Bədən dismorfik pozuntusu (BDP)

XBT-10F45.2	İpoxondrik pozuntu
DSM-5-TRF45.22	Bədən dismorfik pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Bədən Dismorfik Pozuntusu (BDP; XBT-11: 6B21; DSM-5-TR: F45.22) — pasiyentin görünüşündəki real olmayan və ya çox kiçik qüsurla bağlı obsessiv məşğuliyyətdir; bu məşğuliyyət təkrarlanan davranışlara (güzgüyə baxma, dəri qaşıma, kosmetik prosedurlar axtarışı) və ya zehni hərəkətlərə (müqayisə) gətirir.

2. Tarixçə

Morselli E. (1891) — «dismorfofobiya» (ing. dysmorphophobia).
DSM-III-R (1987) — «Bədən dismorfik pozuntusu» somatoform pozuntular qrupuna daxil edilmişdi.
DSM-5 (2013) və XBT-11 — obsessiv-kompulsiv spektr kateqoriyasına keçirilmişdir.

3. Epidemiologiya

Ümumi əhalidə yayılma: 1,7–2,4% (Buhlmann U. və b. Psychiatry Res 2010).
Kosmetik dermatoloji və plastik cərrahiyyə klinikalarında 9–15%.
Cins: təxminən bərabər.
Başlanğıc: orta 15–16 yaş.
Komorbidlik: TDP təxminən 75%, OKP təxminən 30%, sosial təşviş təxminən 37%, maddə istifadəsi.
İntihar riski yüksəkdir: cəhd təxminən 24–28%, tamamlanmış intihar hallarının sayı əhalidən 45 dəfə yüksəkdir (Phillips K.A. icmalları).

4. Etiologiya və patogenez

Genetik üst-üstə düşmə OKP ilə.
Neyrobioloji — orbitofrontal-striatal dövrə hiperaktivliyi (OKP-yə bənzər); vizual emal pozulması (Feusner J.D. və b. icmalları — pasiyent detallara həddindən artıq fokuslanır, ümumi görüntünü inteqrasiya etmir).
Sosial-mədəni — kütləvi mediada idealizə edilmiş görünüş.
Uşaqlıqda yaşıdlarla münasibətdə viktimizasiya (rüsvayetmə, zorbalıq) halları müşahidə olunur.

5. Klinik təzahürlər

Görünüşün konkret hissəsinə (üz, dəri, saç, burun, bədən forması) obsessiv fokus.
Real qüsur yoxdur və ya başqaları üçün görünməz/əhəmiyyətsizdir.
Təkrarlanan davranışlar: güzgüyə baxma, dəri qaşıma, müqayisə, kosmetik prosedur axtarışı, geyim/makiyaj/kamuflyaj.
Zehni hərəkətlər: özünü başqaları ilə müqayisə.
Xəstəlik şüuru (ing. insight) çox vaxt zəifdir; bəzən sayıqlama səviyyəsində.
«Əzələ dismorfiyası» alt-tipi — kişilərdə əzələnin «kifayət qədər inkişaf etməməsi» obsessiyası; anabolik steroid istifadəsinə gətirir.
Yüksək sosial təcrid, akademik və peşə pozulması.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Görünüşdəki qüsur və ya nöqsan üzərində məşğuliyyət; başqaları üçün görünməz və ya kiçikdir.

B. Pasiyent hər hansı mərhələdə təkrarlanan davranış (güzgüyə baxma, dəri qaşıma, həddindən artıq geyinmə-dəyişmə) və ya zehni hərəkət (müqayisə) icra etmişdir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma yaradır.

D. Qida qəbulu pozuntusu meyarına çatan bədən obrazı ilə məşğuliyyət olmamalıdır (anoreksiya/bulimiya).

Kvalifikatorlar: əzələ dismorfiyası (muscle dysmorphia) ilə gediş; xəstəlik şüuru (yaxşı və ya orta / zəif / yox — sayıqlama).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

OKP spektrində; əzələ dismorfiyası kvalifikatoru yalnız DSM-5-TR-də.
NICE CG31 — BDP və OKP birgə tövsiyələr.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

Klinik müsahibə (pasiyent çox vaxt utancdan açıq danışmır).
Bədən dismorfik pozuntu sorğusu (BDDQ) — skrininq.
BDP-YBOCS — şiddət şkalası.
Komorbidlik (TDP, OKP, sosial təşviş pozuntusu, intihar riski).
Anabolik steroid və ya kosmetik prosedur tarixçəsi.

6.4 Differensial diaqnostika (cədvəl 1)

Vəziyyət	Fərqləndirici əlamətlər
OKP (6B20)	Obsessiyalar görünüşlə məhdud deyil.
Qida qəbulu pozuntuları (6B80–6B85)	Çəki və forma əsas; yemə davranışı pozulmuşdur.
Sayıqlama pozuntusu (6A24)	Xəstəlik şüuru yox; BDP-də çox vaxt dəyişkəndir.
Sosial təşviş pozuntusu (6B04)	Sosial qiymətləndirmə geniş; BDP-də spesifik görünüş hissəsinə fokus.
Trixotillomaniya (6B25.0)	Saç çəkmə əsas; görünüş narahatlığı ikincili.
Bədən qoxusunun referens pozuntusu (6B22)	İy əsaslı.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

BDDQ — skrininq (Phillips K.A.).
BDP-YBOCS — uyğunlaşdırılmış OKP şkalası, 12 maddə.
C-SSRS — intihar riski (yüksək).

