0) — ən azı 2 il (yetkinlərdə; uşaq/yeniyetmələrdə 1 il) ərzində astanaaltı hipomanik və depressiv simptomların davamlı dəyişməsi ilə xarakterizə olunan xronik affektiv pozuntudur. Tam böyük depressiv, manik və ya hipomanik epizodlara çatmır.

2. Tarixçə

• Kahlbaum K. (1882) — «siklotimiya» terminini təqdim etmişdir.
• Krepelin (1899) — manik-depressiv pozuntunun yüngül forması.
• Akiskal H.S. (1977) — siklotimik temperamenti bipolyar spektrumun alt forması kimi yenidən müəyyənləşdirmişdir.
• DSM-III (1980), DSM-5 (2013), XBT-11 (2019) siklotimik pozuntu affektiv pozuntular kateqoriyasına aid edilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 0,4–1% (DSM-5-TR; geniş diapazon, dəqiq epidemioloji məlumat məhduddur).
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Tip I və ya II bipolyara konversiya: təxminən 15–50% (Akiskal H.S. icmalları).
• Komorbidlik: təşviş, maddə istifadəsi, DƏHP, sərhəd şəxsiyyət pozuntusu.

4. Etiologiya və patogenez

• Bipolyar spektr ilə ortaq genetik yük müəyyən edilmişdir (Akiskal H.S.).
• Ailə tarixçəsində bipolyar və böyük depressiv pozuntu tezliyi artmışdır.
• Neyrobioloji — bipolyar pozuntudakı kimi monoaminergik və sirkadian disrequlyasiya, lakin daha az ifadə edilmiş.

5. Klinik təzahürlər

• Çoxsaylı astanaaltı hipomanik dövrlər qısa və zəif ifadə olunmuş enerji və əhval yüksəlmələri ilə xarakterizə olunur.
• Çoxsaylı astanaaltı depressiv dövrlər — az intensiv depressiv simptomlar.
• «Stabil dövr» 2 aydan az.
• Əhval dəyişmələri günlər və ya həftələr; pasiyent öz vəziyyətini «mənim təbiətim belədir» şəklində xarakterizə edə bilər.
• Şəxslərarası və peşə pozulması ortadır, ancaq dağıdıcı deyil.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR, XBT-11)

A. Ən azı 2 il (yetkinlər) / 1 il (uşaq/yeniyetmələr) ərzində çoxsaylı hipomanik və depressiv astanaaltı dövrlər.

B. Bu müddət ərzində simptomlar zamanın ≥ yarısında mövcuddur və simptomsuz dövr 2 aydan çox deyil.

C. Tam böyük depressiv, manik və ya hipomanik epizod meyarlarına heç vaxt cavab verilməmişdir.

D. Şizoaffektiv, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

E. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

F. Əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma.

6.2 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (əhval gündəliyi 4–6 həftə tövsiyə edilir — pasiyentin əhval dəyişmələrinin qanunauyğunluqlarının sənədləşdirilməsi).
2. SCID-5, MDQ, HCL-32.
3. Komorbidlik və ailə tarixçəsi qiymətləndirməsi.
4. Tibbi və laborator (tiroid mütləq).

6.3 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Əhval gündəliyi.
• MDQ, HCL-32, YMRS, HAM-D.
• Tiroid funksiyası.

