İpoxondriya

XBT-10F45.2	İpoxondrik pozuntu
DSM-5-TRF45.21	Xəstəlik təşvişi pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

İpoxondriya (XBT-11: 6B23 Hypochondriasis; DSM-5-TR: F45.21 Illness Anxiety Disorder — yeni adı, somatik simptom pozuntusundan ayrılaraq) — ciddi tibbi xəstəliyin olması və ya inkişaf etməsi ilə bağlı davamlı məşğuliyyət və təşviş. Pasiyent təkrarlanan tibbi yoxlamalar (klinik müraciət, internetdə tibbi məlumat axtarışı (kiberxondriya), dostlardan məsləhət) və ya əksinə tibbi qaçınma davranışı göstərir.

DSM-5 (2013)-də ipoxondriya diaqnozu iki yeni kateqoriyaya bölünmüşdür:

• Somatik simptom pozuntusu (F45.1) — somatik şikayətlər mövcuddur;
• Xəstəlik təşvişi pozuntusu (F45.21) — somatik simptomlar minimal və ya yoxdur, təşviş üstünlük təşkil edir.

XBT-11 (2019) — ipoxondriya OKP spektrinə daxil edilmişdir (somatoform pozuntulardan ayrılaraq) — bu konseptual keçid sübut bazasını əks etdirir (OKP-yə bənzər neyrobiologiya və müalicə cavabı).

2. Tarixçə

• Yunan tibbi — «hipoxondrium» (qabırğaaltı nahiyə) — qədim humoral nəzəriyyə.
• DSM-III (1980) — somatoform pozuntular kateqoriyasında.
• DSM-5 (2013) — xəstəlik təşvişi pozuntusu və somatik simptom pozuntusunun ayrılması.
• XBT-11 (2019) — OKP spektri kateqoriyasına keçid.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–6% (Bleichhardt G., Hiller W. Br J Health Psychol 2007).
• İlkin tibbi yardım pasiyentlərində: təxminən 3–10%.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: erkən–orta yetkinlik.
• Komorbidlik: TDP, ÜTP, OKP, panik pozuntu.

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik üst-üstə düşmə OKP və təşviş pozuntuları ilə müşahidə olunur.
• Uşaqlıqda travma və ya tibbi xəstəlik təcrübəsi olmuşdur.
• Koqnitiv — bədən sensasiyalarının fəlakətli şərh edilməsi; selektiv diqqət; «tibbi məlumat axtarışı» (cyberchondria).
• Modelləşdirmə — ailədə xəstəliyə yüksək həssaslıq.

5. Klinik təzahürlər

• Ciddi xəstəliyin (xərçəng, ürək tutması, müxtəlif xronik xəstəliklər) inkişafından qorxu müşahidə olunur.
• Normal bədən sensasiyalarının (ürək döyüntüsü, baş ağrısı, ləng bağırsaq) ciddi xəstəliyin əlaməti kimi şərh edilməsi.
• Davranış modelləri (iki qütb):
  • Yardım axtaran davranış (care-seeking) — təkrar tibbi müayinə, çoxsaylı həkim müraciəti («həkimdən həkimə müraciət»), internet axtarışı (cyberchondria), bədən yoxlamaları.
  • Yardımdan qaçan davranış (care-avoiding) — tibbi yoxlamalardan qaçınma (pis xəbər eşitmək qorxusu), xəstəxanadan və tibbi cihazlardan qaçınma.
• Tibbi təskinlik qısamüddətli rahatlıq verir, sonra təşviş qayıdır.
• Funksional pozulma — işdən qalma, sosial təcrid.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Ciddi xəstəliyin olması və ya inkişaf etməsi ilə bağlı məşğuliyyət.

B. Somatik simptomlar minimal və ya yoxdur; mövcuddursa, onlar məşğuliyyətin şiddətinə uyğun olmur.

C. Sağlamlıqla bağlı yüksək təşviş.

D. Pasiyent həddindən artıq sağlamlıq davranışı (yoxlama) və ya uyğunsuz qaçınma göstərir.

E. Davam etmə müddəti ≥ 6 ay (DSM-5-TR); xəstəliyin tipik məzmunu zaman ərzində dəyişə bilər.

F. Başqa psixi pozuntu (TDP, panik, ÜTP, OKP, BDP, somatik sayıqlama) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — Xəstəlik təşvişi pozuntusu (ing. Illness Anxiety Disorder; F45.21); yardım axtaran və yardımdan qaçan alt tiplər.
• XBT-11 — OKP spektri kateqoriyasında (6B23); klassik somatoform pozuntular qrupundan fərqli olaraq OKP spektrinə daxil edilmişdir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — real xəstəliyin istisnası (lakin həddindən artıq müayinədən qaçınılmalıdır).
3. Şkala — Uaytli İndeksi və SHAI (Qısa sağlamlıq təşvişi sorğusu).
4. Komorbidlik skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika (cədvəl 1)

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Uaytli İndeksi (14 maddə), SHAI.
• Tibbi yoxlama — bir dəfə tam, sonra təkrarlanmır.
• PHQ-9, ÜTP-7 komorbidlik.

