Stereotipik hərəkət pozuntusu

XBT-10F98.4	Stereotip hərəki pozuntular
DSM-5-TRF98.4	Stereotipik hərəkət pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Stereotipik hərəkət pozuntusu (XBT-11: 6A06 Stereotyped Movement Disorder; DSM-5-TR: F98.4 Stereotipik hərəkət pozuntusu) — könüllü görünən, təkrarlanan, ritmik, məqsədsiz motor davranışla xarakterizə olunan, gündəlik fəaliyyətə müdaxilə edən və ya bədəni zədələyən neyroinkişaf pozuntusudur. Tipik nümunələr: əllərin yelləməsi (əl çırpma), bədənin yırğalanması (ing. body rocking), baş vurma (ing. head banging), özünü dişləmə, dodaq dişləmə, barmaqlarla oynama.

Pozuntu iki formaya görə təsnif edilir:

• İlkin (primary, idiopatik) — başqa neyroinkişaf və ya somatik pozuntu olmadan, normal intellekt əmsalı (IQ) olan uşaqda;
• İkincili — intellektual əlillik, autizm spektri pozuntusu, sensor məhrumiyyət (görmə və ya eşitmə pozuntusu) və ya tibbi vəziyyət fonunda.

DSM-5-TR-də özünə zərərlə və ya özünə zərər olmadan kvalifikatoru müəyyən edilmişdir.

2. Tarixçə

• Kanner L. (1943) — autizmin təsvirində stereotipik davranışları məhdud-təkrarlanan davranış kateqoriyası kimi qeyd etmişdir.
• 1960–1970-ci illər — intellektual əlilliyə dair qapalı müəssisələrdə yaşayan əhali qruplarında stereotipiya təsvir edilmişdir.
• DSM-III-R (1987) — «Stereotipiya/vərdiş pozuntusu» (ing. Stereotypy/Habit Disorder) ayrı kateqoriya kimi müəyyən edilmişdir.
• Mahone E.M. və b. J Child Neurol 2004, 2014 — sağlam koqnitiv inkişafa malik uşaqlarda «ilkin kompleks motor stereotipiyalar» (ing. primary complex motor stereotypies) sindromunu sistematik təsvir etmişlər; bu işdən əvvəl belə uşaqlar adətən autizm spektri pozuntusu kimi yanlış diaqnoz qoyulurdu.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 (2019) — neyroinkişaf pozuntuları kateqoriyasına daxil edilib; özünə zərər kvalifikatoru saxlanılmışdır.

3. Epidemiologiya

• Müvəqqəti stereotipiyalar sağlam uşaqların 3–15%-ində 3 yaşa qədər müşahidə olunur (Foster L.G. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1998).
• İlkin (primary) klinik stereotipik hərəkət pozuntusu normal koqnitiv inkişaflı uşaqların təxminən 3–4%-ində müşahidə olunur (Freeman R.D. və b. Dev Med Child Neurol 2010).
• İkincili formalar — intellektual əlillikdə 60%-ə qədər; ağır və dərin intellektual əlillikdə təxminən 80% pasiyentdə hansısa formada stereotipiya; autizm spektri pozuntusunda demək olar ki, həmişə bir formada mövcuddur (Bodfish J.W. və b. J Autism Dev Disord 2000).
• Cins: ilkin formalarda oğlanlarda 3:1; ikincili formalarda fərq daha az.
• Başlanğıc yaşı: tipik 3 yaşa qədər (meyar — erkən inkişaf dövrü).
• Özünə zərər vurma (ing. self-injurious behavior; SIB, ÖZV): ümumi əhalidə nadir, lakin ağır intellektual əlillikdə 25–30%, Leş-Nixen və ya Korneliya de Lanqe kimi sindromlarda demək olar ki, həmişə.

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Neyrobioloji mexanizmlər

• Bazal qanqliyalar və korteks-striatum dövrəsinin disfunksiyası müəyyən edilir — vərdiş seçimi (ing. habit selection) və motor inhibisiya proseslərinin pozulması (Singer H.S. Semin Pediatr Neurol 2009).
• Dopaminergik sistem — D1 və D2 reseptorlarının disbalansı; eksperimental modellərdə dopamin aqonistləri stereotipik davranışı gücləndirir.
• Serotoninergik sistem — bəzi pasiyentlərdə SSGİ (seçici serotonin geri alım inhibitorları) qismən cavab verir.
• Opioid sistem — özünə zərər formalarında endogen opioid disrequlyasiyası hipotezi (naltrekson qismən effekt verir).

