Klinik Psixiatriya

Müxalif-inadkar pozuntu (MİP)

XBT-10F91.3Nəzakətsiz müxalifət pozuntusu
DSM-5-TRF91.3Müxalif-inadkar pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Müxalif-inadkar pozuntu (ing. ODD; XBT-11: 6C90 Oppositional Defiant Disorder; DSM-5-TR: F91.3) — qəzəbli/irritabel əhval, dava-dalaşçı/inadkar davranış və ya intiqamlı davranış nümunəsi. Davranış pozuntusundan (6C91) fərqli olaraq, başqalarının əsas hüquqlarına müdaxilə yoxdur.

2. Tarixçə

  • DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
  • DSM-5 (2013) — emosional komponent (qəzəbli/irritabel) ayrıca vurğulanır.

3. Epidemiologiya

  • Yayılma: 1–11% (orta hesabla 3,3%) məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqlarda (DSM-5-TR).
  • Cins: prepubertat oğlanlarda yüksək; postpubertat fərq azalır.
  • Komorbidlik: DƏHP təxminən 40–60%, TDP, təşviş, DP-yə keçid 30%-də (uşaqlıq tipi ağır halda).

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsi payı 50% təşkil edir.
  • Mühit — sərt valideyn təcrübəsi, ailə disfunksiyası.
  • Neyrobioloji amillərə affektiv tənzimləmə və frontal-amiqdala dövrəsinin fəaliyyəti aiddir.
  • Temperament amilləri (qıcıqlılıq).

5. Klinik təzahürlər

8 simptom 3 kateqoriyada (6 ay ərzində ≥ 4 simptom)

  • Qəzəbli/irritabel əhval: tez-tez qəzəblənmə; tez-tez əsəbiləşmə; tez-tez qəzəbli və narazı olma.
  • Dava-dalaşçı/inadkar davranış: böyüklərlə mübahisə; qaydalara tabe olmama; başqalarını qəsdən narahat etmə; başqalarını günahlandırma.
  • İntiqamlı davranış: son 6 ayda ən azı 2 dəfə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 8-dən ≥ 4 simptom 6 ay; ən azı bir kontekstdə (ev, məktəb, həmyaşıdlar arasında); ən azı bir qardaş-bacı olmayan şəxslə münasibətdə.

Yaş kvalifikatoru: 5 yaşa qədər simptomlar əksər günlərdə 6 ay; 5 yaş və yuxarı — həftədə ən azı 1 dəfə, 6 ay ərzində.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR — şiddət (yüngül, orta, ağır) kontekst sayına görə.
  • NICE CG158 — uşaqlarda antisosial davranışın idarə edilməsi üzrə rəhbərlik.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə valideyn və müəllimlə aparılır.
  2. Uşaq Davranış Yoxlama Siyahısı (CBCL), Müəllim Hesabat Forması (TRF), Eyberg Uşaq Davranış Sorğusu (ECBI)
  3. Komorbid DƏHP üçün skrininq aparılır.
  4. Pozucu əhval tənzimləmə pozuntusu (DMDD — ing. Disruptive Mood Dysregulation Disorder) və depressiv pozuntu fərqi.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Davranış pozuntusu (6C91) Ağır hüquq pozulması.
DƏHP Diqqət və impulsivlik pozuntusu; komorbid hallarda tez-tez rast gəlinir.
DMDD (DSM-5-TR) Davamlı qıcıqlılıq + ağır qəzəb partlayışları, ≥ 12 ay (ardıcıl ≥ 3 ay simptomsuz dövr olmadan); MİP meyarları da ödənildikdə yalnız DMDD diaqnozu qoyulur.
Təşviş pozuntusu Təşviş komponenti dominant.
İntellektual əlillik Koqnitiv çatışmazlıq kontekstində davranış pozulması.
Yaşa uyğun «uşağın müqaviməti» Funksional pozulma yoxdur.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • ECBI, CBCL.
  • Komorbid DƏHP, təşviş, TDP.

8. Müalicə

  1. Valideyn təlimi birinci sıra:
    • PCIT — 2–7 yaş;
    • «İnanılmaz illər» (ing. Incredible Years) proqramı — 3–8 yaş;
    • Valideyn idarəetmə təlimi (ing. Parent Management Training) — Barkli — 6+ yaş;
    • Triple P.
  2. Komorbid DƏHP olduqda stimulyant təyin edilir.
  3. SSGİ — komorbid təşviş/depressiya.
  4. Məktəb əsaslı müdaxilə.
  5. Uşağa qarşı amansız rəftar və ya ailədaxili zorakılıq şübhəsi — uşaq müdafiəsi və sosial xidmətlərlə koordinasiya.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası (PCIT) real vaxtda terapevtin koçluğu.
  2. «İnanılmaz illər» (ing. Incredible Years) proqramı — qrup formatı.
  3. Müsbət Valideynlik Proqramı (ing. Triple P — Positive Parenting Program) — 5 pilləli sistem.
  4. Valideyn İdarəetmə Təlimi (ing. Parent Management Training) — Barkli (Barkley) — Davranış prinsiplərinə əsaslanan təlim.
  5. Eyberg Uşaq Davranış Sorğusu (ECBI — Eyberg Child Behavior Inventory) — Valideyn tərəfindən doldurulan davranış şkalası.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE CG158.
  • AACAP — valideyn təlimi.

9. Proqnoz

  • Erkən valideyn təlimi ilə pasiyentlərin əksəriyyəti yaxşılaşır.
  • Komorbid DƏHP, ağır variantı — DP/ASŞP riski.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «MİP adi „inadkar uşaq“ davranışıdır»

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və tezlik əsasında; normal yaş variantından fərqlidir.

Mif 2: «Sərt intizam MİP-ni düzəldər»

Sübut: sərt cəza simptomları gücləndirir; effektiv yanaşma pozitiv valideyn təlimidir.

Mif 3: «Antipsixotik birinci sıra»

Sübut: valideyn təlimi birinci sıra; antipsixotiklər yalnız refrakter hallarda, nadir hallarda tətbiq edilir.

Mif 4: «MİP həmişə DP-yə çevrilir»

Sübut: 30%-də DP-yə keçid; uşaqlıq tipi və komorbidliklə risk yüksək; əksəriyyət DP-yə çevrilmir.

Mif 5: «Yalnız uşaq müalicə olunmalıdır, ailə yox»

Sübut: valideyn təlimi mərkəzi komponentdir; uşaq üçün təkbaşına psixoterapiya az effektivdir.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6C90 Müxalif-inadkar pozuntu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik təlimat CG158. 2017.
  4. Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyası (AACAP). Təcrübə Parametri (Ştayner, 2007).
  5. Eyberg S.M. və b. Pozucu davranışı olan uşaqlar və yeniyetmələr üçün sübuta əsaslanan psixososial müalicələr. «Klinik Uşaq və Yeniyetmə Psixologiyası Jurnalı» (J Clin Child Adolesc Psychol). 2008;37(1):215–237.
  6. Sanders M.R. Üçqat P — Müsbət Valideynlik Proqramının hazırlanması, qiymətləndirilməsi və çoxmillətli yayılması. «Klinik Psixologiyanın İllik İcmalı» (Annu Rev Clin Psychol). 2012;8:345–379.