Klinik Psixiatriya

Şəxsiyyət pozuntusu

XBT-10F60.9Dəqiqləşdirilməmiş şəxsiyyət pozuntusu
DSM-5-TRF60.9Dəqiqləşdirilməmiş şəxsiyyət pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Şəxsiyyət Pozuntusu (ing. XBT-11: 6D10 Personality Disorder; DSM-5-TR: F60.9; 10 kateqoriya) — şəxsi və sosial fəaliyyətdə özünə və başqalarına dair fikir, hiss və davranışlarda təzahür edən davamlı və geniş yayılmış model. XBT-11 fundamental olaraq vahid kateqoriya + şiddət dərəcələri + xüsusiyyət sahələri modelinə keçmişdir; klassik 10 ayrı şəxsiyyət pozuntusu (paranoid, şizoid, sərhəd, antisosial və s.) kateqoriya əsaslı diaqnoz kimi ləğv edilmişdir.

2. Tarixçə

  • DSM-III (1980) — kateqorial 11 şəxsiyyət pozuntusu (Klaster A, B, C).
  • DSM-IV (1994), DSM-5 (2013), DSM-5-TR (2022) — eyni kateqoriya modeli saxlanılır; lakin DSM-5-in III bölməsindəki tədqiqat kateqoriyasında alternativ «ölçülü» model.
  • XBT-11 (2019) — radikal dəyişiklik: kateqoriya əsaslı 10 pozuntu ləğv edilmişdir, vahid Şəxsiyyət Pozuntusu (yüngül, orta, ağır + şəxsiyyət çətinliyi) + 5 xüsusiyyət sahə qiymətləndirməsi.

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: təxminən 9% (Lenzenweger M.F. və b. Biol Psychiatry 2007); ŞPP təxminən 1,4%, ASŞP təxminən 0,6%, şizoid 3%.
  • Cins: ŞPP klinik nümunələrdə qadınlarda; ASŞP kişilərdə yüksək.
  • Başlanğıc yeniyetməlik və erkən yetkinlik dövrünə təsadüf edir.
  • Mortalitet: ŞPP-də intihar 8–10% ömürlük; ASŞP-də zorakı ölüm.
  • Komorbidlik: TDP, təşviş, maddə istifadəsi, yemə pozuntuları.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik 40–60%.
  • Erkən travma, uşaqlıq istismarı (xüsusilə ŞPP).
  • Dezorqanizə olunmuş bağlanma.
  • Neyrobioloji — frontal-limbik tənzimləmə, serotoninergik disrequlyasiya.

5. Klinik təzahürlər

5.1 XBT-11-in 5 xüsusiyyət sahəsi

  • Mənfi affektivlik — təşviş, depressiya, emosional labillik.
  • Təcrid (ing. Detachment) — sosial və emosional uzaqlaşma.
  • Dissosiallıq — empati çatışmazlığı, eqosentrizm.
  • Dezinhibisiya — impulsivlik, məsuliyyətsizlik.
  • Anankastiya — perfeksionizm, nəzarət, sərt qaydalar.

«Sərhəd nümunəsi» (6D11.5) — XBT-11-də ayrıca kvalifikator (ŞPP-yə müvafiq, kateqorial 10 ayrı diaqnoz əvəzinə).

5.2 DSM-5-TR üzrə 10 kateqoriya pozuntu (qısa icmal)

  • Klaster A (qəribə/eksentrik): Paranoid, Şizoid, Şizotipik.
  • Klaster B (dramatik/erratik): Antisosial (ASŞP), Sərhəd (ŞPP), Histrionik, Narsissistik.
  • Klaster C (narahat/qorxulu): Çəkingən, Asılı, Obsessiv-kompulsiv (OKPP).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. Davamlı və yayğın şəxsiyyət disfunksiyası — özünə dair (identifikasiya, özünə qiymət, özünüidarə) və ya şəxslərarası (münasibətlər, empatiya, intimasi, məsuliyyət) funksiyada.

