Klinik Psixiatriya

Ağrılı penetrasiya cinsi pozuntusu

XBT-10F52.5Qeyri-üzvi mənşəli vaginizm
DSM-5-TRF52.6Genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Ağrılı penetrasiya cinsi pozuntusu (genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu) (XBT-11: HA20; DSM-5-TR: genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu (ing. Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder, F52.6)) — penetrasiya cəhdində: (a) çətinlik, (b) genital və ya pelvik ağrı, (c) ağrı qorxusu, (d) çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi. Klassik vaginizm və disparevniya bu vahiddə birləşdirilmişdir.

Müddət ≥ 6 ay; ömür boyu (lifelong) və ya qazanılmış (acquired) formada.

2. Tarixçə

  • Sims J.M. (1861) — vaginismus təsviri.
  • Masters və Conson (1970) — çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi.
  • DSM-5 (2013) — vaginismus və disparevniya birləşdirilərək GPPPD.
  • ISSWSH və ACOG göstərişləri.

3. Epidemiologiya

  • Qadınlarda yayılma 5–17% təşkil edir (klinik və qeyri-klinik nümunələrdə).
  • Ömür boyu vaginizm — gənc qadınlarda, ilk penetrasiya cəhdində müşahidə olunur.
  • Qazanılmış forma — travma, infeksiya, atrofik vaginit, cərrahiyyə sonrası dövrdə.

4. Etiologiya və patogenez

  • Bioloji — atrofik vaginit (postmenopozal), vulvodiniya, endometrioz, infeksiya, cərrahi yara.
  • Psixoloji — cinsi travma, təşviş, qadağalar əsasında qurulmuş tərbiyə, ağrı qorxusu.
  • Münasibət və partnyor amilləri.

5. Klinik təzahürlər

  • Penetrasiya zamanı çanaq dibinin əzələlərinin refleks gərginliyi.
  • Ağrı (yandırıcı, kəsici).
  • Penetrasiya qaçınması.
  • Hətta ginekoloji müayinə də çətin və ya mümkünsüzdür.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Aşağıdakılardan ən azı biri:

  • Penetrasiya çətinliyi;
  • Penetrasiya cəhdində və ya zamanı vulvovaginal və ya pelvik ağrı;
  • Penetrasiya gözləntisi ilə ağrı qorxusu;
  • Penetrasiya cəhdində çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi.

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Əzab-əziyyət.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • ISSWSH və ACOG.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, ağrı xarakteri, travma).
  2. Diqqətli ginekoloji müayinə — ehtiyatla, pasiyent razılığı ilə.
  3. Vulvodiniya skrininq (Q-tip test).
  4. İnfeksiya, atrofik vaginit, endometrioz istisnası.
  5. Çanaq dibi əzələlərinin qiymətləndirilməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Vulvodiniya Lokalizə olunmuş vulva ağrısı, Q-tip testi pozitivdir.
Atrofik vaginit Postmenopozal, östrogen çatışmazlığı.
Endometrioz Dərin disparevniya, dismenore.
İnfeksiya (kandida, vaginoz) Eksudasiya, mikrobioloji təsdiq.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • Ginekoloji müayinə.
  • Çanaq dibi əzələlərinin qiymətləndirilməsi.
  • FSFI; ağrı şkalaları.

8. Müalicə

  1. Multidisiplinar yanaşma — çanaq dibinin əzələlərinin fizioterapiyası + KDT + təhsil.
  2. Çanaq dibinin əzələlərinin fizioterapiyası — bioloji əks-əlaqə (biofeedback), manual terapiya, dilatator terapiyası (tədrici ölçü artımı).
  3. KDT və ekspozisiya (məruz qalma) terapiyası — ağrı qorxusu və qaçınma; ter Kuile M.M. RKİ.
  4. Sensate focus və cüt terapiyası.
  5. Topik anestetik (lidokain) — provokasiya olunan vulvodiniyada (Goldstein A.T.).
  6. Atrofik vaginitdə lokal östrogen.
  7. Botulinum toksini A — refrakter vaginizmdə; sübut bazası artmaqdadır.
  8. Antidepressant və ya antikonvulsant (amitriptilin, qabapentin) — neyropatik komponentdə.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Dilatator (genişləndirici) terapiyası — tədrici ölçü artımı; relaksasiya ilə birlikdə.
  2. Çanaq dibi əzələlərinin fizioterapiyası — Bioloji əks-əlaqə (biofeedback), manual terapiya.
  3. KDT/Ekspozisiya — Ağrı qorxusu və qaçınma.
  4. Lokal Östrogen — Atrofik vaginitdə.
  5. Botox (off-label) — Refrakter vaginismus; selektiv.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • ter Kuile M.M. və b. KDT vaginismus.
  • Goldstein A.T. və b. ISSWSH vulvodiniya konsensus.

9. Proqnoz

Multidisiplinar yanaşma ilə proqnoz əlverişlidir (70–90%); refrakter halda botox və ya dərinləşdirilmiş psixoloji müdaxilə.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Vaginismus partnyora qarşı emosional rəddir»

Sübut: reflektor əzələ gərginliyi — şüurlu nəzarətdən kənar; ittiham etmək zərərlidir.

Mif 2: «Vaginismus müalicə oluna bilməz»

Sübut: KDT + dilator + fizioterapiya kombinasiyası 70–90% effektivlik; ter Kuile RKİ-ləri.

Mif 3: «Müalicə penetrasiya tezliyini artırmaq üçün edilməlidir»

Sübut: hədəf pasiyentin əziyyətini azaltmaq, ona nəzarət və seçim hissini qaytarmaqdır; performans göstəricisi deyil.

Mif 4: «Lokal anestetik bütün cinsi ağrılarda effektivdir»

Sübut: provokasiya olunan vulvodiniyada təsirlidir; generalizə olunmuş vaginizmdə istifadəsi məhduddur — əsas problem əzələ gərginliyidir.

Mif 5: «Penetrasiya cəhdini „məcburi məşq“ etmək kömək edir»

Sübut: tələsik, ağrılı təkrarlama qaçınmanı və qorxunu artırır; tədrici, nəzarətli ekspozisiya effektivdir.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. HA20 Genital-çanaq ağrısı/penetrasiya pozuntusu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
  3. Ter Küyle M.M. və b. Ömür boyu vaginizmi olan qadınlarda terapevt dəstəyi ilə ekspozisiya: randomizə edilmiş klinik sınaq (RCT). «Məsləhət və Klinik Psixologiya Jurnalı» (J Consult Clin Psychol). 2013;81(6):1127–1136.
  4. Qoldsteyn A.T. və b. Vulvodiniya: qiymətləndirmə və müalicə. «Cinsi Tibb Jurnalı» (J Sex Med). 2016;13(4):572–590.
  5. Bergeron S. və b. Qadınlarda və kişilərdə genital ağrı: bu ağrı cinsi həyatdan daha artığına zərər verə bilər. «Cinsi Tibb İcmalı» (Sex Med Rev). 2020.