Bədən distressi pozuntusu

XBT-10F45.0	Somatikləşdirilmiş pozuntu
DSM-5-TRF45.1	Somatik simptom pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

XBT-11: 6C20 bədən distressi pozuntusu (ing. bodily distress disorder); DSM-5-TR: F45.1 somatik simptom pozuntusu (ing. somatic symptom disorder) — somatik şikayətlərin (ağrı, yorğunluq, qastrointestinal və ya kardiopulmoner simptomlar) həddindən artıq diqqət, təşviş və davranış dəyişikliyi yaratdığı, funksional pozulma ilə müşayiət olunan psixiatrik pozuntudur. Klinik diaqnoz simptomların «izah edilə bilməməsi» əsasında deyil, davamlı məşğuliyyət və əzab-əziyyət əsasında qoyulur (DSM-5 (2013) yeniləməsinin əsas dəyişikliyi).

2. Tarixçə

• Briquet P. (1859) — «isteriya» çoxsaylı somatik simptomlarla.
• DSM-III (1980) — «Somatoform pozuntular» qrupu.
• DSM-5 (2013) — əsaslı dəyişiklik: «tibbi izah edilməyən simptomlar» tələbi ləğv edildi; somatik simptomun real olub-olmaması meyar deyil — pasiyentin reaksiyası diaqnostik diqqət mərkəzindədir.
• XBT-11 (2019) — «Bədən distressi pozuntusu» — bədən distressi (ing. bodily distress) üzrə Avropa modelinə əsaslanır (Fink P., Schröder A.).

3. Epidemiologiya

• İlkin tibbi yardım mərhələsində 5–15% təşkil edir.
• Cins: qadınlarda kişilərə nisbətən 2–3 dəfə yüksəkdir.
• Komorbidlik: TDP, təşviş, panik, süni pozuntu (Münxauzen sindromu), real tibbi xəstəliklər.
• Yüksək tibbi xidmət istifadəsi və xərclər.

4. Etiologiya və patogenez

• Biopsixososial model — bioloji həssaslıq, koqnitiv-affektiv emosional komponentlər və sosial gücləndirmə.
• Travma və uşaqlıq xəstəlikləri tarixçəsi.
• Koqnitiv — bədən sensasiyalarının fəlakətləşdirilməsi və artmış sayıqlıq (hipervijilans).

5. Klinik təzahürlər

• Davamlı somatik simptomlar (ağrı, yorğunluq, qastrointestinal, kardiopulmoner).
• Aşağıdakılardan ≥ 1:
  • Simptomların ciddiyyəti haqqında həddən artıq və davamlı fikir;
  • Sağlamlıqla bağlı yüksək təşviş;
  • Simptomlara həddən artıq vaxt və enerji sərf edilməsi.
• Müddət ≥ 6 ay.
• Funksional pozulma.
• «Həkim dəyişdirmə» (doctor shopping), təkrar yoxlama, qaçınma davranışı müşahidə olunur.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə somatik simptom — pasiyentdə distress və ya funksional pozulma yaradır.

B. Aşağıdakılardan ≥ 1:

1. Simptomların ciddiyyəti haqqında həddən artıq fikir;
2. Sağlamlıqla bağlı yüksək təşviş;
3. Simptomlara həddən artıq vaxt/enerji.

C. Davamlılıq ≥ 6 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — «ağrının üstünlük təşkil etməsi ilə» (with predominant pain) və şiddət göstəriciləri.
• XBT-11 — «Bodily Distress Disorder» — Avropa «bədən distressi sindromu» (bodily distress syndrome) konsepsiyasına yaxın; şiddət (yüngül, orta, ağır).
• Almaniya S3 təlimatı (funksional bədən şikayətləri, 2018) — biopsixososial yanaşma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Somatik simptom şkalası (PHQ-15), somatik simptom şkalası-8 (SSS-8).
3. Tibbi qiymətləndirmə — somatik xəstəlik istisnası (lakin həddindən artıq müayinədən qaçınmaq).
4. Komorbidlik (TDP, təşviş, süni pozuntu, real xəstəliklər).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-15, SSS-8, Whiteley indeksi (sağlamlıq təşvişi).
• Bir dəfəlik kompleks tibbi yoxlama aparılır; sonra təkrar yoxlamalar minimal olur.
• Komorbidlik şkalaları tətbiq edilir.

