Klinik Psixiatriya

Başqa yerdə təsnif edilən pozuntulara və ya xəstəliklərə təsir edən psixoloji və ya davranış amilləri

XBT-10F54Digər rubrikalarda təsnif olunmuş pozuntu və xəstəliklərlə bağlı psixoloji və davranış amilləri
DSM-5-TRF54Digər tibbi vəziyyətlərə təsir edən psixoloji amillər

1. Tərif və nozologiya

XBT-11: 6E40 Psychological or behavioural factors affecting disorders or diseases classified elsewhere; DSM-5-TR: başqa tibbi vəziyyətlərə təsir edən psixoloji amillər — somatik xəstəliyin gedişinə müdaxilə edən psixoloji amillər (depressiya, təşviş, dərmana riayət, stress, xəstəlik haqqında inamlar).

Süni pozuntudan (Münxauzen sindromu; 6D50) və bədən distressi pozuntusundan (6C20) fərqlidir — burada təsdiqlənmiş tibbi xəstəlik var, lakin psixoloji amillər gedişata təsir edir.

2. Tarixçə

  • Alexander F. (1950) «psixosomatik tibb» anlayışını formalaşdırmışdır.
  • Engel G.L. (1977) «biopsixososial model»i təklif etmişdir.
  • Levenson J.L. (2018) — APA Textbook of Psychosomatic Medicine.

3. Epidemiologiya

  • Universaldır — bütün xronik somatik xəstəliklərdə psixoloji amillər təsir göstərir.
  • Kardiovaskulyar xəstəlikdə depressiya — 20–40%; diabet — 25%; xərçəng — 15–25%.
  • Konsultativ-liaison psixiatriya xidmətindən istifadə geniş yayılmışdır.

4. Etiologiya və patogenez

Biopsixososial qarşılıqlı təsir — bioloji predispozisiya, psixoloji amillər və sosial kontekst.

5. Klinik təzahürlər

  • Komorbid depressiya/təşviş xəstəliyə təsir göstərir (məs. miokard infarktından sonra ölüm göstəricisinin artması).
  • Dərmana uyğunluğun (adherence) pozulması.
  • Xəstəlik haqqında yanlış inamlar.
  • Stress ilə xəstəlik gedişinin pisləşməsi müşahidə olunur.
  • Davranış amilləri (siqaret çəkmə, alkoqol istifadəsi, pəhriz, fiziki passivlik).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təsdiqlənmiş tibbi xəstəlik mövcuddur.

B. Psixoloji və ya davranış amilləri xəstəliyin gedişinə müdaxilə edir:

  1. Müalicə cavabını azaldır;
  2. Sağlamlıq riskini artırır;
  3. Patofizioloji prosesi pisləşdirir;
  4. Tibbi müdaxiləyə ehtiyacı dəyişdirir.

C. Psixoloji və ya davranış amilləri başqa psixi pozuntu (məsələn, panik pozuntusu, böyük depressiv pozuntu, posttravmatik stress pozuntusu) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR və XBT-11 meyarları eynidir.
  • Konsultativ-liaison psixiatriyası modeli.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Tibbi xəstəliyin qiymətləndirilməsi.
  2. Psixoloji amillərin identifikasiyası — depressiya (PHQ-9), təşviş (ÜTP-7), müalicəyə riayət (Morisky).
  3. Davranış amilləri — siqaret, alkoqol, pəhriz, fiziki aktivlik.
  4. Komorbid psixiatrik pozuntu skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Somatik simptom pozuntusu (6C20) Somatik şikayət dominant.
Süni pozuntu (6D50) Şüurlu yalan.
Komorbid TDP Affektiv simptomlar müstəqil meyarlara çatır — ayrı diaqnoz.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • PHQ-9, ÜTP-7, Morisky.
  • Xəstəliyə xas şkalalar (DDS — Diabet distressi şkalası; kardiologiyada BDI-II).

8. Müalicə

  1. İnteqrasiya olunmuş multidisiplinar yanaşma — somatik mütəxəssis, psixiatr və psixoloq.
  2. Xəstəlik-spesifik psixososial müdaxilə:
    • Kardial KDT (miokard infarktından sonrakı depressiya);
    • Diabetin özünüidarə təhsili (DSME);
    • Onkoloji əzab-əziyyət monitorinqi;
    • Xronik ağrı KDT və ACT.
  3. Antidepressant — xəstəlik-spesifik yan təsir profili:
    • Kardial — sertralin, essitalopram;
    • Onkoloji — mirtazapin (yuxu, iştah faydası);
    • Xronik ağrı — duloksetin, amitriptilin.
  4. Motivasiya müsahibəsi — davranış dəyişikliyi (siqaret, fiziki aktivlik).

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Konsultativ-liaison psixiatriyası — tibbi və cərrahi şöbələrdə inteqrasiya olunmuş xidmət.
  2. kardial KDT — Post-MI depressiya idarəsi.
  3. Diabetin Özünüidarə Təhsili (ing. DSME — Diabetes Self-Management Education) pasiyentin öz vəziyyətini idarə etməyi öyrənməsinə yönəlmiş strukturlu proqram.
  4. Xronik ağrı üçün KDT və ACT — Williams Cochrane 2020.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE CG91 — kardial pasiyentlərdə depressiyada KDT.
  • Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.

9. Proqnoz

İnteqrasiya olunmuş yanaşma ilə həm somatik, həm psixoloji nəticələr yaxşılaşır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Xəstəlik tamamilə psixoloji mənşəlidir»

Sübut: «biopsixososial» model — psixoloji amillər təsir göstərir, lakin somatik xəstəliyi tək başına yaratmır.

Mif 2: «Psixiatr xəstəlikdən „qaçır“»

Sübut: inteqrativ yanaşma — somatik və psixiatrik müdaxilə paralel.

Mif 3: «Alternativ tibb (yoqa, şüurlu fərqindəlik) somatik xəstəliyi sağaldır»

Sübut: komplementar müdaxilələr köməkçi ola bilər; standart somatik müalicəni əvəzləmir (onkoloji, kardial).

Mif 4: «Pasiyenti „stress səbəbilə xəstələndin“ demək terapevtikdir»

Sübut: bu yanaşma günahlandırıcı və terapevtik münasibəti pozur.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6E40 Başqa yerlərdə təsnif edilən pozuntulara və ya xəstəliklərə təsir edən psixoloji və ya davranış amilləri. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Levenson C.L. (red.). Amerika Psixiatriya Assosiasiyası Nəşriyyatının Psixosomatik Təbabət və Məsləhət-Əlaqə Psixiatriyası Dərsliyi. 3-cü nəşr. 2018.
  4. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Kəskin koronar sindromlar (NICE NG185). 2020.
  5. Vuhuli M.A., Vonq C.M. Depressiya və ürək-damar pozuntuları. «Klinik Psixologiya İllik İcmalı» (Annu Rev Clin Psychol). 2013;9:327–354. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-050212-185526