Delirium

XBT-10F05	Alkoqol və digər psixoaktiv maddələr tərəfindən törədilməyən delirioz
DSM-5-TRF05	Delirium

1. Tərif və nozologiya

Delirium (XBT-11: 6D70; DSM-5-TR: F05) — kəskin, dalğalanan diqqət və şüur pozulması, koqnitiv çatışmazlıq (yaddaş, oriyentasiya, dil, vizuo-məkan) və qavrayış pozuntuları (illüziya, hallüsinasiyalar) ilə xarakterizə olunan neyropsixiatrik sindrom. Tipik bir tibbi səbəbə (infeksiya, dərman, metabolik, neyroloji) cavab olaraq inkişaf edir.

Tibbi təcili haldır — mortalitet hospitalizə edilmiş yaşlı pasiyentlərdə 25–33%.

2. Tarixçə

• Hippokrat «frenit» (yun. phrenitis) — deliriumun klassik təsviri.
• Lipowski Z.J. (1980–90-cı illər) — müasir konseptualizasiya.
• CAM (ing. Confusion Assessment Method, Inouye S.K. 1990) — qızıl standart skrininq.

3. Epidemiologiya

• Hospitalizə edilmiş yaşlılarda yayılma 15–30%; reanimasiya şöbəsində 50–80%; cərrahi müdaxilədən sonra 15–50%.
• Komorbidlik: demensiya (onun fonunda inkişaf edən delirium), infeksiya, polifarmasiya.
• Mortalitet və morbidlik yüksək; uzunmüddətli koqnitiv enmə riski.

4. Etiologiya və patogenez

• Çoxsaylı amillər:
  • İnfeksiyalar — sepsis, pnevmoniya, sidik yolu infeksiyası (UTI);
  • Dərman — antikolinergik, opioid, benzodiazepin, steroidlər;
  • Maddə kəsilməsi (alkoqol, benzodiazepin);
  • Metabolik — elektrolit, qlükoza, ammonyak, uremiya;
  • Hipoksiya, hipoperfuziya;
  • Neyroloji — tutma, insult, beyin şişi, ensefalit;
  • Ağrı, konstipasiya, sidik tutulması;
  • Mühit — hissi məhrumiyyət, yuxu pozulması (xüsusilə ICU).

5. Klinik təzahürlər

Üç motor alt tipi

• Hiperaktiv — ajitasiya, hallüsinasiya — diaqnozu asan;
• Hipoaktiv — letarji, geri çəkilmə — diaqnozu çox vaxt qoyulmur, depressiyaya bənzəyir;
• Qarışıq — fluktuasiya.

Klinik əlamətlər

• Kəskin başlanğıc (saatlar–günlər) və dalğalanma.
• Diqqət pozulması.
• Koqnitiv çatışmazlıq — yaddaş, oriyentasiya (vaxt, yer, şəxs).
• Qavrayış pozuntuları — vizual hallüsinasiyalar tipikdir.
• Yuxu-oyanma siklinin pozulması.
• Axşam saatlarında pisləşmə (ing. sundowning).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Diqqət pozulması (yönləndirmə, saxlama, ötürmə) və şüur pozulması.

B. Pozulma qısa müddətdə (saatlar–günlər) inkişaf edir; ilkin göstəricilərdən fərqlənir; gün ərzində dalğalanma.

C. Əlavə koqnitiv pozulma (yaddaş, oriyentasiya, dil, vizuo-məkan, qavrayış).

D. Demensiya və ya başqa neyrokoqnitiv pozuntu ilə tam izah olunmur.

E. Tarixçə, müayinə və laboratoriya göstəriciləri təsdiq edir ki, pozulma birbaşa tibbi vəziyyətin, maddə intoksikasiyası/kəsilməsinin və ya çoxsaylı etiologiyanın nəticəsidir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• NICE CG103 — Delirium: prevention, diagnosis and management (2010, 2019 update).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. CAM (ing. Confusion Assessment Method) — qızıl standart skrininq.
2. CAM-ICU — intensiv terapiya şöbəsi üçün.
3. Tibbi səbəb axtarışı: tam qan sayı, elektrolitlər (Na, K, Ca, Mg, P), qlükoza, qaraciyər, böyrək, TSH, B12, troponin, EKQ, sidik analizi və kulturası, qan kulturası, döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası, beyin MRT/KT, EEQ (tutma şübhəsi), lumbal punksiya (ensefalit/meningit).
4. Dərman siyahısının nəzərdən keçirilməsi — antikolinergik, opioid, benzodiazepin (Beers meyarları).
5. Toksikoloji müayinə.
6. Komorbid demensiya qiymətləndirməsi (ilkin göstəricilər).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CAM, CAM-ICU.
• MMSE və ya MoCA (ilkin göstəricilər koqnitiv funksiya).
• Yuxarıdakı tibbi paneldən.
• EEQ — konvulsiv olmayan status istisnası.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG103)