8. Müalicə

1. Psixoterapiya birinci sıra müalicə üsuludur — KDT, IPSRT, psixoedukasiya, davranış aktivasiyası, sirkadian ritmin idarə edilməsi.
2. Farmakoterapiya — sübut bazası məhduddur:
   • Litium və ya valproat — bipolyar spektr kontekstində adekvat hesab olunur.
   • Lamotrigin — depressiv komponent üstünlük təşkil etdikdə tətbiq edilir.
   • Atipik antipsixotik (kvetiapin) orta və ağır hallarda tətbiq edilir.
3. Antidepressant tək başına — manik epizoda keçid və sürətli siklləşmə riski yaradır; əks-göstərişdir.
4. Stress idarəsi və sosial-sirkadian ritmin saxlanması vacibdir.
5. Bipolyar pozuntuya keçidin izlənməsi — ailə tarixçəsi və klinik markerlər varsa daha sıx izləmə.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Şəxslərarası və Sosial Ritm Terapiyası (IPSRT) — Frank (Frank E.) — Sirkadian ritm və şəxslərarası stress idarəsi.
2. Bipolyar spektr üçün KDT — psixoedukasiya, davranış aktivasiyası, residiv markerləri.
3. Əhval gündəliyi pasiyentin öz əhval dəyişmələrinin sənədləşdirilməsi diaqnostik və terapevtik vasitədir.
4. Litium və lamotrigin — bipolyar spektrin farmakoterapiyası üçün adekvat vasitələrdir.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG185, CANMAT 2018 — siklotimik pozuntu üçün ayrıca alqoritm məhduddur; bipolyar spektrin prinsipləri tətbiq olunur; psixoterapiya birinci sıra üsulu kimi tövsiyə olunur.

9. Proqnoz

• Xronik; spontan remissiya nadir.
• Bipolyar tip I/II-yə konversiya riski — illik klinik qiymətləndirmə tələb olunur.
• Komorbid maddə istifadəsi və ŞPP risk amilləri.
• Adekvat müalicə ilə funksional səviyyə yaxşılaşır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Siklotimik temperament normal şəxsiyyət xüsusiyyətidir, müalicə tələb etmir»

Klinik məntiq: siklotimik temperament normal variant olduqda funksional pozulma yoxdur; klinik diaqnoz funksional pozulma tələb edir. Lakin bir çox pasiyent illərlə «yaradıcı təbiət» kimi izah edir və müdaxiləyə müraciət etmir, halbuki həyat keyfiyyəti pisləşir.

Mif 2: «Siklotimik pozuntu bipolyara çevrilməyəcək»

Sübut: Akiskal — 15–50% bipolyar Tip I və ya II-yə konversiya; ailə tarixçəsi varsa daha yüksək risk mövcuddur.

Mif 3: «Antidepressant tək başına bütün əhval dəyişmələrini idarə edər»

Sübut: manik epizoda keçid və sürətli siklləşmə riski; əhval stabilizatoru ilə birlikdə müalicə tələb olunur.

Mif 4: «Siklotimik pasiyent yaradıcılığını müalicəyə görə itirəcək»

Sübut: uyğun müalicə (psixoterapiya + əhval stabilizatoru) yaradıcılığı saxlamağa yardım edir (stabilləşdirici fəaliyyət); romantikləşdirilmiş «dahilik» izahı müdaxilədən yayınmağa aparır.

Mif 5: «Bitki preparatları və ya pəhriz siklotimik pozuntunu sağaldır»

Sübut: Dazıotu (St John’s wort) manik epizoda keçid riski yaradır; omeqa-3 mülayim əlavə vasitə, əsas müalicə deyil.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6A62 Siklotimik pozuntu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Diaqnostik və Statistik Təlimat, 5-ci nəşr, mətnin yenidən baxılmış variantı (DSM-5-TR). 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik təlimat CG185. 2014/2020.
4. Yatam L.N. və b. Kanada Əhval və Təşviş Müalicələri Şəbəkəsi (CANMAT) / Beynəlxalq Bipolyar Pozuntular Cəmiyyəti (ISBD) 2018 klinik təlimatları. «Bipolyar Pozuntular» (Bipolar Disord). 2018;20(2):97–170.
5. Akiskal H.S., Xani M.K., Skott-Strauss A. Siklotimik temperament pozuntuları. «Şimali Amerika Psixiatriya Klinikaları» (Psychiatr Clin North Am). 1979;2(3):527–554.
6. Frank E., Kupfer D.C., Teyz M.E. və b. Bipolyar I pozuntusu olan şəxslərdə şəxslərarası və sosial ritm terapiyasının ikiillik nəticələri. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2005;62(9):996–1004.