Aqorafobiya

XBT-10F40.0	Aqorafobiya
DSM-5-TRF40.00	Aqorafobiya

1. Tərif və nozologiya

Aqorafobiya (XBT-11: 6B02; DSM-5-TR: F40.00) — qaçışın çətin olduğu və ya kömək əldə oluna bilməyəcəyi vəziyyətlərdən (ictimai nəqliyyat, açıq sahələr, qapalı sahələr, izdiham, evdən tək çıxma) həddən artıq qorxu və qaçınmadır. Pasiyent panik tutması və ya digər fəaliyyəti pozan simptomların inkişaf etməsindən qorxur.

2. Tarixçə

• Westphal C. (1872) «aqorafobiya» (ing. «agoraphobia») — yunan «agora» (meydan) və «fobos» (qorxu) sözlərindən yaranmışdır.
• DSM-III (1980)-də panik pozuntu ilə birlikdə təsnif edilmişdir.
• DSM-5 (2013), XBT-11 — aqorafobiya panik pozuntudan ayrıca kateqoriya kimi rəsmiləşdirilmişdir (komorbidlik mümkündür, lakin hər biri ayrı diaqnoz kimi qoyulur).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2,5%.
• Cins: qadınlarda 2 dəfə çoxdur.
• Başlanğıc: gənc-orta yetkinlik.
• Komorbidlik: panik pozuntu 50%, TDP, başqa təşviş, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik təxminən 48% (Mosing M.A. və b. Depress Anxiety 2009;26(11):1004–1011).
• Klassik şərtləndirmə — panik tutması müəyyən vəziyyətdə baş verdikdə həmin vəziyyətə qorxu keçir.
• Koqnitiv amillər — katastrofizasiya (fəlakətləşdirmə) («kömək gəlməyəcək»).

5. Klinik təzahürlər

Tipik qaçınılan vəziyyətlər:

• İctimai nəqliyyat (avtobus, qatar, təyyarə).
• Açıq sahələr (meydan, körpü, geniş ərazi).
• Qapalı sahələr (mağaza, kinoteatr).
• Növbəyə durmaq və ya izdiham.
• Evdən tək çıxma.

Pasiyentdə qaçınma, «təhlükəsizlik» davranışları (yoldaş, mobil telefon, dərman daşıması), qismən və ya tam evə qapanma müşahidə olunur; ağır halda pasiyent ümumiyyətlə evdən çıxa bilmir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Aşağıdakı beş kateqoriyadan 2 və ya daha çoxunda əhəmiyyətli qorxu və ya təşviş:

1. İctimai nəqliyyat;
2. Açıq sahələr;
3. Qapalı sahələr;
4. Növbə və ya izdiham;
5. Evdən tək çıxma.

B. Bu situasiyalar qorxulur, çünki panik tutması və ya fəaliyyəti pozan simptom baş verdikdə qaçmaq çətin olacaq və ya kömək gəlməyə bilər.

C. Situasiyalar demək olar ki, həmişə qorxu yaradır.

D. Aktiv qaçınma, yoldaş tələbi və ya kəskin təşvişlə tab gətirmə müşahidə olunur.

E. Qorxu situasiyaya uyğun olmayan dərəcədədir.

F. Simptomlar DSM-5-TR-ə görə ən azı 6 ay davam edir.

G. Əhəmiyyətli funksional pozulma.

H. Tibbi və ya başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — aqorafobiya panik pozuntudan ayrı; komorbid olduqda hər ikisi üzrə diaqnoz qoyulur.
• NICE CG113 — aqorafobiya panik pozuntu ilə oxşar müdaxilə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — qaçınılan situasiyalar, panik pozuntu (6B01) tarixçəsi, funksional pozulma.
2. SCID-5, MINI.
3. Aqorafobiya üçün Hərəkətlilik İnventarı (ing. Mobility Inventory for Agoraphobia, MIA) — qaçınma şiddəti.
4. Komorbidlik (panik, TDP, maddə).
5. Tibbi müayinə.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• MIA, ACQ, BSQ.
• ÜTP-7, PHQ-9, PDSS komorbidlik.