4.2 Genetik və ailə amilləri

• İlkin stereotipiyada ailə kümələnməsi qeydə alınır — ailə tarixçəsi 25–30% (Mahone 2014).
• Spesifik genetik sindromlarda stereotipiya geniş yayılmışdır — Rett (MECP2), Leş-Nixen (HPRT1), Korneliya de Lanqe (NIPBL), Smit-Magenis (RAI1), kövrək X sindromu (ing. Fragile X, FMR1), Phelan-McDermid (22q13).

4.3 Mühit və davranış amilləri

• Sensor məhrumiyyət — institusional mühit, kor və ya kar uşaqlarda yüksək tezliklə rast gəlinir.
• Davranış mexanizmləri — özünü stimullaşdırma (sensor stimul axtarışı), avtomatik gücləndirmə (ing. intrinsic reinforcement), kontekstə bağlı funksional əlaqə (qaçınma, diqqət).
• Stress və təşviş pozuntuları stereotipiyanın şiddətini gücləndirə bilər.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Tipik motor modellər

• Əllərin çırpılması/yellənməsi (ing. hand flapping) — ən çox rast gəlinən; emosional həyəcan və ya konsentrasiya zamanı.
• Bədənin yırğalanması (ing. body rocking) — oturmuş və ya ayaq üstə.
• Baş vurma — özünə zərər forması; yastığa, divara və ya yerə.
• Bədəni qucaqlama, barmaqlarla oynama, dodaq dişləmə, saç çəkmə.
• Vizual stimullaşdırma — gözlərin önündə əl çevirmə, işığa baxma.
• Özünə zərər vurma (SIB) — baş vurma, dişləmə, çırpma, dəri qaşıma.

5.2 Klinik xüsusiyyətlər

• Müddət — saniyələrdən saatlara; bir epizodda 5–10 dəqiqə tipikdir.
• Tətikləyicilər — həyəcan (xoş və ya stress doğuran), konsentrasiya, məşğuliyyətsizlik (boş vaxt).
• Diqqət ilə dayandırma — pasiyent çağırıldıqda və ya başqa fəaliyyətə yönəldildikdə davranış dayanır (tiklərdən fərqli olaraq qabaqlayıcı hiss yoxdur — premonitory urge).
• Stereotipiyanın funksional rolu — özünü stimullaşdırma, sakitləşdirmə, sensor qıcıqlanmanın idarəsi.

5.3 Komorbidlik

• İntellektual əlillik (ikincili formalarda).
• Tik pozuntusu və OKP əlamətləri (ilkin stereotipiyada komorbidlik 30–50% — Mahone 2014).
• DƏHP — ilkin stereotipiyalı uşaqlarda komorbid 20–35%.
• Təşviş və obsessiv-kompulsiv pozuntuya (OKP) bənzər simptomlar.
• Tikli pozuntular — ayırd etmək çətin ola bilər.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR, XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Təkrarlanan, məqsədsiz, görünüşdə iradi motor davranış (məs. əl yelləmə, bədən yırğalama, baş vurma, özünü dişləmə).

