Pika

XBT-10F98.3	Uşaqların və körpələrin yeyilməyən şeyləri yeməsi
DSM-5-TRF98.3 / F50.83	Pika

1. Tərif və nozologiya

Pika (XBT-11: 6B84; DSM-5-TR: F98.3 uşaqlarda, F50.83 yetkinlərdə) — qida hesab edilməyən, qida dəyəri olmayan maddələrin (gil, saç, kağız, sabun, metal, daş) davamlı (≥ 1 ay) qəbulu ilə xarakterizə olunur və bu davranış inkişaf səviyyəsinə uyğun deyil.

2. Tarixçə

• «Pica» — latın «sağsağan» sözündən (sağsağan hər şeyi yeyir).
• DSM-III (1980) — uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5-də (2013) bütün yaşlarda diaqnoz mümkündür.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: uşaqlarda 4–26%, intellektual əlilliyi olanlarda daha yüksəkdir, hamilə qadınlarda 8–65%, dəmir çatışmazlığı anemiyasında.
• Komorbidlik: autizm, intellektual əlillik, dəmir çatışmazlığı, böyüklərdə malabsorbsiya.

4. Etiologiya və patogenez

• Qidalanma çatışmazlıqları (dəmir, sink) — bəzi pasiyentlərdə pika maddələrinin yeyilməsi nəticəsində bu çatışmazlıq daha da arta bilər.
• Neyroinkişaf pozuntuları (autizm, intellektual əlillik — İƏ) müşahidə edilir.
• Hamiləlik — fizioloji və mikronutrient.
• Mədəni — bəzi ənənələrdə geofagiya (gil qəbulu).

5. Klinik təzahürlər

• Geofagiya (gil, torpaq), trixofagiya (saç), pagofagiya (buz), amilofagiya (nişasta), plumbofagiya (boya — qurğuşun riski).
• Komplikasiyalar: bağırsaq obstruksiyası (trikobezoar), qurğuşun zəhərlənməsi, parazitar infeksiya, diş zədəsi, perforasiya.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida dəyəri olmayan maddələrin davamlı qəbulu ≥ 1 ay.

B. Bu davranış fərdin inkişaf səviyyəsinə uyğun deyil.

C. Mədəni və ya sosial cəhətdən qəbul edilmiş təcrübə deyil.

D. Başqa psixi pozuntu, tibbi vəziyyət kontekstində baş verirsə — ayrıca klinik diqqət tələb edəcək qədər ağırdır (xüsusilə İD və ASP-də).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR ən azı 1 aylıq müddət tələb edir; XBT-11-də müddət meyarı yoxdur — «klinik diqqət tələb edəcək qədər davamlı və ya ağır» deyilir. İnkişaf səviyyəsi hər iki mənbədə eyni qəbul edilir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Müsahibə + müşahidə.
2. Laborator müayinələr — ümumi qan analizi, ferritin, dəmir, qurğuşun və sink səviyyələri.
3. Qarın boşluğunun görüntülənməsi (obstruksiyanın istisnası).
4. Neyroinkişaf qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Dəmir, qurğuşun, sink, parazit testləri.
• Qarın boşluğunun rentgenoqrafiyası / ultrasəs müayinəsi (USM).

8. Müalicə

1. Qidalanma çatışmazlığının korreksiyası (dəmir, sink).
2. Davranış müdaxiləsi — vərdişin əvəzlənməsi (habit reversal), mühitin modifikasiyası, alternativ stimullar.
3. İntellektual əlillik və ASP fonunda — funksional davranış analizi (FBA) və tətbiqi davranış analizinə (ABA) əsaslanan yanaşma.
4. Komplikasiyaların tibbi idarəsi (qurğuşun zəhərlənməsi — xelasiya terapiyası yalnız müəyyən göstərişlər olduqda).
5. Hamiləlikdə — qidalanma ilə bağlı dəstək.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Funksional Davranış Analizi (FBA) — davranışın tətikləyicisi və saxlayıcısının müəyyənləşdirilməsi.
2. Mühit Modifikasiyası — Qeyri-qida maddələrinə əlçatanlığın məhdudlaşdırılması.
3. Qidalanmanın korreksiyası — Dəmir, sink, vitamin əlavələri.
4. ABA əsaslı müdaxilə — İD və ASP-də.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) — uşaqlarda pika qiymətləndirilməsi və qurğuşun skrininqi tövsiyə edir.

9. Proqnoz

• Uşaqlarda qidalanma ilə bağlı korreksiya və davranış müdaxiləsi ilə remissiya.
• İntellektual əlillik (İƏ) və autizm spektri pozuntusu (ASP) fonunda davam edə bilər; uzunmüddətli izləmə tələb olunur.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Pika sadəcə uşağın „kəşf etmə“ davranışıdır»

Sübut: 2 yaşa qədər bu davranış inkişafın normal mərhələsidir; sonrakı davam etməsi klinikdir və komplikasiya riski yaradır.

Mif 2: «Qurğuşun zəhərlənməsi hamı üçün xelasiya terapiyası tələb edir»

Sübut: xelasiya terapiyası yalnız təsdiqlənmiş yüksək səviyyədə (qanda qurğuşun səviyyəsi — BLL ≥ 45 mkq/dl olduqda); aşağı səviyyələrdə ətraf mühitin korreksiyası birinci sıra tədbirdir.

Mif 3: «Hamiləlikdə pika „uşağın istəyidir“, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: dəmir və ya digər çatışmazlığın göstəricisidir; qidalanma ilə bağlı korreksiya tövsiyə edilir.

Mif 4: «İntellektual əlilliyi və ya ASP olan pasiyentlərdə pika qaçılmazdır»

Sübut: davranış müdaxilələri (ABA, FBA) effektivdir; «qaçınılmazdır» fikri trikobezoar və obstruksiya kimi ağır komplikasiyalara gətirib çıxarır.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B84 Pika. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
3. Yanq S.L. Hamiləlikdə pika: köhnə vəziyyət haqqında yeni fikirlər. «Qidalanma üzrə illik icmal» (Annu Rev Nutr). 2010;30:403–422.
4. Hyman S.L. və b. Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) 2020-ci il Klinik Hesabatı (Autizm Spektr Pozuntusu, ASD). «Pediatriya» (Pediatrics). 2020;145(1):e20193447.