8. Müalicə

1. KDT birinci sıra — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma (fəlakətləşdirmə), bədən yoxlama və təskinlik axtarışının qarşısının alınması (ekspozisiya + ritualların qarşısının alınması), diqqət təlimi. Effekt: Cooper K. və b. Behav Cogn Psychother 2017 meta-analiz.
2. SSGİ — orta–ağır halda və ya komorbid depressiya/ÜTP.
3. Tək həkim modeli (ing. single physician) — pasiyent yalnız bir ilkin tibbi yardım həkimi ilə işləyir; çoxsaylı yoxlamadan və «həkimdən həkimə gəzmə»dən qaçınma.
4. Təskinlik limiti — həkim narahatlıq cavabında həddən artıq sübut vermir; qısa, ardıcıl mesaj.
5. Şüurlu fərqindəlik (ing. mindfulness) əsaslı yanaşma köməkçi metod kimi tətbiq olunur.

8.1 Müalicə metodikaları

1. İpoxondriya üçün KDT — Salkovskis (Salkovskis P.), Uorvik (Warwick H.) — Koqnitiv model — bədən sensasiyalarının «fəlakətli şərh edilməsi» mərkəzi yer tutur. Müdaxilə: psixoedukasiya, alternativ izahların araşdırılması, bədən yoxlama və təskinlik axtarışının davranış eksperimentləri, ekspozisiya. 12–16 seans.
2. Uaytli İndeksi (ing. Whiteley Index) — 14 maddəlik xəstəlik təşvişi şkalası — geniş istifadə olunan etibarlılığı yoxlanılmış skrininq şkalası.
3. Qısa Sağlamlıq Təşvişi Sorğusu (SHAI — Short Health Anxiety Inventory) — Salkovskis P. — 18 maddə; klinik və əhali üzrə tədqiqatlarda istifadə olunur.
4. Tək Həkim Modeli (tək həkim prinsipi) pasiyent yalnız bir həkim ilə işləyir; bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsilə idarə olunur; çoxsaylı yoxlama və ziddiyyətli rəylərin qarşısı alınır.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Cooper K. və b. Behav Cogn Psychother 2017 meta-analiz — KDT əhəmiyyətli effekt; orta effekt ölçüsü.
• Greeven A. və b. Am J Psychiatry 2007 RKİ (randomizə edilmiş klinik sınaq) — KDT və paroksetin hər ikisi plasebodan üstün.

9. Proqnoz

• KDT və ya SSGİ ilə əksər pasiyentlərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma müşahidə olunur.
• Müalicə olmadıqda xronikləşmə baş verir; tibbi resurslardan davamlı istifadə müşahidə olunur.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent „uydurma“ xəstəlik göstərir, oyun oynayır»

Sübut: ipoxondriya klinik psixiatrik pozuntudur; pasiyentin təşvişi həqiqidir; «oyun» və ya simulyasiya deyil. Süni pozuntudan (6D50) fərqlənir.

Mif 2: «Tibbi yoxlama nə qədər çox aparılsa, pasiyent o qədər rahatlaşar»

Sübut: təkrar yoxlama qısamüddətli rahatlıq verir, sonra təşviş qayıdır; «yoxlama asılılığı» inkişaf edir. Tək həkim modeli və yoxlama məhdudlaşdırılması tövsiyə edilir.

Mif 3: «Təskinlik („sən sağlamsan“) müalicə vasitəsidir»

Sübut: təkrar təskinlik pozuntunu gücləndirir — pasiyent sübut axtarmağa davam edir. Strukturlaşdırılmış həkim cavabı: bir dəfəlik qiymətləndirmə, sonra qısa standart mesaj.

Mif 4: «İnternet axtarışı pasiyentin özünü məlumatlandırmasına kömək edir»

Sübut: «kiberxondriya» (ing. cyberchondria) — internet axtarışı təşvişi gücləndirir, fəlakətləşdirməni artırır; məhdudlaşdırma və ya strukturlaşdırma tövsiyə edilir.

Mif 5: «İpoxondriya yalnız yaşlı pasiyentlərdə baş verir»

Sübut: başlanğıc erkən-orta yetkinlik dövrünə təsadüf edir; yaş aralığı genişdir.

Mif 6: «Yalnız antidepressant effektivdir, terapiya köməksizdir»

Sübut: Greeven 2007 — KDT və paroksetin hər ikisi plasebodan üstün; KDT birinci sıra (uzunmüddətli effekt SSGİ ilə müqayisədə).

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B23 İpoxondriya. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Kuper K. və b. Sağlamlıq təşvişi üçün koqnitiv davranış terapiyası: sistematik icmal və meta-analiz. «Davranış və Koqnitiv Psixoterapiya» (Behav Cogn Psychother). 2017;45(2):110–123.
4. Qriven A. və b. İpoxondriyanın müalicəsində koqnitiv davranış terapiyası və paroksetin: randomizə edilmiş nəzarətli sınaq. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2007;164(1):91–99.
5. Salkovskis P.M., Rimes K.A., Uorvik H.M. Sağlamlıq Təşvişi İnventarı: sağlamlıq təşvişinin və ipoxondriyanın ölçülməsi üçün şkalaların hazırlanması və etibarlılıq yoxlanışı. «Psixoloji Tibb» (Psychol Med). 2002;32(5):843–853.
6. Bleyçhardt Q., Hiller V. Alman əhalisində ipoxondriya və sağlamlıq təşvişi. «Britaniya Sağlamlıq Psixologiyası Jurnalı» (Br J Health Psychol). 2007;12(Hissə 4):511–523.