Ümumiləşmiş təşviş pozuntusu (ÜTP)

XBT-10F41.1	Generalizə edilmiş həyəcan pozuntusu
DSM-5-TRF41.1	Ümumiləşmiş təşviş pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Ümumiləşmiş təşviş pozuntusu (ing. XBT-11: 6B00 Generalised Anxiety Disorder; DSM-5-TR: F41.1) — ən azı bir neçə ay (DSM-5-TR-də ≥ 6 ay) ərzində davam edən, çoxsaylı həyat sahələrini (iş, ailə, sağlamlıq, gündəlik mövzular) əhatə edən, idarə oluna bilməyən, yetərli səbəb olmadan yaranan həddən artıq narahatlıqla xarakterizə olunan pozuntudur. Bu pozuntu əhəmiyyətli somatik simptomlarla (gərginlik, yorğunluq, yuxu pozulması) müşayiət olunur.

2. Tarixçə

• 1895–1960-cı illər — «təşviş nevrozu» (alm. Angstneurose) termini; onu Ziqmund Freyd təqdim etmişdir.
• DSM-III (1980) — «anxiety neurosis» → panik pozuntu və ÜTP ayrılması; ÜTP qalıq kateqoriya idi.
• DSM-IV (1994), DSM-5 (2013) — ÜTP ayrı pozuntu kimi; ≥ 6 aylıq müddət; xarakterik somatik simptomlar.
• XBT-11 (2019) — diaqnoz üçün müddət tələbini «bir neçə ay» kimi formulə etmişdir (DSM-5-dən az sərt).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 3–9% (Kessler R.C. və b. WMH icmalları).
• İllik yayılma: təxminən 2–3%.
• Cins: qadınlarda 2 dəfə çoxdur.
• Başlanğıc ikipilləlidir (ing. bimodal) — yeniyetməlik və orta yaş; gedişi çox vaxt xronikdir.
• Komorbidlik: TDP təxminən 60%, sosial təşviş pozuntusu, panik pozuntu, maddə istifadəsi, somatik (qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, kardial şikayətlər).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 30–40% (Hettema J.M. və b. Am J Psychiatry 2001 meta-analiz).
• Neyrobioloji — amiqdala hiperresponsivliyi, prefrontal-amiqdala tənzimləməsinin pozulması; GABA-ergik və serotoninergik disrequlyasiya.
• Şəxsiyyət xüsusiyyətləri (nevrotizm, davranışın inhibisiyası) yüksək risk amilləridir.
• Mühit — uşaqlıq travması, xronik stress, valideynin hədsiz himayəsi.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Psixoloji simptomlar

• Çoxsaylı sahələri əhatə edən idarə oluna bilməyən narahatlıq.
• «Narahatlıq haqqında narahatlıq» (ing. «worry about worry») — meta-narahatlıq (Wells A. konsepsiyası).
• Konsentrasiya çətinliyi, fikrin boş qalması.
• Qıcıqlanma.

5.2 Somatik simptomlar

• Əzələ gərginliyi.
• Yorğunluq.
• Yuxu pozulması (yatmaq çətinliyi, yuxunu saxlaya bilməmək).
• Avtonom simptomlar (taxikardiya, tər, ağız quruluğu, baş ağrısı).
• Qastrointestinal şikayətlər — QBS komorbidliyi yüksəkdir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Həddən artıq narahatlıq və ya gərginlik, çoxsaylı sahələrə yönəlmiş; gündəlik fəaliyyətin əksər hissəsində mövcuddur; ≥ 6 ay (DSM-5-TR) / bir neçə ay (XBT-11).

B. Narahatlığı idarə etmək çətinliyi.

C. Aşağıdakılardan ≥ 3 simptom (uşaqlarda 1):

1. Daxili narahatlıq, gərginlik, «əsəbləri üstə» olma hissi;
2. Asanlıqla yorulma;
3. Konsentrasiya çətinliyi;
4. Qıcıqlanma;
5. Əzələ gərginliyi;
6. Yuxu pozulması.

D. Əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma.

E. Maddə qəbulu və ya tibbi vəziyyətlə bağlı olmamalıdır (istisna edilməsi).

F. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR: ≥ 6 aylıq müddət; ≥ 3 simptom (6 simptomdan; somatik və koqnitiv)
• XBT-11: müddət «bir neçə ay» — daha az sərt; somatik simptomlar tələb edilir, lakin spesifik say göstərilmir.
• NICE CG113 (Böyüklərdə ümumiləşmiş təşviş pozuntusu və panik pozuntu: idarəetmə; ing. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management; 2011, 2020-ci il yenilənməsi): mərhələli (pilləli) yanaşma — psixoedukasiya və müşahidə → rəhbərlik altında özünəyardım → koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) və ya farmakoterapiya → kombinasiya → ağır halda ixtisaslaşmış xidmət.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (narahatlıq sahələri, tətikləyicilər, somatik simptomlar, qaçınma).
2. SCID-5, MINI.
3. ÜTP-7 (skrininq, ilkin göstəricilər və izləmə) — ≥ 10 bal — orta dərəcəli, ≥ 15 bal — ağır təşviş.
4. Hamilton təşviş şkalası (HAM-A) — həkim qiymətləndirməsi.
5. Komorbidlik skrininq (PHQ-9 depressiya, panik, sosial təşviş).
6. Somatik səbəbin istisna edilməsi — TSH, anemiya, kardial, kafein və ya stimulyant istifadəsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• ÜTP-7, HAM-A, PSWQ (ing. Penn State Worry Questionnaire).
• Laboratoriya və instrumental müayinələr (TSH, tam qan analizi, kafein və alkoqol istifadəsinin qiymətləndirilməsi).
• EKQ (kardial şikayət varsa).

8. Müalicə

8.1 Pilləli yanaşma (NICE CG113, Katzman 2014)

1. Pillə 1 — psixoedukasiya və aktiv müşahidə.
2. Pillə 2 — rəhbərlik altında özünəyardım (internet əsaslı KDT), psixoedukasiya qrupları.
3. Pillə 3 — yüksək intensivlikli KDT və ya farmakoterapiya.
4. Pillə 4 — ixtisaslaşmış xidmət: kombinasiya müalicəsi, refrakter hallar.

8.2 Birinci sıra

Psixoterapiya — koqnitiv-davranış terapiyası (KDT). Ən güclü sübut bazasına malik metoddur; 12–20 seansdan ibarətdir. Tərkib hissələri:

• Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma — təşviş haqqında inamların yoxlanması: «narahat olmaq məni hazırlıqlı saxlayır» tipli qənaətlərin faktla üzləşdirilməsi.
• Qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlüklə iş (Dugas M.J. modeli) — pasiyent nəticəsi bilinməyən vəziyyətlərlə qəsdən üzləşir və dözümlülüyünü artırır.
• Ekspozisiya (məruz qalma) — təşviş doğuran vəziyyətlərdən qaçınmanın pilləli şəkildə dayandırılması; təxirə salınmış qərarların icrası.
• Problem-həll təlimi — real problemi həll edilə bilən addımlara bölmək, həll edilməyəni qəbul etmək.
• Relaksasiya — proqressiv əzələ boşalması, diafraqmal tənəffüs.

Effekt: Cuijpers P. və müəlliflərin icmallarında orta-böyük effekt ölçüsü; nəticə farmakoterapiya ilə müqayisə edilə biləndir, residiv riski isə daha aşağıdır.

Farmakoterapiya. Effekt 4–6 həftədə qiymətləndirilir, tam cavab üçün 8–12 həftə lazım ola bilər:

• SSGİ — sertralin, essitalopram, paroksetin.
• SNGİ — venlafaksin, duloksetin.
• Aşağı doza ilə başlanılır: ilk günlərdə təşvişin müvəqqəti güclənməsi mümkündür.

Slee A. və müəlliflər (Lancet 2019) şəbəkə meta-analizində duloksetin, preqabalin və venlafaksin yüksək effektivliyə malik olmuşdur; dözümlülük profili isə dərman vasitəsindən asılı olaraq dəyişir.

8.3 İkinci sıra

• Preqabalin — Avropada bu diaqnoz üçün təsdiqlənmişdir; effekti sürətli, lakin asılılıq potensialı var.
• Buspiron qismən effektivdir və benzodiazepinlərə alternativ kimi istifadə olunur.
• Mirtazapin — əlavə preparat kimi, yuxu pozulması müşayiət edərsə.
• Kvetiapin — Katzman 2014-də ikinci sıra; metabolik yan təsirlərə görə məhdud istifadə.