B. Müddət — ≥ 2 il (uzunmüddətli).

C. İnkişaf yaşına, mədəni normalara və ailə vəziyyətinə uyğun olmayan davranış.

D. Şiddət: Şəxsiyyət çətinliyi (subklinik), yüngül ŞP, orta ŞP, ağır ŞP.

E. Xüsusiyyət sahə kvalifikatorları (yuxarıda).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • XBT-11: kateqorial sistemə radikal dəyişiklik; klinik təcrübədə təlim tələb edir.
  • DSM-5-TR: 10 kateqorial diaqnoz saxlanılır; III bölmədə alternativ model.
  • NICE CG78 (ŞPP), CG77 (ASŞP): ŞPP və ASŞP üçün ayrı klinik göstərişlər.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə + uzun tarixçə.
  2. SCID-5-PD (DSM kateqorial) və ya XBT-11 üzrə şəxsiyyət pozuntusunun qiymətləndirilməsi.
  3. Şəxsiyyət şkalaları — PID-5 (DSM-5-in ölçülü modeli), MMPI-2-RF.
  4. Komorbidlik (TDP, maddə, travma).
  5. İntihar və zorakılıq riski.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Affektiv epizod kontekstində dəyişiklik Epizodik gediş; şəxsiyyət davamlı.
Maddə induksiyalı Maddə tarixçəsi.
PTSP / kompleks PTSP Travma kontekstində; klinik üst-üstə düşmə ŞPP-də.
Bipolyar Affektiv epizodlar.
Tibbi vəziyyət (frontal lob, demensiya) Neyroloji.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • SCID-5-PD, PID-5.
  • MMPI-2-RF, MCMI-IV.
  • Komorbidlik və intihar.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG78 (ŞPP), CG77 (ASŞP); APA 2024 (ŞPP, 2-ci nəşr))

  1. Şəxsiyyət pozuntularında psixoterapiya birinci sıra müalicə üsulu hesab edilir.
  2. ŞPP üçün sübutlu yanaşmalar (5):
    • DBT (ing. Dialectical Behavior Therapy, Linehan M.) — emosional tənzimləmə, əzab-əziyyət dözümlülüyü, sosial bacarıqlar, şüurlu fərqindəlik (ing. mindfulness); standart 12 ay;
    • Mentalizasiya Əsaslı Terapiya (MBT; ing. Mentalization-Based Treatment) — Beytmən (Bateman A.), Fonaqi (Fonagy P.);
    • Sxem terapiyası (ing. Schema Therapy) — Yanq (Young J.);
    • Transferens-Fokuslu Psixoterapiya (TFP; ing. Transference-Focused Psychotherapy) — Kernberq (Kernberg O.);
    • Emosional Proqnozlaşdırma və Problemlərin Həlli üçün Sistem Təlimi (ing. STEPPS).
  3. ASŞP üçün — terapevtik məhdudiyyət; struktur, motivasiyalı pasiyentdə KDT.
  4. Farmakoterapiya — şəxsiyyət pozuntusunun özü üçün spesifik təsdiqlənmiş müalicə yoxdur; komorbid simptomlar (impulsivlik, depressiya, təşviş, psixozabənzər) üçün — SSGİ, əhval stabilizatorları, atipik antipsixotik aşağı dozada.
  5. Böhran idarəsi — DBT bacarıqları (ing. DBT skills), qısamüddətli xəstəxanaya yerləşdirmə.
  6. Uzunmüddətli müalicə (illər).

8.2 Müalicə metodikaları

  1. Dialektik Davranış Terapiyası (ing. Dialectical Behavior Therapy, DBT) — Linehan (Linehan M.) — 4 modul (şüurlu fərqindəlik, əzab-əziyyət dözümlülüyü, emosional tənzimləmə, sosial bacarıqlar); fərdi + qrup + telefonla koçluq və terapevt konsultasiyası. 12 ay standart. Sübut: Linehan M.M. JAMA Psychiatry 2015.
  2. Mentalizasiya-Əsaslı Terapiya (MBT; ing. Mentalization-Based Treatment) — Beytmən (Bateman A.), Fonaqi (Fonagy P.) — Mentalizasiya — özünün və başqalarının zehni vəziyyətlərinin tanınması; psixodinamik kökə əsaslanan. Bateman A. Am J Psychiatry 2009.
  3. Sxem Terapiyası (ing. Schema Therapy) — Yanq (Young J.) — erkən maladaptiv sxemlərin yenidən qurulması; uzunmüddətli psixoterapiya.
  4. Transferens-Fokuslu Psixoterapiya (TFP — Transference-Focused Psychotherapy) — Kernberq (Kernberg O.) — Transferensiya kontekstində primitiv müdafiə mexanizmlərinin emalı.
  5. STEPPS — 20 həftəlik qrup; ŞPP pasiyentinin sosial sisteminin də iştirakı.
  6. Şəxsiyyət Pozuntuları üçün Strukturlaşdırılmış Klinik Müsahibə (SCID-5-PD) — DSM-5 kateqorial diaqnoz.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE CG78 (ŞPP, 2009) — DBT, MBT və oxşar strukturlaşdırılmış yanaşmalar; farmakoterapiya rutin tövsiyə edilmir ŞPP-nin özü üçün.
  • NICE CG77 (ASŞP, 2009).
  • APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Borderline Personality Disorder, 2-ci nəşr (2024) — 2001-ci il nəşrini əvəz etdi.

