Klinik Psixiatriya

Piromaniya

XBT-10F63.1Yanğına patoloji hərislik [piromaniya]
DSM-5-TRF63.1Piromaniya

1. Tərif və nozologiya

Piromaniya (XBT-11: 6C70; DSM-5-TR: F63.1) — qəsdli, məqsədli yanğın salma davranışı; aktdan əvvəl gərginlik və ya emosional həyəcan, aktdan sonra rahatlıq və ya zövq. Maliyyə qazancı, intiqam və ya ideoloji məqsəd olmadan baş verir; nadir impuls nəzarəti pozuntusudur.

2. Tarixçə

  • Marc C.C.H. (1833) — «monomanie incendiaire» termini.
  • DSM-III (1980) — impuls nəzarəti pozuntuları bölməsinə daxil edilmişdir.
  • XBT-11 (2019) — impuls nəzarəti pozuntuları kateqoriyasına daxil edilmişdir.

3. Epidemiologiya

  • Nadir — yanğın salma hadisələrinin yalnız təxminən 3–10%-i piromaniya meyarlarına çatır (əksər yanğın salma maliyyə, intiqam və ya başqa motivasiya ilə bağlıdır).
  • Cins: kişilərdə daha yüksəkdir.
  • Başlanğıc: yeniyetməlik dövrünə təsadüf edir.
  • Komorbidlik: davranış pozuntusu, ASŞP, İD, DƏHP, digər maddə istifadəsi pozuntusu.

4. Etiologiya və patogenez

  • Çoxsaylı amillər — neyrobioloji impuls nəzarəti, koqnitiv çatışmazlıq, ailə disfunksiyası.
  • Komorbid pozuntular tipikdir.

5. Klinik təzahürlər

  • Təkrarlanan qəsdli yanğın salma.
  • Aktdan əvvəl gərginlik və ya affektiv həyəcan (bax: meyar B).
  • Yanğına, atributlara (alov, alət) heyranlıq.
  • Aktdan sonra zövq, rahatlıq.
  • Maliyyə qazancı, intiqam, ideoloji məqsəd və ya psixotik motivasiya (sayıqlama) yoxdur.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Birdən çox qəsdli və məqsədli yanğın salma.

B. Aktdan əvvəl gərginlik və ya affektiv həyəcan.

C. Yanğına, onun atributlarına və situasiya kontekstinə heyranlıq.

D. Yanğın salarkən, onu müşahidə edərkən və ya nəticələrində iştirak edərkən zövq, rahatlıq və ya məmnunluq yaranır.

E. Yanğın maliyyə qazancı, intiqam, ideoloji və ya sosial-politik məqsəd, sayıqlama və ya hallüsinasiya, yaxud mühakimənin pozulması ilə şərtlənmir.

F. Davranış pozuntusu, manik epizod, ASŞP ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR və XBT-11 meyarları oxşardır.
  • Klinik praktikada nadir; əksər yanğın salma halları motivasiyaya əsaslanır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə, ailə və şahid məlumatları əsasında aparılır.
  2. Motivasiya tarixçəsi piromaniya meyarlarına uyğunluq baxımından qiymətləndirilir.
  3. Komorbidlik (ASŞP, davranış pozuntusu, manik, psixoz, İD, DƏHP).
  4. Hüquqi kontekstdə adli psixiatriya konsultasiyası tələb olunur.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Davranış pozuntusu (6C91) Çoxsaylı antisosial davranış.
ASŞP (Antisosial şəxsiyyət) Davamlı antisosial model.
Manik epizod Affektiv epizodla əlaqəli.
Psixotik motivasiya Sayıqlama və ya hallüsinasiyalar (məs. «səslər»); şizofreniya və sayıqlama pozuntusu.
İntiqam / maliyyə / ideoloji Klinik diaqnoz deyil — adli mövzu.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • Psixiatrik müsahibə.
  • İntellektual qiymətləndirmə.
  • İmpulsivlik şkalaları (Barratt İmpulsivlik Şkalası, Barratt Impulsiveness Scale).
  • Adli kontekstdə strukturlaşdırılmış risk qiymətləndirməsi (HCR-20 — Historical-Clinical-Risk Management-20; VRAG — Violence Risk Appraisal Guide).

8. Müalicə

  1. Sübut bazası məhduddur (nadir pozuntu).
  2. KDT — impuls nəzarəti, tətikləyicilərin idarəsi, ekspozisiya (məruz qalma) və alternativ davranışın formalaşdırılması.
  3. Komorbid pozuntuların müalicəsi (ASŞP-də terapevtik məhdudiyyət, İD-də davranış müdaxiləsi, DƏHP-də stimulyant).
  4. SSGİ — impuls nəzarəti üçün off-label.
  5. Hüquqi-psixiatrik koordinasiya (hospitalizasiya, məhkəmə qərarı).

8.1 Müalicə metodikaları

  1. İmpuls nəzarəti üçün KDT — tətikləyicinin müəyyənləşdirilməsi, davranış əvəzləyicisi.
  2. Komorbidlik müalicəsi — Davranış pozuntusu, İD (intellektual əlillik) və DƏHP üçün spesifik müdaxilə.
  3. Məhkəmə-psixiatrik risk qiymətləndirməsi — HCR-20, VRAG.

9. Proqnoz

  • Sübut bazası məhduddur; proqnozu komorbid pozuntular və psixososial dəstək müəyyən edir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Bütün yanğınsalanlar piromaniyalıdır»

Sübut: yanğın salma hallarının əksəriyyəti motivasiyaya əsaslanır (maliyyə, intiqam) — piromaniya deyil; təxminən 3–10% klinik diaqnoza uyğun.

Mif 2: «Piromaniya yalnız uşaqlarda rast gəlinir»

Sübut: Xəstəlik adətən yeniyetməlik dövründə başlayır, lakin yetkinlikdə də davam edə bilər.

Mif 3: «Spesifik effektiv farmakoterapiya var»

Sübut: FDA təsdiqi yoxdur; SSGİ təsdiqlənməmiş göstərişlə (off-label) tətbiq olunur; sübut bazası məhduddur.

Mif 4: «Yalnız hüquqi cəza kifayətdir»

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6C70 Piromaniya. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Börton P.R., MakNeyl D.E., Baynder R.L. Od qoyma, kəsdirib-yandırma, piromaniya və məhkəmə psixi sağlamlıq eksperti. «Amerika Psixiatriya və Hüquq Akademiyasının Jurnalı» (J Am Acad Psychiatry Law). 2012;40(3):355–365.