8.4 Qısamüddətli istifadə və məhdudiyyətlər

• Benzodiazepinlər — yalnız kəskin dövrdə, 2–4 həftədən artıq olmayaraq. Asılılıq potensialı yüksəkdir, davamlı istifadə tövsiyə edilmir.

8.5 Əlavə metodlar

• Şüurlu fərqindəlik əsaslı stressin azaldılması (MBSR) və şüurlu fərqindəlik əsaslı koqnitiv terapiya (MBCT) — 8 həftəlik qrup proqramı; bu pozuntuda mülayim effekt. Hofmann S.G. və müəlliflər, J Consult Clin Psychol 2010 meta-analiz.
• Qəbul əsaslı davranış terapiyası (ACT-ə yaxın) — simptomla mübarizə əvəzinə onunla birlikdə dəyərlərə uyğun yaşamağı öyrədir; psixoloji çevikliyi artırır. Roemer L. və müəlliflərin randomizə olunmuş tədqiqatları.
• Tətbiqi relaksasiya (Öst L.G. metodu) — strukturlaşdırılmış proqressiv əzələ boşalması, təşviş tətikləyicisi qarşısında tətbiq edilir.
• Həyat tərzi — kofeinin məhdudlaşdırılması, müntəzəm fiziki aktivlik, yuxu gigiyenası, alkoqol və psixoaktiv maddələrdən imtina.

8.6 Müalicənin müddəti

• Remissiyadan sonra ən azı 12 ay davam etdirilir.
• Xronik gediş və ya çoxsaylı residiv halında müalicə uzunmüddətli planlaşdırılır.
• Dayandırma pilləli aparılır: qəfil kəsmə residiv riskini artırır.

8.7 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG113 (2011, 2020-ci ildə təsdiqlənmişdir) — pilləli yanaşma; birinci sıra farmakoterapiya SSGİ və SNGİ; benzodiazepin yalnız kəskin, qısa müddətə.
• APA — bu pozuntu üzrə ayrıca göstərişi yoxdur; bu sənədlər qrupunda yeganə sənəd panik pozuntuya aiddir (2009, arxiv statusunda). Buna görə istinad NICE CG113 və Katzman (2014)-ə edilir.
• Kanada təlimatı (Katzman M.A. və b. 2014) — birinci sıra agomelatin, duloksetin, essitalopram, paroksetin, preqabalin, sertralin, venlafaksin; ikinci sıra kvetiapin, vortioksetin.

9. Proqnoz

• Xronik gediş; spontan remissiya az.
• Adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli simptom azalması və funksional yaxşılaşma.
• Komorbid TDP pis proqnoz markeri.
• İzləmə — ÜTP-7 ilə monitorinq, yan təsirlər, kompliyans, komorbidlik.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Təşviş adi həyat hissidir, tibbi vəziyyət deyil»

Sübut: normal təşviş və ÜTP arasında klinik fərq mövcuddur — şiddət, müddət (≥ 6 ay), idarə oluna bilməmə, somatik komponentlər, funksional pozulma. Klinik diaqnoz dəqiq meyarlar əsasında qoyulur.

Mif 2: «Benzodiazepinlər ÜTP-nin birinci sıra müalicəsidir»

Sübut: NICE CG113, APA, CANMAT — benzodiazepinlər yalnız qısamüddətli (2–4 həftə) istifadə üçün; asılılıq potensialı yüksəkdir; SSGİ və SNGİ birinci sıra.

Mif 3: «Yalnız relaksasiya və ya yoga ÜTP-ni sağaldır»

Sübut: mülayim köməkçi effekt göstərirlər, lakin orta-ağır halda KDT və ya farmakoterapiya tələb olunur.

Mif 4: «Antidepressantlar təşviş üçün effektsizdir — onlar depressiya üçündür»

Sübut: SSGİ və SNGİ təşviş pozuntularında effektivdir; serotoninergik sistemin amiqdala fəaliyyətinə təsiri ilə. Katzman 2014, Slee Lancet 2019.

Mif 5: «Pasiyent iradi olaraq narahat olmamağı öyrənə bilər»

Sübut: ÜTP neyrobioloji disrequlyasiyadır; KDT və ya farmakoterapiya neyrobioloji səviyyədə təsir edir.

Mif 6: «Kafein məhdudlaşdırması ÜTP üçün kifayətdir»

Sübut: kafein simptomları gücləndirə bilər; məhdudlaşdırma köməkçi addımdır, əsas müalicə deyil.

