Uyğunlaşma pozuntusu

XBT-10F43.2	Uyğunlaşdırıcı reaksiyaların pozuntusu
DSM-5-TRF43.2x	Uyğunlaşma pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Uyğunlaşma pozuntusu (ing. XBT-11: 6B43 Adjustment Disorder; DSM-5-TR: F43.2x) — müəyyən edilə bilən stress amilinə (kəskin və ya davamlı, fərdi və ya kollektiv) cavab olaraq başlamış, klinik əhəmiyyətli emosional və ya davranış simptomlarıdır. Simptomlar başqa psixi pozuntunun (TDP, ÜTP və s.) tam meyarlarına çatmır.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — «Uyğunlaşma pozuntusu» rəsmi diaqnoz kimi təsbit edilmişdir.
• XBT-11 — stress ilə əlaqəli pozuntular qrupunda; ümumi simptom profili «stress amili ilə məşğuliyyət» (ing. preoccupation) və uyğunlaşma çətinliyi.

3. Epidemiologiya

• İlkin səhiyyə xidmətində ən çox rast gəlinən psixi diaqnozlardan biridir; klinik əhali qruplarında 5–20%.
• Cins və yaş — universal; gənc yaşda və yeni stress dövrlərində daha tez-tez.
• Komorbidlik: TDP, təşviş, psixoaktiv maddələrin istifadəsi, intihar riski (xüsusilə qısamüddətli kəskin formada).

4. Etiologiya və patogenez

• Stress amili — tək hadisə (boşanma, iş itkisi, xəstəlik diaqnozu, yas) və ya çoxsaylı və ya davamlı stressor.
• Şəxsiyyət və öhdəsindən gəlmə resurslarının rolu — eyni stress müxtəlif insanlarda fərqli cavab.
• Sosial dəstək — qoruyucu amil.

5. Klinik təzahürlər

• Stress amili haqqında məşğuliyyət — təkrar düşüncələr, narahatlıq.
• Yeni vəziyyətə uyğunlaşma çətinliyi.
• Emosional simptomlar — depressiv əhval, təşviş, qıcıqlanma.
• Davranış simptomları — sosial geri çəkilmə, iş və məktəb fəaliyyətinin azalması, riskli davranış.

DSM-5-TR alt-tipləri

• Depressiv əhval ilə (F43.21);
• Təşviş ilə (F43.22);
• Depressiv əhval və təşvişlə qarışıq (F43.23);
• Davranış pozulması ilə (F43.24);
• Emosiya və davranış pozulmasının qarışıq forması ilə (F43.25);
• Dəqiqləşdirilməmiş (F43.20).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Müəyyən edilə bilən stress amilinə cavab — başlanğıc 3 ay içində (DSM-5-TR) və ya 1 ay içində (XBT-11).

B. Simptomlar klinik əhəmiyyətli — stressə uyğun olmayan dərəcədə əzab-əziyyət və ya funksional pozulma.

C. Başqa psixi pozuntunun (TDP, ÜTP, PTSP, kompleks PTSP, uzanmış yas) meyarlarına çatmır.

D. Normal yas (kədər) deyil.

E. Stress amili (və ya onun nəticələri) sona çatdıqdan sonra simptomlar 6 ay içində keçir (DSM-5-TR).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — başlanğıc 3 ay; alt-tip kvalifikatorları.
• XBT-11 — başlanğıc 1 ay; əsas əlamət stress amili ilə məşğuliyyətdir (ing. preoccupation with the stressor); alt-tip və kvalifikator yoxdur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — stress amili, simptomların başlanğıcı, əvvəlki psixiatrik tarixçə.
2. SCID-5, MINI.
3. Şkala — PHQ-9, ÜTP-7 simptom şiddəti.
4. TDP, ÜTP, PTSP, kompleks PTSP istisnası.
5. İntihar riski (C-SSRS) — kəskin formada xüsusilə yüksək.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9, ÜTP-7, C-SSRS.
• Stress amilinin sənədləşdirilməsi.