8. Müalicə

Birinci sıra psixoterapiya: KDT (BDP-yə uyğunlaşdırılmış, Wilhelm S., Phillips K.A.) — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, ekspozisiya + güzgü ilə yenidən təlim + davranış eksperimentləri. 12–22 seans.
Birinci sıra farmakoterapiya: SSGİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər; fluoksetin (40–80 mq), essitalopram (20–30 mq), sertralin (150–200 mq).
Klomipramin — alternativ.
Augmentasiya — atipik antipsixotik (xüsusən sayıqlama səviyyəsində xəstəlik şüuru).
Müalicə müddəti uzun; remissiyadan sonra ≥ 1–2 il.
İntihar riski mütəmadi olaraq izlənir.
Kosmetik prosedurların qarşısının alınması — pasiyent dermatoloq və plastik cərrahla əməkdaşlıq etməlidir; sübut: cərrahi prosedur BDP simptomlarını yaxşılaşdırmır, çox vaxt yeni fokus yaradır (Crerand C.E. və b. Ann Plast Surg 2010;65(1):11–16).

8.1 Müalicə metodikaları

BDP üçün KDT — Vilhelm (Wilhelm S.), Filips (Phillips K.A.) — standartlaşdırılmış 22 seanslı protokol — psixoedukasiya, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, güzgü yenidən təlim (ing. mirror retraining), davranış eksperimentləri, ritualın qarşısının alınması (ERP), residiv profilaktikası.
Bədən Dismorfik Pozuntu Sorğusu (ing. Body Dysmorphic Disorder Questionnaire, BDDQ) — Filips (Phillips K.A.) skrininq üçün istifadə olunur.
BDP-YBOCS — OKP üçün Y-BOCS-un BDP-yə uyğunlaşdırılması.
SSGİ Yüksək Doza — OKP-yə bənzər; cavab 8–12 həftə.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

NICE (Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu) CG31 rəhbərliyi — KDT və yüksək dozada SSGİ birinci sıra müalicədir.
Phillips K.A. tədqiqatları — SSGİ-lər BDP-də effektiv; yüksək doza, uzunmüddətli.

9. Proqnoz

Xronik gediş.
Adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; remissiya mümkündür, lakin uzunmüddətli saxlama tələb olunur.
İntihar riski izlənir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «BDP pasiyentinin „həqiqi qüsuru“ var, kosmetik cərrahiyyə kömək edər»

Sübut: Crerand C.E. Ann Plast Surg 2010 — kosmetik prosedurlar BDP-ni yaxşılaşdırmır; pasiyentlərin əksər hissəsi nəticədən narazıdır və ya yeni fokus inkişaf edir. Cərrahların BDP skrininqi etmələri tövsiyə olunur.

Mif 2: «BDP pasiyentinin görünüşünü təriflə „rahatlatmaq“ lazımdır»

Sübut: təriflər və ya təskinlik (ing. reassurance) qısamüddətli rahatlıq verir, lakin obsessiyanı gücləndirir; ailə akkomodasiyasının azaldılması müalicə komponentidir.

Mif 3: «BDP adi „özünə inamsızlıq“dır»

Sübut: BDP funksional pozulma və yüksək intihar riski ilə müşayiət olunur (cəhd 24–28%, əhalidən 45 dəfə yüksək); klinik vəziyyət kimi qiymətləndirilir.

Mif 4: «SSGİ depressiya dozasında BDP-də effektivdir»

Sübut: OKP-yə bənzər — yüksək doza tələb olunur; cavab 8–12 həftə.

Mif 5: «Əzələ dismorfiyası pozuntu deyil, sadəcə fitnes motivasiyasıdır»

Sübut: əzələ dismorfiyası əsasən kişilərdə rast gəlinir; anabolik steroid istifadəsi, kompulsiv idman, sosial təcrid və depressiya ilə müşayiət olunur; DSM-5-TR-də kvalifikator.

Mif 6: «Plastik cərrahdan ardıcıl prosedur axtarmaq normaldır»

Sübut: ardıcıl prosedurlar BDP-nin əlamətidir; cərrah BDP skrininq edib psixiatra yönəltməlidir.

11. Mənbələr

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B21 Bədən dismorfik pozuntusu. 2024.
Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). NICE CG31. 2005, 2019-cu il nəzarət baxışı.
Filips K.A. Sınıq güzgü: Bədən dismorfik pozuntusunun anlaşılması və müalicəsi. Oksford Universiteti Nəşriyyatı; 2005.
Vilhelm S., Filips K.A., Steketi Q. Bədən dismorfik pozuntusu üçün koqnitiv-davranış terapiyası: Müalicə təlimatı. Guilford Nəşriyyatı (ing. Guilford Press); 2013.
Bulmann U. və b. Bədən dismorfik pozuntusunun yayılması üzrə yenilənmələr: əhali (populyasiya) əsaslı sorğu. «Psixiatriya Tədqiqatları» (Psychiatry Res). 2010;178(1):171–175.
Krerand K.E., Menard V., Filips K.A. Bədən dismorfik pozuntusu olan şəxslərdə cərrahi və minimal invaziv kosmetik prosedurlar. «Plastik Cərrahiyyə İlliyi» (Ann Plast Surg). 2010;65(1):11–16.
Feusner C.D., Taunsend C., Bistritski A., Bukhaymer S. Bədən dismorfik pozuntusunda üzlərə dair vizual informasiyanın emalı. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2007;64(12):1417–1425.