9. Proqnoz

  • ŞPP — 10 ildə ~85–93% remissiya, ~50% tam sağalma (Zanarini).
  • ASŞP — ən pis proqnoz; lakin yaşla aqressiya azalır.
  • Müalicə proqnozu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Şəxsiyyət pozuntuları müalicə olunmur»

Sübut: DBT, MBT, sxem terapiyası, TFP — sübutlu yanaşmalar; pasiyentlərin əksəriyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır; bədbin proqnostik mövqe köhnəlmişdir.

Mif 2: «ŞPP pasiyentlər manipulyativdir, sərt sərhəd tələb edir»

Sübut: «manipulyativ» termini damğalayıcı və yanlışdır; ŞPP davranışları emosional tənzimləmə pozuntusundan irəli gəlir; DBT etibarlılıq yoxlanışı (validasiya) + struktur balansını tövsiyə edir.

Mif 3: «Farmakoterapiya ŞPP-ni sağaldır»

Sübut: NICE CG78 — farmakoterapiya ŞPP-nin özü üçün rutin tövsiyə edilmir; psixoterapiya birinci sıra.

Mif 4: «ASŞP müalicə oluna bilməz»

Sübut: ağır ASŞP-də müdaxilə məhduddur, lakin motivasiyalı pasiyentdə struktur müalicə yaxşılaşma verə bilər; nihilist mövqe əks-göstərişdir.

Mif 5: «Yaşla şəxsiyyət pozuntusu sabitləşir, müalicə tələb etmir»

Sübut: uzunmüddətli izləmə — ŞPP remissiyası 10 ildə ~85%, sağalma ~50%; müalicə bu prosesi sürətləndirir.

Mif 6: «Hipnoterapiya, ezoterik müdaxilələr şəxsiyyət pozuntularını sağaldır»

Sübut: sübut yoxdur; sübutlu strukturlaşdırılmış psixoterapiya tövsiyə edilir.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6D10 Şəxsiyyət pozuntusu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik təlimat CG78. Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu: tanınması və idarə edilməsi. 2009.
  4. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik təlimat CG77. Antisosial şəxsiyyət pozuntusu: profilaktikası və idarə edilməsi. 2009.
  5. Linehan M.M. və b. Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu olan şəxslərdə yüksək intihar riskinə görə dialektik davranış terapiyası: randomizə edilmiş klinik sınaq və komponent təhlili. «JAMA Psixiatriyası» (JAMA Psychiatry). 2015;72(5):475–482.
  6. Bateman A., Fonagy P. Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu üçün ambulator mentalizasiyaya əsaslanan müalicənin strukturlaşdırılmış klinik idarəetmə ilə müqayisəsinin randomizə edilmiş nəzarətli sınağı. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2009;166(12):1355–1364.
  7. Zanarini M.C. və b. Sərhəd (borderline) şəxsiyyət pozuntusunun 10 illik gedişatının proqnozlaşdırılması. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2006;163(5):827–832.
  8. Tayrer P., Rid C.M., Kroford M.C. Şəxsiyyət pozuntusunun təsnifatı, qiymətləndirilməsi, yayılması və təsiri. «Lancet». 2015;385(9969):717–726.
  9. Yanq C.E., Klosko C.S., Veyşar M.E. Sxem terapiyası: Praktik psixoterapevt üçün rəhbər. Nyu-York: Qilford Nəşriyyatı; 2003.
  10. Yeomans F.E., Klarkin C.F., Kernberg O.F. Sərhəd (borderline) şəxsiyyət pozuntusu üçün transferens-fokuslu psixoterapiya: Klinik rəhbər. Vaşinqton: Amerika Psixiatriya Nəşriyyatı; 2015.
  11. Lenzenveger M.F., Leyn M.K., Loranqer A.V., Kessler R.K. DSM-IV şəxsiyyət pozuntuları Milli Komorbidlik Sorğusunun Təkrarında. «Bioloji Psixiatriya» (Biol Psychiatry). 2007;62(6):553–564.