Klinik Psixiatriya

Xroniki insomniya

XBT-10F51.0Qeyri-üzvi etiologiyalı yuxusuzluq
DSM-5-TRF51.01İnsomniya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Xronik insomniya (ing. XBT-11: 7A00; DSM-5-TR: F51.01 Insomnia Disorder) — yuxuya getməkdə çətinlik, yuxunu saxlaya bilməmə və/yaxud erkən oyanma; gündüz funksional pozulma. Müddət ≥ 3 ay, tezlik həftədə ≥ 3 dəfə olmalıdır.

2. Tarixçə

  • DSM-IV — «Primary Insomnia»; DSM-5 (2013) — «Insomnia Disorder» — birincili/ikincili insomniya fərqi ləğv edilmişdir.
  • AASM (ing. American Academy of Sleep Medicine) — Clinical Practice Guidelines (2021 KDT-I, 2017 pharmacological).
  • European Insomnia Guideline (Riemann D. 2023).
  • NICE TA922 (2023).

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: xroniki insomniya 10–15%; insomniya simptomları 30–35%.
  • Cins: qadınlarda 1,5 dəfə yüksək.
  • Yaşla artır.
  • Komorbidlik: TDP təxminən 50%, təşviş, ağrı, KOAH, sirkadian pozuntular.

4. Etiologiya və patogenez

  • Spielman 3P modeli — meyillilik (predisposing), tətikləyici (precipitating), saxlayıcı (perpetuating).
  • Hiperoyanıqlıq (hiperarousal) hipotezi — fizioloji və koqnitiv stimullaşma.
  • Davranış amilləri — qeyri-müntəzəm cədvəl, kafein, alkoqol, ekrandan istifadə, yataq otağında qeyri-yuxu fəaliyyəti.

5. Klinik təzahürlər

  • Yatma çətinliyi (yuxuya getmə), saxlamama (yuxunu davam etdirə bilməmə), erkən oyanma.
  • Gündüz simptomları: yorğunluq, qıcıqlanma, konsentrasiya, iş/akademik pozulma, somatik (baş ağrısı, mədə-bağırsaq simptomları).
  • Performansa təsir, qəza riski.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yuxu çətinliyi (başlama, saxlama və ya erkən oyanma).

B. Adekvat yuxu imkanlarına baxmayaraq yuxu pozulur.

C. Gündüz funksional pozulma.

D. Müddət ≥ 3 ay, həftədə ≥ 3 dəfə.

E. Başqa yuxu pozuntusu, maddə, tibbi vəziyyət ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • AASM — KDT-I birinci sıra.
  • NICE TA922 (2023) — daridoreksant yalnız KDT-I işləmədikdə və ya əlçatan olmadıqda; deməli KDT-I birinci pillədir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə və 1–2 həftə ərzində yuxu gündəliyinin aparılması.
  2. İnsomniya Şiddəti İndeksi (İŞİ), Pitsburq Yuxu Keyfiyyəti İndeksi (PSQİ).
  3. Differensial — obstruktiv yuxu apnoesi (STOP-BANG), narahat ayaqlar sindromu, sirkadian.
  4. Komorbidlik (TDP, təşviş).
  5. Polisomnoqrafiya yalnız atipik halda və ya başqa yuxu pozuntusu şübhəsi varsa.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Obstruktiv yuxu apnoesi (7A41) Xoruldama, gündüz yuxululuğu; polisomnoqrafiya.
Sirkadian ritm yuxu-oyanıqlıq pozuntuları (7A60–7A65) Yuxu cədvəlinin sürüşməsi.
Narahat ayaqlar sindromu (7A80) Axşam, sükunətdə; hərəkətlə azalır.
TDP ilə insomniya Affektiv simptomlar dominant.
Hipertiroid TSH.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • ISI, PSQI.
  • Yuxu gündəliyi.
  • STOP-BANG (YAPP), Epvort yuxululuq şkalası.
  • TSH, ferritin.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (AASM 2021, European Insomnia Guideline 2023, NICE TA922 2023)

