Klinik Psixiatriya

Yemə pozuntusu

XBT-10F50.8Qida qəbulunun digər pozuntuları
DSM-5-TRF50.81Obur yemə pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Obur yemə pozuntusu (XBT-11: 6B82; DSM-5-TR: F50.81) — təkrarlanan obur yemə epizodları (qısa müddətdə çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi) ilə xarakterizə olunur, kompensator davranışlar isə müşahidə edilmir. Tipik olaraq çəki artıqdır və piylənmə ilə müşayiət olunur.

2. Tarixçə

  • Stunkard A.J. (1959) — piylənmə kontekstində obur yemə təsviri.
  • DSM-IV-də (1994) bu pozuntu tədqiqat kateqoriyası kimi verilmişdir.
  • DSM-5 (2013) — ayrı rəsmi diaqnoz.

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: 1,9–3,5%; yemə pozuntuları arasında ən çox rast gəlinəndir.
  • Cins nisbəti: qadın/kişi ≈ 1,5–2:1; kişilərdə də əhəmiyyətli dərəcədə rast gəlinir.
  • Piylənmə ilə güclü əlaqə.
  • Komorbidlik: TDP, təşviş, ŞPP, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik 40–50%.
  • Neyrobioloji — mükafat dövrəsinin disrequlyasiyası; «qida asılılığı» hipotezi.
  • Emosional yemə — stress tətikləyicisidir.
  • Məhdudlaşdırıcı pəhriz tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

  • Obur yemə epizodları — qısa müddətdə çoxlu qida qəbulu və nəzarət itkisi.
  • Tipik xüsusiyyətlər: sürətli yemə, fiziki narahatlıq yaranana qədər yemə, gizli yemə, sonrakı utanc, sıxıntı.
  • Kompensator davranış yox.
  • Çəki artımı və piylənmə komplikasiyaları (Tip 2 diabet, ürək-damar, qaraciyər piylənməsi).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan obur yemə epizodları.

B. Epizodlar aşağıdakılardan ən azı üçü ilə əlaqəlidir:

  1. Sürətli yemə;
  2. Fiziki tox olana qədər yemə;
  3. Aclıq olmadan çoxlu yemə;
  4. Gizli yemə (utancdan);
  5. Sonradan özündən iyrənmə, depressiv əhval və ya güclü günahkarlıq hissi.

C. Əhəmiyyətli əzab-əziyyət.

D. Tezlik: həftədə ən azı 1 dəfə, ən azı 3 ay ərzində.

E. Sinir bulimiyası və ya sinir anoreksiyası kontekstində baş vermir; kompensator davranışlar yoxdur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR — şiddət epizod tezliyinə görə.
  • XBT-11 — şiddət şkalası yoxdur: DSM-5-TR epizodların tezliyinə görə dərəcə verir (yüngül 1–3, orta 4–7, ağır 8–13, ekstremal — həftədə ≥ 14), XBT-11 isə yalnız «həftədə bir dəfə və ya daha çox, bir neçə ay ərzində» ifadəsini müəyyən edir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. EDE-Q.
  3. Tibbi qiymətləndirmə — metabolik sindromun skrininqi (qlükoza, HbA1c, lipid profili, qan təzyiqi).
  4. Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Bulimiya (6B81) Kompensator davranış.
Piylənmə (kompulsiv yemə olmadan) Obur yemə epizodlarının xarakterik xüsusiyyətləri yoxdur.
Klayne-Levin Klayne-Levin sindromu — hiperfagiya və hipersomniya.
Prader-Villi sindromu Genetik; nəzarətdən çıxmış hiperfagiya.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • EDE-Q.
  • Bədən kütləsi indeksi (BKİ), çəki, həyati göstəricilər.
  • Metabolik panel.