8. Müalicə

1. Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) ekspozisiya əsaslıdır: qaçınılan situasiyalara pilləli canlı (in vivo) ekspozisiya və koqnitiv yenidən strukturlaşdırma tətbiq edilir; birinci sıra müalicədir və effekt böyükdür.
2. SSGİ və ya SNGİ — birinci sıra farmakoterapiya (panik pozuntu kimi).
3. Benzodiazepinlər yalnız qısamüddətli istifadə üçün tövsiyə olunur.
4. Virtual reallıq ekspozisiyası — alternativ; sübut bazası inkişaf etməkdə.
5. Müalicə müddəti — remissiyadan sonra ≥ 12 ay.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Canlı (in vivo) ekspozisiya — pilləli yaxınlaşma: pasiyent qaçınılan situasiyalara strukturlaşdırılmış şəkildə daxil olur; terapevt müşayiət edə bilər (terapevtin müşayiəti ilə ekspozisiya). Birinci sıra metod.
2. Virtual Reallıq Ekspozisiya Terapiyası (ing. Virtual Reality Exposure Therapy, VRET) — klinikada virtual mühit yaradılır; in vivo ekspozisiyaya alternativ. Botella C. və b. Clin Psychol Psychother 2007.
3. Panik pozuntu üçün KDT (Clark D.M., Barlow D.H.) — aqorafobiyaya uyğunlaşdırılmış — İnteroseptiv + in vivo ekspozisiya.
4. Mobillik Sorğusu (ing. Mobility Inventory for Agoraphobia, MIA) — Çamblez D.L. — 26 situasiya; tək və yoldaşla qaçınma dərəcəsi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG113 — KDT və SSGİ birinci sıra müalicə kimi göstərilir.
• Katzman 2014 — eyni.
• Sánchez-Meca J. və b. Clin Psychol Rev 2010;30(1):37–50 meta-analizinə görə ekspozisiya əsaslı KDT böyük effekt göstərmişdir.

9. Proqnoz

• Ekspozisiya əsaslı KDT ilə əksər pasiyentlərdə funksional bərpa müşahidə olunur.
• Erkən müdaxilə olmadıqda xronikləşmə baş verir və pasiyent evdən çıxa bilmir.
• Komorbid TDP pis proqnoz göstəricisidir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Aqorafobiyalı pasiyenti qorxduğu situasiyalarla üzləşdirməmək lazımdır»

Sübut: qaçınma simptomları gücləndirir; ekspozisiya əsas terapevtik mexanizmdir.

Mif 2: «Aqorafobiya panik pozuntunun „alt-tipi“dir»

Sübut: DSM-5-TR və XBT-11 — ayrı diaqnostik kateqoriyalar; komorbid mümkündür, lakin biri olmadan da baş verə bilər.

Mif 3: «Pasiyent „tənbəl“dir, çıxmaq istəmir»

Sübut: aqorafobiya neyrobioloji və davranış əsaslı klinik pozuntudur; bu, iradə zəifliyi və ya xarakter problemi deyildir.

Mif 4: «Yalnız dərman aqorafobiyanı sağaldır, terapiya zəruri deyil»

Sübut: ekspozisiya əsaslı KDT olmadan davamlı remissiya çətindir; farmakoterapiya yalnız özü tətbiq edildikdə qaçınma davranışını dəyişdirmir.

Mif 5: «İnternetdən sifariş və distant təhsil sayəsində evdən çıxmamaq aqorafobiyalı pasiyent üçün uyğun həyat tərzidir»

Sübut: ailənin uyğunlaşdırıcı davranışı (accommodation) qısamüddətli rahatlıq verir, lakin xəstəliyi gücləndirir və funksional səviyyəni azaldır.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6B02 Aqorafobiya. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). CG113. 2011/2020.
4. Sançez-Meka C. və b. Aqorafobiyalı və ya aqorafobiyasız panik pozuntunun psixoloji müalicəsi: meta-analiz. «Klinik Psixologiya İcmalı» (Clin Psychol Rev). 2010;30(1):37–50.
5. Çamblez D.L., Kaputo Q.C., Casin S.E. və b. Aqorafobiya üçün Hərəkətlilik İnventarı. «Davranış Tədqiqatları və Terapiyası» (Behav Res Ther). 1985;23(1):35–44.
6. Botelya K., Qarsia-Palasyos A., Villa H. və b. Panik pozuntu və aqorafobiyanın müalicəsində virtual reallıq ekspozisiyası. «Klinik Psixologiya və Psixoterapiya» (Clin Psychol Psychother). 2007;14(3):164–175.