B. Davranış sosial, akademik və ya başqa fəaliyyətlərə müdaxilə edir və ya özünə zərərlə nəticələnir.

C. Başlanğıc erkən inkişaf dövrünə təsadüf edir (adətən 3 yaşa qədər).

D. Davranış maddə (məs. stimulyant) və ya neyroloji vəziyyət (tik pozuntusu, xoreoatetoz, distoniya) ilə tam izah olunmur; trixotillomaniya, dermatillomaniya, obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP), autizm spektri pozuntusu (ASP) və ya başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah edilmir (komorbidlik istisna deyil).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR (F98.4): kvalifikator — özünə zərərlə və ya olmadan; şiddət — yüngül/orta/ağır; əlavə kvalifikatorlar — məlum tibbi və ya genetik vəziyyətlə; intellektual əlillik və ya autizm fonunda.
• XBT-11 (6A06): paralel struktur; «məqsədli olmayan təkrarlanan motor davranış» vurğusu.
• Mahone E.M. və b. J Child Neurol 2014: «ilkin kompleks motor stereotipiyalar» (ing. Primary Complex Motor Stereotypies, PCMS) — normal koqnitiv inkişaflı uşaqlarda ayrıca klinik formaya diqqət; tipik əl və qol stereotipiyaları; autizmlə qarışdırılma riski.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Valideyn müsahibəsi və videoyazı ilə sənədləşdirmə (ailənin telefonla qeyd etdiyi epizodlar diaqnostik baxımdan qiymətlidir).
2. İnkişaf və neyroloji müayinə.
3. Tiklər və başqa hərəkət pozuntuları (xorea, mioklonus, distoniya) ilə differensial diaqnostika — neyroloq konsultasiyası.
4. Komorbidlik skrininq — autizm spektri (M-CHAT-R/F, ADOS-2), intellektual əlillik (Vineland-3, intellekt əmsalı — IQ), DƏHP, təşviş.
5. Sensor pozuntuların istisna edilməsi — eşitmə və görmə testi.
6. Özünə zərər varsa — funksional davranış qiymətləndirməsi (FBA).
7. Spesifik klinik şübhə əsasında — genetik müayinə (xromosomal mikroarray analizi — CMA; FMR1; MECP2; Leş-Nixen sindromunda HPRT aktivliyi və sidik turşusu).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik müsahibə və şkalalar

• Stereotypy Severity Scale (SSS) — Miller J.M., Singer H.S. və b.
• Repetitive Behavior Scale-Revised (RBS-R) — autizm və intellektual əlilliklə komorbid hallarda.
• Video qeydləri — ailənin evdə apardığı epizod qeydləri klinikçi tərəfindən qiymətləndirilir.
• Funksional davranış analizi (FBA) — özünə zərər və ya kontekstə bağlı stereotipiyada müdaxilə planlaşdırması üçün.

7.2 Laborator müayinələr

Rutin göstəriş yoxdur. Klinik şübhə əsasında:

• Genetik panel (xromosomal mikroarray analizi — CMA; kövrək X sindromu) — intellektual əlillik və ya sindromal əlamətlər varsa.
• MECP2 analizi (Rett sindromu olan qızlarda).
• HPRT aktivliyi və sidik turşusu — Leş-Nixen sindromu şübhəsi (özünə dişləmə).
• Tiroid funksiyası və qurğuşun səviyyəsi müayinə edilir.
• Toksikoloji skrininq — yeniyetmələrdə.

7.3 İnstrumental müayinələr

• Elektroensefaloqrafiya (EEQ) — tutma şübhəsi olduqda.
• Beyin MRT — fokal neyroloji əlamətlər və ya reqressiya.
• Eşitmə və görmə testi — sensor məhrumiyyət rolunu qiymətləndirmək üçün.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər

1. Davranış müdaxiləsi birinci sıra müalicədir — funksional davranış analizi əsasında fərdiləşdirilmiş plan.
2. İlkin (primary) stereotipiya halında — pasiyent funksional çətinlik çəkmirsə, müşahidə kifayət ola bilər (Mahone 2014). Ailəyə təbiət və proqnozun izah edilməsi; məcburi müdaxilə tələb edilmir.
3. Funksional çətinlik və ya sosial fəaliyyətə müdaxilə olduqda — Vərdiş əvəzləmə təlimi (HRT — ing. Habit Reversal Training), digər davranışın differensial gücləndirilməsi (DRO), reaksiyanın kəsilməsi və yönləndirilməsi (RIRD) sübutlu davranış müdaxilələridir.
4. Özünə zərər vurmada — multidisiplinar yanaşma; davranış müdaxiləsi + qoruyucu cihazlar (yastıqlı başlıq) + farmakoterapiya (refrakter hallarda).
5. Sensor məhrumiyyət — mühitin zənginləşdirilməsi (oyuncaq, sosial qarşılıqlı təsir), pasiyentə sensor stimul təmin edən alternativ fəaliyyətlər.
6. Komorbidlik müalicəsi — autizm, intellektual əlillik, DƏHP, təşviş.
7. Farmakoterapiya məhdud sübut bazasına malikdir — yalnız ağır, davranış müdaxiləsinə cavab verməyən hallarda; özünə zərər və ya autizm və intellektual əlilliklə komorbidlik kontekstində tətbiq edilir.

