Klinik Psixiatriya

Alkoqol qəbulu ilə bağlı pozuntular

XBT-10F10Alkoqol qəbulu ilə bağlı psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF10.20Alkoqol istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Alkoqol Qəbulu ilə Bağlı Pozuntular (XBT-11: 6C40; DSM-5-TR: alkoqol istifadəsi pozuntusu (AİP); XBT-10-KM: F10.20) — alkoqol istifadəsinə nəzarətin pozulması, alkoqolun fiziki və ya psixoloji zərər yaratmasına baxmayaraq davam etdirilməsi ilə xarakterizə olunan pozuntular qrupudur. XBT-11-də alt-tiplər: zərərli istifadə nümunəsi (6C40.1), alkoqol asılılığı (6C40.2), intoksikasiya (6C40.3), kəsilmə sindromu (6C40.4), alkoqol induksiyalı delirium, psixotik, əhval və təşviş pozuntuları.

2. Tarixçə

  • Jellinek E.M. (1960) — «The Disease Concept of Alcoholism» — alkoqolizm xəstəlik kimi.
  • DSM-IV — «sui-istifadə» və «asılılıq» ayrı kateqoriyalar kimi müəyyən edilmişdir.
  • DSM-5 (2013) — vahid «alkoqol istifadəsi pozuntusu» (yüngül, orta, ağır şiddət).
  • XBT-11 — zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılığın bir-birindən ayrılması.

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: 14–29% (ing. NIAAA NESARC); illik 5–14%.
  • Cins: kişilərdə 2–3 dəfə yüksək, lakin qadınlarda artmaqdadır.
  • Mortalitet: dünyada ildə təxminən 2,6 mln ölüm (ÜST 2024, 2019-cu il məlumatları).
  • Komorbidlik: TDP, təşviş, PTSP, ŞPP, başqa maddə istifadəsi, qaraciyər xəstəliyi, kardiovaskulyar pozuntular.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik təxminən 49% (95% ET 43–53) (Verhulst B. və b. Psychol Med 2015).
  • Neyrobioloji — dopamin mükafat dövrəsi, GABA, qlutamat, opioid sistemləri.
  • Mühit — həmyaşıdların təsiri, stress, alkoqolun əlçatanlığı, mədəni normalar.
  • Genetik markerlər — ADH1B, ALDH2 (Asiya əhalisində qoruyucu).

5. Klinik təzahürlər

5.1 Alkoqol istifadəsi pozuntusu (DSM-5-TR meyarları, 11 meyardan ən azı 2-si)

  • Daha çox/daha uzun istifadə;
  • Azaltmaq cəhdləri uğursuz olur;
  • Vaxtın böyük hissəsi maddə əldə etmək, ondan istifadə etmək və sağalmaqla keçir;
  • Maddəyə güclü istək (craving);
  • İş/məktəb pozulması;
  • Sosial-şəxslərarası problemə baxmayaraq davam;
  • Vacib fəaliyyətlərdən imtina;
  • Təhlükəli situasiyada istifadə;
  • Fiziki/psixoloji problemə baxmayaraq davam;
  • Tolerans;
  • Kəsilmə sindromu.

5.2 İntoksikasiya

  • Dezinhibisiya, dizartriya, ataksiya, nistaqm, koqnitiv pozulma.
  • Ağır intoksikasiya — koma, respirator depressiya, hipoglikemiya, ölüm.

5.3 Kəsilmə (withdrawal)

  • Yüngül: tremor, tər, taxikardiya, təşviş, ürək bulanması (son içkidən 6–24 saat).
  • Orta: avtonom hiperaktivlik, hallüsinasiyalar (alkoqol hallüsinozu).
  • Ağır: delirium tremens (DT) — 48–96 saat; şüur dəyişiklikləri, hallüsinasiyalar, avtonom kriz; hospitalizasiya olunmuş pasiyentlərdə letallıq təxminən 1–4% (Schuckit M.A. N Engl J Med 2014); müalicəsiz tarixi seriyalarda isə xeyli yüksək olmuşdur; tutmalar da müşahidə edilir.