8. Müalicə

1. Birinci sıra: qısamüddətli psixoterapiya — dəstəkləyici, problemin həllinə yönəlmiş və koqnitiv-davranış terapiyasına (KDT) əsaslanan qısa müdaxilə (8–12 seans).
2. Stress idarəsi, sosial dəstəyin gücləndirilməsi, öhdəsindən gəlmə strategiyalarının inkişafı.
3. Farmakoterapiya — yalnız ağır halda və ya komorbid; SSGİ qısamüddətli; benzodiazepin kəskin təşvişdə 1–2 həftə.
4. İntihar riskinin izlənməsi.
5. Stress amilinin aradan qaldırılması və ya dəyişdirilməsi (mümkünsə).

8.1 Müalicə metodikaları

1. Qısamüddətli problem-həll terapiyası (ing. Problem-Solving Therapy) — Nezu (Nezu A.M.) — 4–8 seans; konkret problemin müəyyənləşdirilməsi, həll variantlarının qiymətləndirilməsi, davranış icrası.
2. Dəstəkləyici psixoterapiya — təsdiqləmə, emosional ifadə və sosial dəstək.
3. KDT qısa formada — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma və davranış aktivasiyası
4. Stress idarəsi və relaksasiya — nəfəs məşqləri, proqressiv əzələ relaksasiyası və şüurlu fərqindəlik (ing. mindfulness).

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE — uyğunlaşma pozuntusu üçün ayrı göstəriş yox; ümumi təşviş və depressiya prinsipləri.
• ÜST mhGAP — kəskin stress reaksiyalarında dəstəkləyici yanaşma, «ehtiyatlı gözləmə» (ing. watchful waiting) yüngül hallarda.
• Sübut bazası məhduddur — diaqnozun qalıq xarakteri.

9. Proqnoz

• Əksər hallarda 6 ay içində remissiya.
• Bir qismi uzanır və ya TDP/PTSP-yə keçir — izləmə tövsiyə edilir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Uyğunlaşma pozuntusu real diaqnoz deyil, sadəcə „həyatın çətinliyi“dir»

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və ya kəskin əzab-əziyyət tələb edir; xüsusilə intihar riski qiymətləndirilməlidir.

Mif 2: «Stress amili keçdikdə diaqnoz da avtomatik keçər, müalicə tələb etmir»

Sübut: bəzi hallar uzanır və ya TDP/PTSP-yə keçir; qısamüddətli müdaxilə xronikləşmənin və TDP-yə keçidin qarşısını alır.

Mif 3: «Antidepressant uyğunlaşma pozuntusu üçün birinci sıra»

Sübut: psixoterapiya birinci sıra; farmakoterapiya yalnız ağır və ya komorbid halda.

Mif 4: «İntihar riski uyğunlaşma pozuntusunda az olur»

Sübut: kəskin stress reaksiyaları yüksək impulsiv intihar riski ilə müşayiət olunur; aktiv qiymətləndirmə.

Mif 5: «Pasiyent gücsüzdür və ya «zəif xarakterli»dir»

Sübut: reaksiya stressin şiddəti və öhdəsindən gəlmə resurslarının qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir; xarakter zəifliyi izahatı stiqmatik və yanlışdır.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6B43 Uyğunlaşma pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Maercker A. və b. XBT-11 stresslə əlaqəli pozuntuları. «Dünya Psixiatriyası» (World Psychiatry). 2013;12(3):198–206.
4. Keyxi P. Uyğunlaşma pozuntusu: epidemiologiya, diaqnostika və müalicə. «CNS Drugs». 2009;23(11):927–938.
5. Nezu A.M., Nezu K.M., D’Zurilla T.C. Problemin həlli terapiyası: müalicə dərsliyi. Nyu-York: Springer; 2013.