8.2 Farmakoterapiya (məhdud sübut)

• Atipik antipsixotik (risperidon, aripiprazol) — autizm/intellektual əlillik fonunda davranış aqressiyası və özünə zərər üçün; ABŞ Qida və Dərman Administrasiyasının (FDA) təsdiqi — risperidon 5–16 yaşlı uşaqlarda autizm spektri pozuntusuna bağlı qıcıqlılıq üçün (özünə zərər daxil), aripiprazol 6–17 yaş ASP qıcıqlılıq üçün. Stereotipik hərəkət pozuntusunun «nüvə» simptomları üçün FDA təsdiqli preparat yoxdur.
• SSGİ — fluoksetin, sertralin — bəzi pasiyentlərdə zəif effekt verir, xüsusilə təşvişlə komorbid hallarda; sübut bazası məhduddur.
• Naltrekson — özünə zərər vurmada nəzərdə tutulur (endogen opioid hipotezi əsasında); RKİ sübutu məhduddur, Symons F.J. və b. Ment Retard Dev Disabil Res Rev 2004 icmal — kiçik effekt ölçüsü.
• Klonidin, quanfasin — komorbid DƏHP və ya yuxu pozuntusunda kömək edə bilər.

8.3 Xüsusi vəziyyətlər

• Özünə zərər (SIB): təcili davranış analizi; qoruyucu vasitələr (dəbilqə, qolu məhdudlaşdıran vasitə) qısamüddətli; davranış intensiv müdaxiləsi; farmakoterapiya refrakter hallarda; ağır hallarda stasionar müalicə.
• Spesifik genetik sindromlar — Leş-Nixen sindromunda özünə dişləmə demək olar ki, həmişə müşahidə olunur; ağız və diş sağlamlığı üzrə güzəştli yanaşma (dişlərin çıxarılması son seçimdir); allopurinol metabolik pozuntunun korreksiyası üçün tətbiq edilir.
• Sensor məhrumiyyət — mühit dəyişikliyi, alternativ sensor input.

8.4 Müalicə metodikaları

1. Vərdiş Əvəzləmə Təlimi (ing. Habit Reversal Training, HRT) — Azrin (Azrin N.H.), Nann (Nunn R.G.) — Beş əsas komponent — davranışın tanınması (ing. awareness training), rəqib davranışın öyrədilməsi (ing. competing response training), motivasiya komponenti, sosial dəstək, ümumiləşdirmə təlimi (ing. generalization training). Stereotipik hərəkət pozuntusunda və tik pozuntularında sübutlu. Sübut: Specht M.W. və b. Dev Med Child Neurol 2017 RKİ — ilkin kompleks motor stereotipiyada şiddət azalması.
2. Digər Davranışın Differensial Gücləndirilməsi (ing. Differential Reinforcement of Other behavior, DRO) — Stereotipiya olmadan keçən vaxt intervallarının müsbət gücləndirilməsi (nişan, tərifləmə, fəaliyyət). İntellektual əlillik fonunda effektivdir. Tətbiqi davranış analizinin (ABA) əsas komponentlərindən biridir.
3. Reaksiyanın Kəsilməsi və Yönləndirilməsi (ing. Response Interruption and Redirection, RIRD) — Stereotipiya başladıqda fasilə və alternativ məşğuliyyət tapşırığına yönləndirmə. Vokal stereotipiyalarda və ağır hallarda istifadə olunur. Ahearn W.H. və b. J Appl Behav Anal 2007.
4. Funksional Davranış Qiymətləndirməsi (FBA; ing. Functional Behavior Assessment — FBA) — Davranışın öncül stimulu (antecedent), funksional nəticəsi və kontekstinin sistematik analizi — müdaxilə planının fərdiləşdirilməsinin əsası. ABA və PBS daxilində.
5. Stereotipiya Şiddət Şkalası (ing. Stereotypy Severity Scale, SSS) — Miller (Miller J.M.), Singer (Singer H.S.) — Stereotipiyanın tezliyi, müddəti, intensivliyi və müdaxiləyə ehtiyac dərəcəsi standart şəkildə qiymətləndirilir.
6. Təkrarlanan Davranış Şkalası-Yenilənmiş (ing. Repetitive Behavior Scale-Revised, RBS-R) — Bodfiş (Bodfish J.W.) və b. — 43 maddəlik valideyn sorğusu — stereotipiya, özünə zərər, kompulsiv davranış, ritual davranış, eyniliyə tələb, məhdud davranış altşkalaları. Autizm və intellektual əlillik komorbid hallarda istifadə.