5.4 Fəsadlar

  • Vernike-Korsakov (B1 çatışmazlığı), alkoqol qaraciyər xəstəliyi, kardiomiopatiya, polinevropatiya, döl alkoqol sindromu (FAS).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyardan ≥ 2 (yüngül 2–3, orta 4–5, ağır ≥ 6); XBT-11 — istifadə paterni (zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni, asılılıq); «təhlükəli istifadə» 6C4x-ə deyil, QE10 koduna aiddir. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • ÜST AUDIT (Saunders 1993) — 10 maddəlik skrininq.
  • NICE CG115 — alkoqol pozuntularının diaqnozu və müalicəsi.
  • SAMHSA TIP — ABŞ üçün milli protokollar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. AUDIT (Alkoqol İstifadəsi Pozuntularının Müəyyənləşdirilməsi Testi) və AUDIT-C skrininqi birinci tibbi yardım səviyyəsində aparılır.
  2. Klinik müsahibə — TLFB (ing. Timeline Followback) istifadə paterni.
  3. Laborator: GGT, AST/ALT, MCV, CDT (karbohidrat çatışmazlığı transferrini), ümumi qan analizi.
  4. Komorbidlik (TDP, təşviş, PTSP, somatik xəstəliklər).
  5. Kəsilmə riski (CIWA-Ar).

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Başqa maddə istifadəsi Toksikoloji skrininq.
TDP ilə özünü müalicə Affektiv simptomlar birinci plandadır.
Bipolyar pozuntu Affektiv epizodlar.
Hipertiroid TSH.
Tutma pozuntusu EEQ.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • AUDIT, CIWA-Ar (kəsilmə şiddəti).
  • Laborator göstəricilər: GGT, MCV, CDT, transaminazalar.
  • Tiamin səviyyəsi.
  • EKQ, ürəyin exokardioqrafiyası (kardiomiopatiya).
  • Komorbidlik skrininq.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG115, SAMHSA TIP 49, APA 2018)

  1. Detoksifikasiya:
    • Yüngül (CIWA-Ar < 10) — ambulator;
    • Orta-ağır — hospitalizasiya;
    • Benzodiazepinlər (lorazepam, diazepam) — qızıl standart kəsilmə müalicəsi;
    • Tiamin 100–300 mq IV/IM × 3–5 gün (Vernike profilaktikası — qlükozadan əvvəl);
    • Hidratasiya, elektrolit korreksiyası.
  2. Residiv əleyhinə farmakoterapiya:
    • Naltrekson (oral 50 mq və ya IM Vivitrol 380 mq aylıq) — birinci sıra; maddəyə güclü istəyi azaldır.
    • Akamprosat (666 mq × 3 dəfə/gün) — birinci sıra; abstinensiyanın saxlanması.
    • Disulfiram — ikinci sıra; motivasiyalı pasiyentdə; aversiv reaksiya.
    • Topiramat, qabapentin — göstərişdən kənar (ing. off-label) tətbiq edilir.
  3. Psixososial: Motivasiya müsahibəsi (MI), KDT, 12-Step facilitation (AA, NA), kontingens idarəetmə.
  4. SAMHSA — birgə istifadə pozuntusu və psixiatrik komorbidlik (dual diagnosis).
  5. Uzunmüddətli residiv profilaktikası aparılır.

8.2 Müalicə metodikaları

  1. Motivasiya müsahibəsi (ing. MI — Motivational Interviewing) — Miller W.R., Rollnick S. — Davranış dəyişikliyinə hazırlığın artırılması; ikimənalılığa (ing. ambivalence) yönəlir.
  2. Maddə istifadəsi üçün KDT — Tətikləyicilərin tanınması, həvəsin idarəsi, öhdəsindən gəlmə bacarıqları, residiv profilaktikası.
  3. Naltrekson, Akamprosat, Disulfiram — Residiv əleyhinə farmakoterapiya.
  4. 12 Addım Proqramının Dəstəyi (ing. 12-Step Facilitation — AA, NA) — Project MATCH tədqiqatı — KDT və MI ilə müqayisəli effekt.
  5. AUDIT, CIWA-Ar — Skrininq və kəsilmə şiddəti.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE CG115 (2011).
  • APA Practice Guideline for the Pharmacological Treatment of Patients with Alcohol Use Disorder (2018).
  • SAMHSA TIP 49 (2009).

