Klinik Psixiatriya

Ekshibisionist pozuntu

XBT-10F65.2Ekshibisionizm
DSM-5-TRF65.2Ekshibisionist pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Ekshibisionist pozuntu (ing. XBT-11: 6D30 Exhibitionistic Disorder; DSM-5-TR: F65.2) — razılığı olmayan şəxslərin qarşısında cinsiyyət orqanlarının açılmasından davamlı və intensiv cinsi həyəcan; pasiyent bu fantaziyalara, impulslara və ya davranışa cavab olaraq əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma yaşayır və ya bunu razılığı olmayan şəxslərə qarşı həyata keçirir.

2. Tarixçə

  • Lasègue C. (1877) — «ekshibisionistlər» termini.
  • DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
  • DSM-5 (2013) — parafiliya (atipik cinsi maraq) ilə parafilik pozuntu (klinik əzab-əziyyət və ya başqalarına zərər) fərqləndirilməsi.
  • WFSBP 2020 (Thibaut F. və b.) — parafilik pozuntular üçün beynəlxalq tövsiyə.

3. Epidemiologiya

  • Yayılma: kişilərdə 2–4%; qadınlarda nadir.
  • Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
  • Komorbidlik: digər parafiliya (parafilik pozuntu pasiyentlərinin 50–80%-də), ASŞP, maddə istifadəsi, TDP.

4. Etiologiya və patogenez

  • Çoxsaylı amillər — bioloji, davranış şərtlənməsi, psixososial.
  • Komorbid impulsivlik və hiperseksuallıq.

5. Klinik təzahürlər

  • Razılığı olmayan şəxslərin qarşısında cinsiyyət orqanlarının açılması üçün təkrarlanan və intensiv cinsi həyəcan.
  • Pasiyent fantaziya, impuls və ya davranışı icra edir və ya əzab-əziyyət yaşayır.
  • Tipik şərait — küçə, ictimai nəqliyyat.
  • Hüquqi və ictimai nəticələr (cinsi cinayət).

6. Diaqnoz

6.1 Diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR / XBT-11)

A. ≥ 6 ay təkrarlanan və intensiv cinsi həyəcan razılığı olmayan şəxslərin qarşısında cinsiyyət orqanlarının açılmasından.

B. Pasiyent fantaziyalarını və ya impulslarını icra etmiş və ya əhəmiyyətli əzab-əziyyət/funksional pozulma yaşayır.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR — 6 aylıq müddət tələb edir; XBT-11-də müddət meyarı yoxdur — «davamlı, cəmlənmiş və intensiv cinsi həyəcan nümunəsi» deyilir.
  • WFSBP 2020 — parafilik pozuntuların pillə-pillə müalicəsi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. Komorbidlik (ASŞP, maddə, başqa parafilik).
  3. Risk qiymətləndirməsi (adli kontekst).

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Hiperseksuallıq Razılıq verən tərəfdaşlarla cinsi əlaqə.
Manik epizod Affektiv kontekst.
Demensiya Frontal lob patologiyası ilə bağlı dezinhibisiya.
Maddə ilə törədilmiş Toksikoloji müayinə.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • Klinik müsahibə.
  • Cinsi residiv riskinin qiymətləndirilməsi üçün risk şkalaları (Static-99R).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (WFSBP 2020 pillə-pillə)

  1. KDT (koqnitiv-davranış terapiyası) və koqnitiv-davranış müdaxiləsi — birinci sıra; residivin qarşısının alınması, koqnitiv təhriflərin idarəsi.
  2. SSGİ — yüksək dozada (fluoksetin 40–80 mq); impulsivlik və cinsi tələbatı azaldır.
  3. Müqavimətli hallarda / ağır halda — antiandrogen (siproteron asetat — CPA, medroksiprogesteron asetat — MPA).
  4. Ən ağır halda — qonadotropin-azadlaşdırıcı hormon (GnRH) aqonistləri (leyprorelin, triptorelin) — kimyəvi kastrasiya; davamlı izləmə.
  5. Hüquqi-tibbi əlaqələndirmə tələb olunur.

8.2 Müalicə metodikaları

  1. KDT (residivin qarşısının alınması) — Tətikləyici idarəsi, koqnitiv distorsiya.
  2. SSGİ yüksək dozada — birinci sıra farmakoterapiya.
  3. Antiandrogen (CPA, MPA) — Refrakter halda.
  4. GnRH Aqonist — Ən ağır halda.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

  • WFSBP 2020 — pillə-pillə alqoritm.

9. Proqnoz

Sübutlu müalicə ilə residiv azalması; komorbid ASŞP və maddə istifadəsi pis proqnoz göstəriciləridir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Ekshibisionizm zərərsizdir»

Sübut: qurbana psixoloji travma; cinsi cinayət; daha ağır parafiliklərə inkişaf riski.

Mif 2: «Kimyəvi kastrasiya birinci sıra»

Sübut: WFSBP 2020 pillə-pillə — KDT və SSGİ əvvəl; GnRH ən ağır halda.

Mif 3: «Müalicə effektivsizdir»

Sübut: KDT və farmakoterapiya residiv riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Mif 4: «Yalnız hüquqi cəza tələb olunur»

Sübut: klinik müdaxilə residiv riskini azaldır.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). «Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı» (XBT-11). 6D30 Ekshibisionizm pozuntusu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). «Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı» (DSM-5-TR). 2022.
  3. Thibaut F., Cosyns P., Fedoroff J.P. və b.; Ümumdünya Bioloji Psixiatriya Cəmiyyətləri Federasiyasının (WFSBP) Parafiliyalar üzrə İşçi Qrupu. Ümumdünya Bioloji Psixiatriya Cəmiyyətləri Federasiyasının (WFSBP) parafilik pozuntuların farmakoloji müalicəsi üzrə 2020 təlimatları. «Dünya Bioloji Psixiatriya Jurnalı» (World J Biol Psychiatry). 2020;21(6):412–490.