8.5 Mənbələr arasında fərqlər

• Mahone E.M. və b. J Child Neurol 2014: ilkin formalarda məcburi müdaxilə tələb edilmir; ailəyə proqnoz və təbiət izahı; HRT yeniyetməlikdə effektiv.
• Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) — özünə zərər vurma protokolu: intellektual əlilliyi olan uşaqlarda multimodal yanaşma.
• NICE NG11 («Davranış çətinlikləri və öyrənmə əlillikləri», 2015): intellektual əlillikdə davranış müdaxiləsi birinci sıra; antipsixotik yalnız refrakter hallarda və qısamüddətli.

9. Proqnoz

Əlverişli proqnoz amilləri

• İlkin forma zamanı intellekt əmsalı (IQ) normaldır.
• Özünə zərər olmaması.
• Erkən HRT müdaxilə cavabı.
• Komorbidlik olmaması.
• Ailənin dəstəyi və realist gözləntilər də əlverişli amillər sırasındadır.

Əlverişsiz proqnoz amilləri

• İkincili forma — ağır intellektual əlillik və ya genetik sindrom kontekstində.
• Özünə zərər vurma — xüsusilə Leş-Nixen və Korneliya de Lanqe sindromları.
• Komorbid autizm spektri pozuntusunun (ASP) olması əlverişsiz proqnoz amilidir.
• Davranış müdaxiləsinə cavabın olmaması əlverişsiz proqnoz amilidir.

İzləmə hədəfləri

• Stereotipiyaların tezliyi, müddəti və intensivliyi (SSS) hər 3–6 ayda bir qiymətləndirilməlidir.
• Funksional pozulma və özünə zərər verən davranış monitorinq edilməlidir.
• Komorbid pozuntuların (autizm spektri pozuntusu, DƏHP, təşviş, OKP) skrininqi aparılmalıdır.
• Yeniyetməlik və yetkinlikdə sosial uyğunlaşma dəstəyi.
• Farmakoterapiya alan pasiyentlərdə yan təsirlərin (metabolik, EKPS) izlənməsi aparılmalıdır.

10. Miflər və yanlış inanclar

10.1 Etiologiya mifləri

Mif 1: «Stereotipiya həmişə autizmin əlamətidir»

Niyə yayılmışdır: stereotipiyaların autizmin DSM-5 meyarlarına daxil olması və kütləvi informasiya vasitələrində birinci növbədə autizmlə əlaqələndirilməsi.

Klinik və bioloji məntiq: Mahone E.M. və b. J Child Neurol 2004, 2014 — «İlkin kompleks motor stereotipiyalar» sindromu normal koqnitiv inkişaflı uşaqlarda sosial qarşılıqlı əlaqə çatışmazlığı və ya məhdud-təkrarlanan davranış paterni olmadan da baş verə bilər. Bu uşaqların 30–50%-ində komorbid DƏHP, tik və ya OKP əlamətləri ola bilər, əksəriyyətində isə müşahidə olunmur.

Sübut: Mahone 2014; Freeman R.D. və b. Dev Med Child Neurol 2010 — ilkin stereotipiya autizmdən fərqli vahiddir.

Real klinik addım: hər stereotipik davranışlı uşaq üçün autizm spektri pozuntusu differensial diaqnoz kimi ayrıca qiymətləndirilməlidir; komorbid olmasa, ailə qorxudulmamalıdır.

Mif 2: «Stereotipiya pis tərbiyə və ya emosional məhrumiyyətin nəticəsidir»

Niyə yayılıb: 1960-cı illərdə internat müəssisələrində saxlanılan uşaqlarda yüksək yayılma göstəriciləri «məhrumiyyət» nəzəriyyəsini gücləndirdi.

