Klinik Psixiatriya

Amfetamin, metamfetamin və ya metkatinon da daxil olmaqla stimulyant maddələrin qəbulu ilə bağlı pozuntular

XBT-10F15Digər stimulyantların (o cümlədən kofeinli) qəbulu ilə bağlı psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF15.20Stimulyant (amfetamin tipli) istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Stimullaşdırıcı Maddələrin Qəbulu ilə Bağlı Pozuntular (ing. XBT-11: 6C46; DSM-5-TR: F15.20 Stimulant Use Disorder) — amfetamin, metamfetamin, metkatinon və digər stimulyantların istifadəsi nəticəsində inkişaf edən pozuntular. XBT-11-də ayrıca kodlanır: kokain (6C45), sintetik katinonlar, mefedron da daxil olmaqla (6C47), kofein (6C48), metilendioksimetamfetamin (MDMA) və oxşar maddələr, metilendioksiamfetamin (MDA) daxil olmaqla (6C4C).

2. Tarixçə

  • Amfetamin ilk dəfə Edeleanu L. tərəfindən 1887-ci ildə sintez edilmişdir; İkinci Dünya müharibəsində geniş istifadə olunmuşdur.
  • 1950–60-cı illər — aptek-resept epidemiyası.
  • Metamfetamin epidemiyası 1990-cı illərdən.
  • «Hamam duzları» (Bath salts, sintetik katinonlar) 2010-cu ildən sonrakı epidemiya. «Krokodil» (dezomorfin) opioiddir və XBT-11-də opioidlərdən istifadə nəticəsində yaranan pozuntular qrupuna (6C43) aid edilir.

3. Epidemiologiya

  • Dünyada istifadəçilərin sayı: amfetamin — 30 milyondan çox (UNODC).
  • Cins: kişilərdə yüksək.
  • Komorbidlik: psixoz, TDP, təşviş, kardiovaskulyar, dəri zədələri (özünə qaşıma, «metamfetamin ağzı»).

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik 40–50%.
  • Neyrobioloji — dopamin və noradrenalin sərbəstləşməsi və geri-götürülmənin blokası; ağır neyrotoksiklik (xüsusilə metamfetamin — dopamin neyronlarına).

5. Klinik təzahürlər

  • İntoksikasiya — eyforiya, hipervigilentlik, midriaz, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid psixoz, ajitasiya, miokard infarktı, insult, tutmalar, rabdomioliz.
  • Kəsilmə — «crash» — depressiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştahın artması, güclü kreyvinq (craving); intihar riski yüksək.
  • Xroniki istifadə — psixoz (paranoid sayıqlamalar, hallüsinasiyalar), koqnitiv çatışmazlıq, «metamfetamin ağzı» (diş çürüməsi), dəri qaşıma.
  • MDMA (6C4C) — hiponatriemiya, hipertermiya, serotonin sindromu, neyrotoksiklik.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AİP ilə eyni struktur). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.
  • NIDA — metamfetamin tədqiqat hesabatları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. Toksikoloji müayinə.
  3. EKQ, troponin.
  4. Komorbidlik (psixoz, TDP, kardiovaskulyar).

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Kokain (6C45) Toksikoloji müayinə.
Manik epizod Maddə zaman bağlılığı.
Şizofreniya Maddə eliminasiyasından sonra remissiya yox.
Hipertiroid, feoxromositoma Endokrin.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • Toksikoloji müayinə.
  • EKQ, troponin, KFK (kreatinfosfokinaza) — rabdomioliz.
  • Diş və dəri müayinəsi.
  • C-SSRS.

8. Müalicə

  1. Psixososial — birinci sıra:
    • Kontingens idarəetmə;
    • KDT;
    • MI;
    • Matriks Modeli — amfetamin asılılığı üçün standartlaşdırılmış kompleks proqram.
  2. Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat yoxdur; off-label: mirtazapin, naltrekson və bupropion (Trivedi M.H. NEJM 2021 — ADAPT-2 sınağında metamfetamin üçün kombinasiya — zəif təsir).
  3. Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin ajitasiya üçün; antipsixotik psixozda.
  4. Komorbid psixoz — paralel müalicə.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Matriks Modeli (ing. Matrix Model) — 16 həftəlik strukturlaşdırılmış proqram — KDT, ailə təhsili, 12 addımlı proqram və fərdi məsləhətləşmə. Amfetamin və metamfetamin asılılığında sübut bazası orta səviyyədədir.
  2. Kontingens idarəetmə (ing. Contingency Management) — Mənfi test üçün mükafat.
  3. Naltrekson və bupropion (ADAPT-2) — metamfetamin asılılığında ilkin randomizə edilmiş klinik sınaq sübutu; off-label.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • SAMHSA TIP 33.
  • NIDA.
  • Trivedi M.H. və b. NEJM 2021 — naltrekson + bupropion metamfetamin asılılığında ilkin sübut bazası.

9. Proqnoz

  • Multimodal yanaşma ilə remissiya 30–50%.
  • Komorbid psixoz pis proqnoz göstəricisidir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Metamfetamin „Spice“dən və ya başqa «dizayner dərman»lardan təhlükəsizdir»

Sübut: metamfetamin yüksək neyrotoksiklik, psixoz, mortalitet yaradır.

Mif 2: «MDMA „təmiz“ maddə kimi təhlükəsizdir»

Sübut: MDMA üçün hipertermiya, hiponatriemiya, serotonin sindromu; «təmiz» maddə tipik olaraq qarışıqdır (sintetik katinonlar, fentanil).

Mif 3: «Detoksifikasiya stimulyant asılılığı üçün yetərlidir»

Sübut: kontingens idarəetmə və KDT əsas; tək detoks 90%+ residiv.

Mif 4: «Antidepressant stimulyant asılılığını sağaldır»

Sübut: təkcə antidepressant təsirsizdir; ADAPT-2 kombinasiya üçün ilkin sübut verir.

Mif 5: «Stimulyant istifadəçilər „məhsuldardır“, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: qısamüddətli məhsuldarlığın artması təəssüratı; uzunmüddətli koqnitiv, psixiatrik, kardial komplikasiyalar.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6C46 Amfetamin, metamfetamin və ya metkatinon da daxil olmaqla stimulyant maddələrin qəbulu ilə bağlı pozuntular. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
  3. ABŞ Maddə Aludəçiliyi və Ruhi Sağlamlıq Xidmətləri Administrasiyası (SAMHSA). TIP 33. 2021.
  4. ABŞ Narkotiklərə Nəzarət İnstitutu (NIDA). Metamfetamin üzrə tədqiqat hesabatı. 2019.
  5. Trivedi M.H. və b. Bupropion və naltrekson metamfetamin istifadəsi pozuntusunda. «Nyu İngiltərə Tibb Jurnalı» (NEJM). 2021;384(2):140–153.
  6. Rawson R.A. və b. Matriks Modeli. ABŞ Maddə Aludəçiliyi və Ruhi Sağlamlıq Xidmətləri Administrasiyası (SAMHSA).