Bədənin qoxusu pozuntusu

XBT-10F45.8	Digər somatoform pozuntular
DSM-5-TRF42.8	Digər dəqiqləşdirilmiş obsessiv-kompulsiv və əlaqəli pozuntu (olfaktor referens sindromu)

1. Tərif və nozologiya

Bədənin qoxusu pozuntusu (BQP) (ing. XBT-11: 6B22 Olfactory Reference Disorder; DSM-5-TR: F42.8 Other Specified Obsessive-Compulsive and Related Disorder) — pasiyentin bədənindən real olmayan və ya həddindən artıq qiymətləndirilmiş pis iy yayması haqqında obsessiv inamla xarakterizə olunan pozuntudur. Pasiyent başqalarının onu qınamasını və ya rüsvay etməsini düşünür, kompulsiv yuyunma, deodorant istifadəsi, sosial qaçınma davranışı göstərir.

2. Tarixçə

• Pryse-Phillips W. (1971) — «olfactory reference syndrome» termini.
• DSM-IV — ayrı kateqoriya yox idi (Sayıqlama pozuntusu somatik alt-tip kimi).
• DSM-5 (2013) — OKP spektrinə aid pozuntu kimi qeyd edilmişdir; lakin ayrı kod təyin edilməyib.
• XBT-11 (2019) — ilk dəfə rəsmi diaqnostik kateqoriya kimi müəyyən edilmişdir (6B22).

3. Epidemiologiya

• Yayılma: dəqiq epidemioloji məlumat məhduddur; klinik və icmal hesabatlarına görə nadir, lakin çox vaxt diaqnoz qoyulmadan qalır (Phillips K.A., Menard W. Gen Hosp Psychiatry 2011).
• Başlanğıc: yeniyetməlik–erkən yetkinlik (orta ≈ 16 yaş).
• Cins: təxminən bərabər.
• Komorbidlik: TDP, sosial təşviş, OKP, BDP, intihar riski yüksək (intihar fikirləri təxminən 68%, cəhd təxminən 32% — Phillips K.A., Menard W. Gen Hosp Psychiatry 2011, n=20).

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik və neyrobioloji üst-üstə düşmə OKP və BDP ilə.
• Xəstəlik şüuru dəyişkəndir — bəzən sayıqlama səviyyəsində.
• Sosial-mədəni amillər — bədən iyi haqqında sosial stiqma.

5. Klinik təzahürlər

• Bədən iyi (ağız, qoltuqaltı, ayaq, genital nahiyə, bütün bədən) və ya nəfəs iyi haqqında obsessiv məşğuliyyət.
• Başqalarının reaksiyasını «yanlış olaraq oxuma» (referent fikirlər) — öskürmə, burnu qaşıma, pəncərə açma «iyin əlaməti» kimi şərh olunur.
• Kompulsiv davranışlar — tez-tez yuyunma, paltar dəyişmə, deodorant, ətr, ağız təmizliyi, saqqız çeynəmə, tez-tez diş fırçalama.
• Sosial qaçınma — iş və məktəbdən qaçınma, sosial təcrid.
• Kompensator davranışlar — başqalarından məsafə saxlama.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. Pasiyentin bədənindən pis iy yayıldığı və ya nəfəsdə pis iy olduğu haqqında davamlı məşğuliyyət — başqaları tərəfindən ya hiss olunmur, ya da çox zəif hiss olunur.

B. Pasiyent obsessiyaya cavab olaraq təkrarlanan davranışlar (yuyunma, qoxu maskalama, dəri yoxlanması) və ya zehni hərəkətlər (özünü başqaları ilə müqayisə) icra edir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma yaradır.

D. Maddə və ya tibbi vəziyyət (real halitoz, hiperhidroz, trimetilaminuriya, qoxu mübadiləsinin metabolik pozuntuları) istisnası.

Xəstəlik şüuru kvalifikatoru: yaxşı / orta — zəif / yox / sayıqlama səviyyəsində.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11 — ayrı kateqoriya kimi rəsmiləşdirilib.
• DSM-5-TR — «Digər dəqiqləşdirilmiş obsessiv-kompulsiv və əlaqəli pozuntu» daxilində.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi və otorinolarinqoloji müayinə — real halitoz, sinüsit, hiperhidroz, mədə-bağırsaq xəstəlikləri istisnası.
3. Trimetilaminuriya (TMAU) sidikdə trimetilaminin təyini ilə təsdiqlənir (nadir genetik metabolik pozuntu, «balıq qoxusu sindromu»).
4. Xəstəlik şüuru səviyyəsi qiymətləndirməsi.
5. Komorbidlik və intihar riski (yüksək).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Tibbi müayinə stomatoloji, otorinolarinqoloji (LOR) və mədə-bağırsaq sahəsini əhatə edir.
• TMAU testi (sidik trimetilamin).
• Şkala — spesifik şkala yoxdur; Y-BOCS uyğunlaşdırılmış formada istifadə olunur.
• C-SSRS (yüksək intihar riski).

8. Müalicə

1. KDT — OKP/BDP-yə uyğun yanaşma; ekspozisiya (qoxu yoxlama davranışının dayandırılması, sosial situasiyaya qayıdış), koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.
2. SSGİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər.
3. Augmentasiya — atipik antipsixotik (sayıqlama səviyyəsində xəstəlik şüuru).
4. Sosial reabilitasiya.
5. İntihar riskinin izlənməsi.

8.1 Müalicə metodikaları

1. KDT (OKP/BDP-yə uyğunlaşdırılmış) ekspozisiya, ritualların qarşısının alınması və koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.
2. SSGİ Yüksək Doza — OKP-yə bənzər; 8–12 həftə.

9. Proqnoz

Sübut bazası məhduddur. SSGİ + KDT ilə yaxşılaşma; intihar riski izlənir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent həqiqətən pis iyli ola bilər — əvvəlcə tibbi yoxlama olmadan psixiatrik diaqnoz qoyula bilməz»

Sübut: bu inam qismən doğrudur — tibbi səbəblər (halitoz, hiperhidroz, TMAU) mütləq istisna edilməlidir; lakin tibbi səbəb yoxdursa və obsessiv məşğuliyyət davam edirsə, klinik vəziyyət bədənin qoxusu pozuntusudur.

Mif 2: «Tez-tez yuyunma və deodorant istifadəsi problemi həll edir»

Sübut: kompulsiv davranışlar qısamüddətli rahatlıq verir, lakin pozuntunu gücləndirir; dəri irritasiyası, sosial pozulma artır.

Mif 3: «Pasiyent yalnız özünüqiymətləndirmə problemi yaşayır»

Sübut: klinik pozuntudur; intihar riski yüksəkdir (intihar fikirləri təxminən 68%, cəhd təxminən 32%); tibbi müdaxilə tələb olunur.

Mif 4: «Yalnız antipsixotik effektivdir, çünki sayıqlamadır»

Sübut: xəstəlik şüuru dəyişkəndir; SSGİ yüksək doza + KDT birinci sıra; antipsixotik augmentasiya yalnız sayıqlama səviyyəsində.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B22 Bədənin qoxusu pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Filips K.A., Menard V. Olfaktor referens sindromu: təsəvvür edilən bədən qoxusunun demoqrafik və klinik xüsusiyyətləri. «Ümumi Xəstəxana Psixiatriyası» (Gen Hosp Psychiatry). 2011;33(4):398–406.
4. Prays-Filips V. Olfaktor referens sindromu. «Skandinav Psixiatriya Aktası» (Acta Psychiatr Scand). 1971;47(4):484–509.