8. Müalicə

  1. KDT-E birinci sıra — BED-də əhəmiyyətli effekt; Wilson G.T. və b. icmalları.
  2. Lisdeksamfetamin (Vyvanse) 30 mq/gün dozasından başlayaraq 50–70 mq/günə qədər titrlənir — obur yemə pozuntusu üçün FDA tərəfindən təsdiqlənmişdir; obur yemə tezliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır (McElroy S.L. JAMA Psychiatry 2015).
  3. SSGİ — komorbid TDP üçün; obur yemə tezliyinə zəif effekt.
  4. İPT alternativ.
  5. Çəki idarəsi — pəhriz və fiziki aktivlik; çəki itkisi yemə pozuntusu üzrə müdaxilə olmadan effektli olmur.
  6. Bariatrik cərrahiyyə — uzunmüddətli izləmə tələb olunur (BED üzrə əməliyyatdan əvvəlki qiymətləndirmə).

8.1 Müalicə metodikaları

  1. KDT-E BED üçün — Obur yemə zəncirinin qırılması, alternativ öhdəsindən gəlmə (ing. coping) üsulları.
  2. Lisdeksamfetamin — FDA təsdiqi BED üçün; başlanğıc 30 mq, hədəf 50–70 mq/gün.
  3. İPT — Şəxslərarası məsələlərə fokus.
  4. Rəhbərlik altında Özünəyardım KDT (ing. Guided Self-Help) — İnternet əsaslı, kitab əsaslı.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE NG69 — KDT və ya rəhbərlik altında özünəyardım birinci sıra müalicədir.
  • APA 2023.
  • Makelroyun lisdeksamfetamin üzrə randomizə edilmiş klinik tədqiqatları (RKİ).

9. Proqnoz

  • KDT-E ilə 50–60% remissiya.
  • Çəki idarəsi və metabolik komplikasiyalar uzunmüddətli izləmə tələb edir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Obur yemə pozuntusu sadəcə piylənmə və ya „çoxlu yemə“ şəxsiyyət xüsusiyyətidir»

Sübut: klinik yemə pozuntusudur; çoxlu yemə hadisəsindən fərqli xüsusiyyətlər (nəzarət itkisi, utanc hissi ilə yemə).

Mif 2: «Məhdudlaşdırıcı pəhriz BED-i sağaldır»

Sübut: məhdudlaşdırıcı pəhriz BED-in tətikləyicisidir — psixoloji müdaxilə olmadan çəki idarəsi obur yemə epizodlarını artırır.

Mif 3: «Bariatrik cərrahiyyə BED-i sağaldır»

Sübut: cərrahiyyə mədənin tutumunu azaldır, lakin koqnitiv-davranış komponenti dəyişdirməz; bəzi pasiyentlərdə «arabir yemə» (grazing) yeni davranış modeli kimi formalaşır.

Mif 4: «Yemə asılılığı (qida asılılığı) narkotik asılılığı kimi müalicə edilməlidir»

Sübut: «qida asılılığı» konsepsiyadır, lakin klinik diaqnoz kimi qəbul edilməyib; standart yemə pozuntusu müdaxilələri üstündür.

Mif 5: «Obur yemə pozuntusu yalnız antidepressant tələb edir»

Sübut: lisdeksamfetamin obur yemə pozuntusu üçün ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) tərəfindən təsdiqlənmişdir; KDT birinci sıra müalicədir.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B82 Həddindən artıq yemə pozuntusu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). NG69. 2017/2020.
  4. MakElroy S.L. və b. Orta və ağır dərəcəli həddindən artıq yemə pozuntusu olan böyüklərin müalicəsində lisdeksamfetaminin effektivliyi və təhlükəsizliyi. «JAMA Psixiatriyası» (JAMA Psychiatry). 2015;72(3):235–246.
  5. Wilson Q.T., Vilfley D.E., Aqras V.S., Brajson S.V. Həddindən artıq yemə pozuntusunun psixoloji müalicə üsulları. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2010;67(1):94–101.