1. Etioloji müalicə birinci prioritet — infeksiya, metabolik, dərman, xəstəxanaya yatırılma şəraitinin düzəldilməsi.
2. Mühitin dəyişdirilməsi — sensor (eynək, qulaq cihazı), gündüz işığı, gecə qaranlığı, sakit mühit, yaxınların yanında olması.
3. Yataq baxımı — hidratasiya, qida, sidik və defekasiya, hərəkət.
4. Antipsixotik (haloperidol 0,25–2 mq, kvetiapin, risperidon) — yalnız ağır ajitasiya və ya pasiyentin özünə/başqasına təhlükə təşkil etdikdə, qısamüddətli, aşağı doza. NICE CG103 — antipsixotiklər adi qaydada tövsiyə edilmir; sübut bazası məhduddur (Burry L. Cochrane 2018).
5. Benzodiazepin — yalnız alkoqol və ya benzodiazepin kəsilmə deliriumunda; başqa hallarda əks-göstərişdir (deliriumu gücləndirir).
6. Profilaktika (qarşısının alınması) — ABCDEF paketi (SCCM) reanimasiyada (ing. Assess pain, Both SAT/SBT, Choice of sedation, Delirium, Early mobility, Family).

8.2 Müalicə metodikaları

1. Çaşqınlıq Qiymətləndirmə Metodu (ing. CAM — Confusion Assessment Method) — İnouye S.K. — 4 əsas element: kəskin başlanğıc/dalğalanma + diqqətsizlik + dezorqanizə olunmuş təfəkkür və ya şüur dəyişikliyi.
2. CAM-ICU — reanimasiya şöbəsi üçün uyğunlaşdırılmış; ventilyatorda olan pasiyentlərdə.
3. Xəstəxana Yaşlı Həyat Proqramı (ing. Hospital Elder Life Program, HELP) — İnouye (Inouye S.K.) — Çoxkomponentli delirium profilaktikası proqramı; sübut bazası güclü.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG103 — etioloji və mühit yanaşması birinci sıra; antipsixotik məhdud.
• SCCM PADIS Guidelines (ICU üçün, 2018).
• Burry L. Cochrane 2018 — antipsixotiklər deliriumun müddətini və ya mortalitetini azaltmır.

9. Proqnoz

• Hospital mortaliteti 25–33%.
• Sağ qalanlarda — funksional enmə, uzunmüddətli koqnitiv pozulma, demensiya riski artmışdır.
• Erkən etioloji müdaxilə proqnozu yaxşılaşdırır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Delirium „yaşlı insan üçün normaldır“»

Sübut: delirium klinik təcili haldır, mortalitet yüksəkdir; aktiv müdaxilə tələb edir.

Mif 2: «Antipsixotik delirium müalicəsidir»

Sübut: NICE CG103, Burry Cochrane 2018 — antipsixotiklər deliriumun müddətini və mortalitetini azaltmır; yalnız ağır ajitasiya üçün.

Mif 3: «Benzodiazepin yaşlı ajitasiyalı pasiyent üçün təhlükəsizdir»

Sübut: benzodiazepin deliriumu gücləndirir; yalnız alkoqol/benzodiazepin kəsilməsi halında.

Mif 4: «Hipoaktiv delirium „yaxşıdır“, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: hipoaktiv delirium daha yüksək mortalitet ilə əlaqəlidir; diaqnozu isə çox vaxt qoyulmur.

Mif 5: «Pasiyentin yatması delirium üçün ən yaxşıdır»

Sübut: gündüz aktivlik, yaxınların yanında olması, hissi stimullaşdırma tövsiyə edilir; HELP proqramı sübuta əsaslanır.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6D70 Delirium. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE) CG103. Delirium: profilaktika, diaqnostika və idarəetmə. 2010, 2019-cu il yenilənməsi.
4. İnouye S.K. və b. Qarışıqlığın aydınlaşdırılması: qarışıqlığın qiymətləndirilməsi metodu. «Daxili Təbabət Salnamələri» (Ann Intern Med). 1990;113(12):941–948.
5. Burri L. və b. Ümumi profilli şöbələrdə yatan xəstələrdə deliriumun müalicəsi üçün antipsixotiklər. «Cochrane Sistematik İcmallar Məlumat Bazası» (Cochrane Database Syst Rev). 2018;(6):CD005594.
6. Devlin J.W. və b. SCCM PADIS təlimatları. «Tənqidi Qayğı Təbabəti» (Crit Care Med). 2018;46(9):e825–e873.