9. Proqnoz

  • Multimodal yanaşma ilə 40–50% uzunmüddətli remissiya.
  • Komorbid TDP, ŞPP, başqa maddə istifadəsi — əlverişsiz proqnoz.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Alkoqolizm xarakter zəifliyidir»

Sübut: Jellinek 1960; ÜST — alkoqol istifadəsi pozuntusu tibbi vəziyyətdir; irsilik təxminən 50%.

Mif 2: «Detoksifikasiya tək başına müalicədir»

Sübut: detoks ilk addımdır; residiv əleyhinə müdaxilə tələb olunur; tək detoks 90%+ residiv.

Mif 3: «Naltrekson alkoqolu „qəbul edilməz“ edir»

Sübut: naltrekson maddəyə güclü istəyi (craving) və alkoqolun mükafat effektini azaldır; disulfiramdan fərqlidir.

Mif 4: «Müalicə başlamazdan əvvəl pasiyent dib nöqtəsinə (ing. rock bottom) çatmalıdır»

Sübut: erkən müdaxilə daha effektivdir; «dib nöqtəsi» (ing. rock bottom) anlayışı sübuta əsaslanmır.

Mif 5: «Alkoqol ən təhlükəsiz maddədir, müalicə tələb etmir»

Sübut: ÜST — alkoqol illik 2,6 mln ölümə səbəb olur (ÜST 2024, 2019 məlumatları); DT letallığı hospitalizasiya olunmuş pasiyentlərdə təxminən 1–4% (Schuckit M.A. N Engl J Med 2014); müalicəsiz tarixi seriyalarda xeyli yüksək.

Mif 6: «Hamilə qadın üçün „az alkoqol təhlükəsizdir“»

Sübut: CDC, AAP — hamiləlikdə hər miqdar alkoqol FAS riski yaradır; «təhlükəsiz» doza yoxdur.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6C40 Alkoqol istifadəsi ilə bağlı pozuntular. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
  3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE) CG115. Alkoqol istifadəsi pozuntuları: diaqnostika, qiymətləndirmə və idarəetmə. 2011.
  4. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Alkoqol istifadəsi pozuntusu olan xəstələrin farmakoloji müalicəsi üzrə təcrübə təlimatı. 2018.
  5. ABŞ Maddə Aludəçiliyi və Ruhi Sağlamlıq Xidmətləri Administrasiyası (SAMHSA). TIP 49: Alkoqol farmakoterapiyalarının tibbi praktikaya daxil edilməsi. 2009.
  6. Anton R.F. və b. COMBINE sınağı. «JAMA». 2006;295(17):2003–2017.
  7. Project MATCH Tədqiqat Qrupu. Alkoqolizm müalicələrinin pasiyentin heterogenliyinə uyğunlaşdırılması. «Alkoqol Tədqiqatları Jurnalı» (J Stud Alcohol). 1997;58(1):7–29.
  8. Verhulst B., Neale M.C., Kendler K.S. Alkoqol istifadəsi pozuntularının irsilik dərəcəsi: əkiz və övladlığa götürmə tədqiqatlarının meta-analizi. «Psixoloji Tibb» (Psychol Med). 2015;45(5):1061–1072.
  9. Şukit M.A. Kəsilmə deliriumunun (ing. delirium tremens) tanınması və idarə edilməsi. «Nyu İngiltərə Tibb Jurnalı» (N Engl J Med). 2014;371(22):2109–2113.
  10. Saunders C.B., Aasland O.Q., Babor T.F. və b. Alkoqol İstifadəsi Pozuntularının Müəyyənləşdirilməsi Testinin (AUDIT) hazırlanması. «Addiction». 1993;88(6):791–804.
  11. Miller V.R., Rollnik S. Motivasiya Müsahibəsi: İnsanlara Dəyişməyə Kömək Etmək. 3-cü nəşr. Nyu-York: Guilford Press; 2013.