Kleptomaniya

XBT-10F63.2	Oğurluğa patoloji hərislik (kleptomaniya)
DSM-5-TRF63.2	Kleptomaniya

1. Tərif və nozologiya

Kleptomaniya (XBT-11: 6C71; DSM-5-TR: F63.2) — şəxsi istifadə və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşyaların oğurlanması üçün təkrarlanan müqavimət göstərə bilməyən impuls; aktdan əvvəl gərginlik, aktdan sonra isə rahatlıq və ya zövq hissi müşahidə olunur.

2. Tarixçə

• Esquirol (1838) — «kleptomanie».
• DSM-III — impuls nəzarəti pozuntuları.
• XBT-11 — impuls nəzarəti pozuntuları.

3. Epidemiologiya

• Mağaza oğurluğu hadisələrinin yalnız təxminən 5%-i kleptomaniyaya uyğundur (əksər oğurluq motivasiyaya əsaslanan).
• Cins: kişilərlə müqayisədə qadınlarda daha yüksəkdir (klinik nümunələrdə).
• Komorbidlik: əhval pozuntuları müxtəlif tədqiqat silsilələrində 45–100%, TDP təxminən 65%-ə qədər; təşviş, OKP, yemə pozuntuları, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• Serotonin və opioid sistemlərinin disrequlyasiyası hipotezi (Grant J.E.).
• Komorbid affektiv və impulsivlik pozuntuları.

5. Klinik təzahürlər

• Oğurluq aktına müqavimət göstərmə uğursuzluğu — şəxsi və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşya.
• Aktdan əvvəl gərginlik artımı.
• Aktdan sonra rahatlıq, zövq.
• Oğurluq qəzəb, intiqam və ya psixotik motivasiya ilə deyil.
• Əşyalar tipik olaraq sonradan atılır, gizlədilir və ya gizlicə geri qaytarılır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Şəxsi və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşyaları oğurlamağa təkrarlanan müqavimət göstərə bilməyən impuls.

B. Aktdan əvvəl gərginlik.

C. Aktdan sonra rahatlıq, zövq.

D. Oğurluq qəzəb, intiqam, sayıqlama və ya hallüsinasiyaya cavab olaraq törədilmir.

E. Davranış pozuntusu, manik epizod, ASŞP ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Kleptomaniya Simptomlarının Qiymətləndirilməsi Şkalası (ing. Kleptomania Symptom Assessment Scale, K-SAS) — Grant J.E.
3. Komorbid TDP, təşviş, OKP, yemə pozuntuları.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• K-SAS.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Naltrekson — Grant J.E. və b. Biol Psychiatry 2009 RKİ — kleptomaniyada təsir (Grant J.E. və b., 2009; 50–150 mq/gün).
2. KDT — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, gizli sensibilizasiya, imaqinal desensibilizasiya.
3. SSGİ — komorbid TDP üçün.
4. Multidisiplinar yanaşma — hüquqi kontekst.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Naltrekson — opioid antaqonisti; kleptomaniyada oğurlama istəyini (craving) azaldır.
2. İmpuls nəzarəti üçün KDT — tətikləyicilərin idarə edilməsi.
3. Kleptomaniya Simptomlarının Qiymətləndirilməsi Şkalası (ing. Kleptomania Symptom Assessment Scale, K-SAS) — Şiddət şkalası.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Grant J.E. — naltrekson sübut bazası.

9. Proqnoz

• Naltrekson və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid TDP pis proqnoz göstəricisidir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Bütün təkrarlanan oğurluq kleptomaniyadır»

Sübut: əksər oğurluq motivasiya-əsaslı; kleptomaniya nadir.

Mif 2: «Pasiyent öz iradəsi ilə dayandıra bilər»

Sübut: impuls nəzarəti pozuntusudur — müqavimət göstərmədə uğursuzluq əsas klinik diaqnostik xüsusiyyətdir.

Mif 3: «Hüquqi cəza tək kifayətdir»

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

Mif 4: «Spesifik müalicə yoxdur»

Sübut: naltrekson sübut bazası (Grant 2009 RKİ); KDT effektivdir.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6C71 Kleptomaniya. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
3. Qrant C.E. və b. Kleptomaniyanın müalicəsində opioid antaqonisti naltreksonun ikiqat kor, plasebo nəzarətli tədqiqi. «Bioloji Psixiatriya» (Biol Psychiatry). 2009;65(7):600–606.