8. Müalicə

1. Biopsixososial yanaşma və «pilləli yardım» — ilkin tibbi yardım həkimi mərkəzdə, psixiatr/psixoloq isə köməkçi rolunda.
2. Tək həkim modeli — bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsilə idarə olunur.
3. KDT (koqnitiv davranış terapiyası) — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, bədən duyğularının fəlakətləşdirilməsinin azaldılması, davranış aktivasiyası. Sübut: van Dessel N. Cochrane 2014 (CD011142).
4. SSGİ — komorbid TDP/təşviş; ağrı dominant olduqda duloksetin, amitriptilin.
5. Strukturlaşdırılmış məhdud yoxlama — pasiyentə bir dəfə kompleks yoxlama, sonra sakitləşdirici izahat məhdud şəkildə verilir.
6. Şüurlu fərqindəlik (ing. mindfulness), fiziki fəallıq və peşə reabilitasiyası tətbiq edilir.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Somatik simptom pozuntusu üçün KDT — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + davranış müdaxiləsi (qaçınmanın azaldılması, ekspozisiya (məruz qalma)). van Dessel N. Cochrane 2014 (CD011142).
2. Tək Həkim Modeli — Strukturlaşdırılmış vizitlər; məhdud sayda yoxlama; ardıcıl izahat.
3. PHQ-15, SSS-8 — Somatik şikayət şkalaları.
4. Pilləli Yardım (ing. Stepped Care) — Birinci tibbi yardım səviyyəsində KDT-əsaslı qısa müdaxilə; sonra ixtisaslaşmış xidmət.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Alman S3 təlimatı — birinci tibbi yardım səviyyəsində inteqrasiya olunmuş qayğı.
• NICE — somatik simptom pozuntusu üçün ayrı göstəriş yoxdur; ümumi prinsiplər.

9. Proqnoz

• KDT və multidisiplinar yanaşma ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; xronik gediş.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent simptomları „uydurur“»

Sübut: simptomlar pasiyent üçün realdır; somatik pozuntu klinik vəziyyətdir, simulyasiya deyil.

Mif 2: «Tibbi yoxlamadan sonra „heç nə yoxdur“ deyilməsi pasiyenti rahatlaşdırar»

Sübut: «heç nə yoxdur» tipli inandırma yalnız qısamüddətli təsir verir; uzunmüddətli təşvişi isə saxlayır. Strukturlaşdırılmış izahat və biopsixososial model üstündür.

Mif 3: «Yalnız uzun sürən tibbi tədqiqat diaqnozu müəyyən edə bilər»

Sübut: təkrar yoxlama somatik simptomlara diqqəti və xərcləri artırır; bir dəfə kompleks qiymətləndirmə, sonra isə məhdud yoxlamalar aparılır.

Mif 4: «Somatik simptom pozuntusu yalnız „ağıl xəstəliyi“dir»

Sübut: biopsixososial pozuntudur; bioloji komponentlər (sensitizasiya, bağırsaq-beyin oxu) realdır.

Mif 5: «Antidepressantlar somatik simptom pozuntusunun müalicəsidir»

Sübut: SSGİ komorbid simptomlar üçün tətbiq edilir; KDT isə birinci sıra müalicədir.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6C20 Bədən distressi pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
3. Kleynştoyber M. və b. Böyüklərdə somatoform pozuntular üçün farmakoloji müdaxilələr. «Cochrane Sistematik İcmallar Məlumat Bazası» (Cochrane Database Syst Rev). 2014;(11):CD010628.
4. Henningsen P. və b. Somatik simptom pozuntusunun idarə edilməsi. «Klinik Neyroelmlər üzrə Dialoqlar» (Dialogues Clin Neurosci). 2018;20(1):23–31.
5. Şefert R. və b. Qeyri-spesifik, funksional və somatoform bədən şikayətləri. «Almaniya Həkimlər Jurnalı» (Dtsch Arztebl Int). 2012;109(47):803–813.
6. van Dessel N., den Buft M., van der Vouden C.C. və b. Böyüklərdə somatoform pozuntular və tibbi izahatı olmayan fiziki simptomlar (MUPS) üçün qeyri-farmakoloji müdaxilələr. «Cochrane Sistematik İcmallar Məlumat Bazası» (Cochrane Database Syst Rev). 2014;(11):CD011142.