Sübut: Singer H.S. Semin Pediatr Neurol 2009 — stereotipiya neyrobioloji əsaslı pozuntudur, bazal qanqlionların və kortiko-striatal dövrənin disfunksiyası ilə əlaqədardır. Sensor məhrumiyyət şiddətinə təsir göstərə bilər, lakin onun etiologiyası deyildir. Sağlam ailə mühitində böyüyən, dəstəkləyici ailəsi olan uşaqlarda da müşahidə olunur.

Mif 3: «Uşaq yaşa görə keçəcək — heç bir müalicə tələb olunmur»

Sübut: Müvəqqəti uşaqlıq stereotipiyaları 3 yaşa qədər azala bilər; lakin ilkin klinik stereotipiya tipik olaraq davam edir — Mahone 2014 izləmə tədqiqatları yetkinliyə qədər sənədləşmişdir. Ailəyə real proqnoz izah edilməlidir; özünə zərər və ya funksional pozulma varsa müdaxilə tələb olunur.

10.2 Zərərli və ya yanlış üsullar

Mif 4: «Uşağı fiziki məhdudlaşdırmaq (qolların fiksasiyası, hərəkətin məhdudlaşdırılması) stereotipiyanı aradan qaldırar»

Niyə yayılmışdır: intuitiv olaraq davranışın «saxlanması» simptomu aradan qaldırır kimi görünür.

Klinik məntiq və sübut: davamlı fiziki məhdudlaşdırma kontrproduktivdir — pasiyentin distresini artırır, avtonomiyasını pozur, dəri zədəsi və kontrakturalar yaradır. NICE NG11 (2015), Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) — məhdudlaşdırma yalnız təcili və qısamüddətli özünə zərər vəziyyətlərində qoruyucu məqsədlə; davamlı müalicə kimi tövsiyə edilmir. Funksional davranış analizi əsaslı müsbət davranış dəstəyi (ing. PBS — positive behavior support) üstün.

Mif 5: «Cəza (kəskin yenidən istiqamətləndirmə, danlama, fiziki cəza) stereotipiyanı aradan qaldırar»

Sübut: NICE NG11 — cəza əsaslı yanaşma davranışın azaldılmasında effektiv deyil; emosional zərər və travma riski yaradır. Tətbiqi davranış analizi (ABA) praktikası da müasir formada cəza əvəzinə müsbət gücləndirməyə (differensial gücləndirmə — DRO) əsaslanır.

Mif 6: «Antipsixotiklər bütün stereotipik hərəkətlərə effektivdir»

Sübut: antipsixotiklər (risperidon, aripiprazol) FDA təsdiqi autizm spektri pozuntusu (ASP) ilə bağlı irritabillik üçün — özünə zərər daxil. İlkin stereotipiya üçün FDA təsdiqi yoxdur; əsas stereotipiya simptomlarına təsiri məhduddur. Yan təsir yükü (metabolik, EKPS, prolaktin) əhəmiyyətlidir. NICE NG11 — antipsixotik yalnız refrakter ağır davranış üçün və qısamüddətli.

10.3 Səmərəsiz və ya elmi cəhətdən əsassız üsullar

Mif 7: «Sensor inteqrasiya terapiyası (Ayres SI) stereotipiyanı aradan qaldırır»

Sübut: AAP-ın 2012-ci il sensor inteqrasiya bəyanatı — terapevtik təsiri «tədqiqatı davam edən» kimi təsnif edilir; stereotipik davranış üçün spesifik effekt sübutu zəifdir. Funksional davranış müdaxiləsi (HRT, DRO) sübut baxımından üstündür.

Mif 8: «Hiperbarik oksigen kamerası, kök hüceyrə inyeksiyaları, xelasiya terapiyası stereotipiyanı aradan qaldırar»

Sübut: Cochrane və FDA xəbərdarlıqları (autizm fonunda da eyni mövqe) — bu müdaxilələrin stereotipiya və ya neyroinkişaf pozuntusu üçün effekti yoxdur, risk profili əhəmiyyətlidir.