Mif 7: «Bitki mənşəli dərman vasitələri (kava, valeriana, passiflora) standart müalicəni əvəz edə bilər»

Sübut: kava ciddi hepatotoksiklik (bir neçə ölüm halı — FDA xəbərdarlığı); valeriana və passiflora effekti zəif; dazıotu (lat. Hypericum perforatum) antidepressantlarla (SSGİ) qarşılıqlı təsir riski yaradır.

Mif 8: «Kannabis (kannabidiol — CBD) təşvişi sağaldır»

Sübut: CBD üçün ilkin tədqiqatlar var, lakin klinik tövsiyə üçün kafi deyil; THC (tetrahidrokannabinol) təşvişi gücləndirə və ya panik tutması yarada bilər.

Mif 9: «Antidepressantları ömürlük istifadə etməli olacaqsınız»

Sübut: remissiyadan sonra 12 ay; sonra tədricən kəsmə mümkündür; residiv halda yenidən başlanılır.

Mif 10: «Refrakter ÜTP-də elektrokonvulsiv terapiya effektivdir»

Sübut: EKT ÜTP üçün göstəriş deyil; refrakter halda — dərman vasitəsinin dəyişdirilməsi, kombinasiya, atipik antipsixotik köməkçi müalicə.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B00 Ümumiləşmiş təşviş pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE) CG113. Böyüklərdə ümumiləşmiş təşviş pozuntusu və panik pozuntu: idarəetmə. 2011, 2020 yenilənməsi.
4. Katsman M.A. və b. Təşviş, posttravmatik stress və obsessiv-kompulsiv pozuntuların idarə edilməsi üzrə Kanada klinik təcrübə rəhbərliyi. «BMC Psixiatriyası» (BMC Psychiatry). 2014;14(Əlavə 1):S1.
5. Sli A., Nazaret İ., Bondaronek P. və b. Ümumiləşmiş təşviş pozuntusunun farmakoloji müalicəsi: sistemli icmal və şəbəkə meta-analizi. «Lancet». 2019;393(10173):768–777.
6. Hettema C.M., Neale M.C., Kendler K.S. Təşviş pozuntularının genetik epidemiologiyasının icmalı və meta-analizi. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2001;158(10):1568–1578.
7. Hofman S.Q., Soyer A.T., Vitt A.A., Oh D. Şüurlu fərqindəlik əsaslı terapiyanın təşviş və depressiyaya təsiri. «Məsləhət və Klinik Psixologiya Jurnalı» (J Consult Clin Psychol). 2010;78(2):169–183.
8. Spitzer R.L., Kroenke K., Williams C.B., Löwe B. Ümumiləşmiş təşviş pozuntusunun qiymətləndirilməsi üçün qısa şkala: ÜTP-7 (ing. GAD-7). «Daxili Xəstəliklər Arxivləri» (Arch Intern Med). 2006;166(10):1092–1097.
9. Kuypers P., Seybrandic M., Kool S. və b. Ümumiləşmiş təşviş pozuntusunun psixoloji müalicəsi: meta-analiz. «Klinik Psixologiya İcmalı» (Clin Psychol Rev). 2014;34(2):130–140.
10. Düqa M.C., Robişo M. Ümumiləşmiş təşviş pozuntusunun koqnitiv-davranış müalicəsi. Nyu-York: Routledge; 2007.
11. Meyer T.C., Miller M.L., Metzger R.L., Borkovec T.D. Penn State Narahatlıq Sorğu Vərəqinin hazırlanması və etibarlılıq yoxlanışı (validasiya). «Davranış Tədqiqatları və Terapiyası» (Behav Res Ther). 1990;28(6):487–495.
12. Roemer L., Orsillo S.M. Ümumiləşmiş təşviş pozuntusu üçün qəbul əsaslı davranış terapiyasının açıq sınağı. «Davranış Terapiyası» (Behav Ther). 2007;38(1):72–85.
13. Vells A. Təşviş və depressiya üçün metakoqnitiv terapiya. Nyu-York: Guilford Press; 2009.
14. Kesler R.C., Berqlund P., Demler O. və b. Milli Komorbidlik Tədqiqatının Təkrarında DSM-IV pozuntularının ömürlük yayılması və başlanğıc yaşının paylanması. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2005;62(6):593–602.