Klinik Psixiatriya

Kokain qəbulu ilə bağlı pozuntular

XBT-10F14Kokainin qəbulu ilə bağlı psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF14.20Stimulyant (kokain) istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Kokain Qəbulu ilə Bağlı Pozuntular (XBT-11: 6C45; DSM-5-TR: F14.20) — kokain istifadəsinə nəzarətin pozulması və ya zərərli istifadə. İntoksikasiya, kəsilmə, zərərli istifadə paterni, asılılıq, induksiyalı psixotik və əhval pozuntuları əhatə edir.

2. Tarixçə

  • Koka yarpaqları And dağlarında minilliklər boyu istifadə olunur.
  • Niemann A. (1860) — kokainin təcrid edilməsi.
  • Freyd (1884) — «Über Coca» — sonradan klinik təsirini tənqid etmişdir.
  • 1970–80-ci illər — «krak» epidemiyası ABŞ-da.

3. Epidemiologiya

  • Dünyada illik istifadəçilərin sayı təxminən 25 milyondur (UNODC 2025).
  • Cins: kişilərdə 2 dəfə yüksəkdir.
  • Komorbidlik: alkoqol, opioid, TDP, ŞPP, psixoz, kardiovaskulyar mortalitet.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsi meyillilik 40–50% təşkil edir.
  • Neyrobioloji — dopaminin geri götürülməsinin bloklanması nəticəsində mezolimbik mükafat sisteminin aktivləşməsi; tolerans və «down-regulation».
  • Sosial-mədəni — həmyaşıd təsiri, əlçatanlıq, sosial-iqtisadi amillər.

5. Klinik təzahürlər

  • Asılılıq sindromu (DSM-5-TR meyarları).
  • İntoksikasiya — eyforiya, hipervigilentlik, midriaz, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid sayıqlama, hallüsinasiya, ajitasiya, miokard infarktı, insult, tutmalar.
  • Kəsilmə — «crash» — depressiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştaha artımı, güclü kreyvinq (craving); intihar riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AİP ilə eyni struktur). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə + toksikoloji.
  2. EKQ, troponin (xüsusilə sinə ağrısı).
  3. HIV, HCV, sifilis.
  4. Komorbidlik və intihar riski (kəsilmə dövründə yüksək).

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Amfetamin/stimulyant (6C46) Toksikoloji müayinə ilə ayırd edilir.
Manik epizod Maddə tarixçəsi və zaman bağlılığı.
Psixoz (kokain induksiyalı və ya birincili) Maddə eliminasiyasından sonra remissiya.
Hipertiroid, feoxromositoma Endokrin testlər.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • Toksikoloji müayinə.
  • EKQ, troponin, kardial qiymətləndirmə.
  • HIV, HCV.
  • C-SSRS.

8. Müalicə

  1. Psixososial — birinci sıra:
    • Kontingens idarəetmə — sübut bazası ən güclü (Petry N.M. icmalları).
    • KDT;
    • MI;
    • İcma Gücləndirmə Yanaşması (ing. Community Reinforcement Approach — CRA).
  2. Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat yoxdur. Off-label tədqiqatlar — disulfiram, modafinil, topiramat — qarışıq nəticələr.
  3. Komorbidlik müalicəsi.
  4. Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin (lorazepam); kardial monitorinq; antipsixotik psixoz halında.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Kontingens idarəetmə (ing. Contingency Management) — Petri (Petry N.M.), Higgins (Higgins S.) — Mənfi toksikoloji testlər üçün kupon/mükafat; sübut bazası kokain üçün ən güclü.
  2. KDT və İcma Gücləndirmə Yanaşması (ing. CRA — Community Reinforcement Approach) — Tətikləyicilərin idarəsi, alternativ mükafat fəaliyyətləri.
  3. Motivasiya müsahibəsi (MI) — davranış dəyişikliyinə motivasiya.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • SAMHSA TIP 33 — kontingens idarəetməni əsas yanaşma hesab edir.
  • NIDA — kokainə spesifik farmakoterapiya yoxdur.

9. Proqnoz

  • Kontingens idarəetmə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
  • Komorbid maddə istifadəsi və psixiatrik pozuntu pis proqnoz göstəriciləridir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Kokain „rekreativ“ maddədir, asılılıq yaratmır»

Sübut: kokain yüksək asılılıq potensialına malikdir; kardiovaskulyar mortalitet, psixoz, sosial pozulma.

Mif 2: «Kokain üçün FDA təsdiqli müalicə mövcuddur»

Sübut: hələ yoxdur; psixososial müdaxilə birinci sıra.

Mif 3: «Kokainin kəsilmə dövrü («kraş») təhlükəsizdir və müalicə tələb etmir»

Sübut: kəsilmə dövründə intihar riski yüksək; aktiv izləmə tələb olunur.

Mif 4: «Krak və koka tozu fərqli pozuntulardır»

Sübut: eyni maddə (kokain); yeridilmə yolu (tüstü ilə və ya intranazal) farmakokinetikanı və asılılığın formalaşma sürətini dəyişir.

Mif 5: «Hamiləlikdə «krak körpəsi» konsepsiyası — uşaqlarda davamlı zərər»

Sübut: son icmallar — prenatal kokainə məruz qalmanın uzunmüddətli təsirləri əvvəlcə hesab edilənlərdən az; sosial-iqtisadi amillər daha güclü təsir göstərir (Frank D.A. JAMA 2001 icmal).

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6C45 Kokain istifadəsi ilə əlaqəli pozuntular. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
  3. ABŞ Maddə Aludəçiliyi və Ruhi Sağlamlıq Xidmətləri Administrasiyası (SAMHSA). TIP 33: Stimulyant istifadəsi pozuntularının müalicəsi. 2021 yenilənməsi.
  4. ABŞ Narkotiklərə Nəzarət İnstitutu (NIDA). Tədqiqat hesabatı: Kokain. 2016.
  5. Petry N.M., Alessi S.M., Olmsted T.A. Maddə istifadəsi pozuntularının müalicəsində kontingens idarəetmə. «Asılılıq Davranışları Psixologiyası» (Psychol Addict Behav). 2017;31(8):897–906.
  6. Frank D.A. və b. Doğuşdan əvvəl kokainə məruz qalmadan sonra erkən uşaqlıqda böyümə, inkişaf və davranış. «JAMA». 2001;285(12):1613–1625.
  7. Hiqqins S.T., Budney A.C., Bikel V.K. və b. Həvəsləndiricilər kokain asılılığının ambulator davranış müalicəsində nəticəni yaxşılaşdırır. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 1994;51(7):568–576.