Mif 9: «Xüsusi pəhriz (qlutensiz, kazeinsiz) stereotipiyanı aradan qaldırar»

Sübut: Hyman S.L. və b. AAP 2020 — stereotipiya və ya autizm üçün xüsusi pəhrizin effekti sübut edilməyib.

Mif 10: «EEQ neyrofidbek stereotipiyanı aradan qaldırar»

Sübut: spesifik stereotipik hərəkət pozuntusu üçün neyrofidbek sübut bazası yoxdur. DƏHP-də yüngül effekt, lakin stereotipik davranışa ekstrapolyasiya əsassızdır.

Mif 11: «Homeopatiya, akupunktura, kraniosakral terapiya»

Sübut: heç birinin stereotipik hərəkət pozuntusu üçün effekti sübut edilməyib.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Ölüm və Xəstələnmə Statistikası üzrə XBT-11. 6A06 Stereotipik hərəkət pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. Vaşinqton: APA Publishing; 2022.
3. Mahone E.M., Bridges D., Prahme C., Singer H.S. Uşaqlarda təkrarlanan qol və əl hərəkətləri (kompleks motor stereotipiyaları). «Uşaq Nevrologiyası Jurnalı» (J Child Neurol). 2004;19(5):379–383.
4. Singer H.S. Motor stereotipiyaları. «Seminars in Pediatric Neurology» (Semin Pediatr Neurol). 2009;16(2):77–81.
5. Freeman R.D., Soltanifar A., Baer S. Stereotipik hərəkət pozuntusu: asanlıqla gözdən qaçırılan. «İnkişaf Təbabəti və Uşaq Nevrologiyası» (Dev Med Child Neurol). 2010;52(8):733–738.
6. Bodfiş C.V., Simons F.C., Parker D.E., Levis M.H. Autizmdə təkrarlanan davranışın növləri: əqli geriliyə nisbətdə müqayisələr. «Autizm və İnkişaf Pozuntuları Jurnalı» (J Autism Dev Disord). 2000;30(3):237–243.
7. Spekt M.V., Mahone E.M., Klayn T. və b. İlkin kompleks motor stereotipiyalar üçün valideyn tərəfindən həyata keçirilən davranış terapiyasının effektivliyi. «İnkişaf Təbabəti və Uşaq Nevrologiyası» (Dev Med Child Neurol). 2017;59(2):168–173.
8. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE) Təlimatı NG11. Çətin davranış və öyrənmə əlillikləri: davranışı çətin olan öyrənmə əlilliyi olan şəxslər üçün profilaktika və müdaxilələr. 2015.
9. Simons F.C., Tompson A., Rodriqez M.C. Özünə zərər verən davranış və naltrekson müalicəsinin effektivliyi: kəmiyyət sintezi. «Əqli Gerilik və İnkişaf Əlillikləri üzrə Tədqiqat İcmalları» (Ment Retard Dev Disabil Res Rev). 2004;10(3):193–200.
10. Ahern V.H., Klark K.M., MakDonald R.P., Çunq B.İ. Autizmli uşaqlarda vokal stereotipiyanın qiymətləndirilməsi və müalicəsi. «Tətbiqi Davranış Analizi Jurnalı» (J Appl Behav Anal). 2007;40(2):263–275.
11. Foster L.G. Məktəbəqədər uşaqlarda əsəbi vərdişlər və stereotipli davranışlar. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry). 1998;37(7):711–717.
12. Hyman S.L., Levy S.E., Myers S.M.; Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) Əlilliyi olan Uşaqlar üzrə Şurası. Autizm Spektri Pozuntusu olan uşaqların müəyyən edilməsi, qiymətləndirilməsi və idarə olunması. «Pediatriya» (Pediatrics). 2020;145(1):e20193447.
13. Azrin N.H., Nunn R.G. Vərdişin dəyişdirilməsi: əsəbi vərdişlərin və tiklərin aradan qaldırılması üsulu. «Davranış Tədqiqatı və Terapiyası» (Behav Res Ther). 1973;11(4):619–628.
14. Miller C.M., Singer H.S., Bridges D.D., Varanç H.R. Autizm olmayan uşaqlarda stereotipik hərəkətlərin müalicəsi üçün davranış terapiyası. «Uşaq Nevrologiyası Jurnalı» (J Child Neurol). 2006;21(2):119–125.