  1. KDT-I (ing. Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia) — birinci sıra; xronik insomniyada qızıl standart; farmakoterapiyadan üstün uzunmüddətli effektivlikdə (Mitchell M.D. BMC Fam Pract 2012 meta-analiz). 5 əsas komponent:
    • Stimul nəzarəti (Bootzin) — yataq yalnız yuxu üçün;
    • Yuxu məhdudiyyəti (Spielman) — yataqda qalma vaxtının yuxu vaxtına bərabər məhdudlaşdırılması;
    • Koqnitiv terapiya — yuxu ilə bağlı fəlakətləşdirmə düşüncələri üzərində işləmə;
    • Yuxu gigiyenası;
    • Relaksasiya təlimi.
  2. Digital KDT-I (Sleepio, SHUTi) — NICE HTG624 (2022): birinci pillə yardımda yuxu gigiyenası və ya yuxu dərmanı təklif olunacaq şəxslər üçün xərcə qənaət edən seçim; üzbəüz KDT-I ilə birbaşa müqayisə sübut olunmayıb.
  3. Farmakoterapiya — qısamüddətli (2–4 həftə), KDT-I-yə cavab vermədikdə və ya əlçatan olmadıqda:
    • Z qrupu dərmanları (zolpidem, zopiklon, eszopiklon);
    • Benzodiazepin (temazepam) — tolerantlıq, asılılıq riski;
    • Daha yeni dərmanlar — suvoreksant, lemboreksant (oreksin antaqonistləri) — daha az asılılıq;
    • Doksepin aşağı dozada (3–6 mq);
    • Melatonin — sirkadian komponentdə və ya yaşlılarda; ramelteon (melatonin aqonisti).
  4. Yaşlılarda — Beers meyarları; benzodiazepin və antihistaminik (difenhidramin) — qaçınmaq lazımdır.
  5. Komorbid depressiya — sedativ antidepressant (mirtazapin, trazodon) — uzunmüddətli istifadə üçün yan təsirlər nəzərə alınmalıdır.

8.2 Müalicə metodikaları

  1. Yuxusuzluq üçün koqnitiv-davranış terapiyası (KDT-I), 5 komponent — Stimul nəzarəti, yuxu məhdudiyyəti, koqnitiv terapiya, yuxu gigiyenası, relaksasiya.
  2. Rəqəmsal KDT-I (Digital) — Sleepio, SHUTi — internet əsaslı.
  3. Oreksin Antaqonistləri — Suvoreksant, lemboreksant — daha az asılılıq potensialı.
  4. İnsomniya Şiddəti İndeksi (İŞİ) — 7 maddəlik skrininq.
  5. Yuxu Gündəliyi — 1–2 həftə ilkin göstəricilər.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

  • AASM Clinical Practice Guideline for Behavioral and Psychological Treatments (Edinger J.D. 2021).
  • European Insomnia Guideline (Riemann D. J Sleep Res 2023).
  • NICE TA922 (2023) — dərmana keçməzdən əvvəl KDT-I sınanmalıdır.

9. Proqnoz

  • KDT-I-yə cavab 70–80%, remissiya təxminən 40%; effekt uzunmüddətli saxlanılır.
  • Müalicəsiz xronik gediş və komorbidlik (TDP, təşviş).

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Yuxu dərmanları insomniyanın əsas müalicəsidir»

Sübut: AASM 2021 — KDT-I birinci sıra; farmakoterapiya qısamüddətli köməkçi vasitədir; uzun müddətli istifadə tolerantlıq, asılılıq.

Mif 2: «Alkoqol yuxulamağa kömək edir»

Sübut: alkoqol REM-i azaldır, gecə yarısı oyanma yaradır, xronik insomniyaya gətirir.

Mif 3: «Antihistaminik (difenhidramin) yaşlılarda təhlükəsizdir»

Sübut: Beers Criteria — antihistaminik yaşlılarda antikolinergik yan təsir (yıxılma, koqnitiv enmə); qaçınma.

Mif 4: «Valerian və kava insomniya üçün təhlükəsiz alternativdir»

Sübut: valerian — Leach M.J., Page A.T. Sleep Med Rev 2015;24:1–12 — effekt sübutu yetərsiz; kava hepatotoksiklik.

Mif 5: «8 saat yuxu hamı üçün lazımdır»

Sübut: fərdi tələbat 6–9 saat; əhəmiyyətli olan gündüz funksiyasıdır.

Mif 6: «Gecə ərzində oyanmaq zərərlidir»

Sübut: qısa oyanmalar normaldır; stimul nəzarəti prinsipi — 20 dəqiqə ərzində yuxuya gedə bilmirsənsə, qalxmaq tövsiyə olunur.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 7A00 Xronik insomniya. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Edinqer C.D., Arnedt C.T., Bertiş S.M., Karni K.E., Harrinqton C.C., Lixşteyn K.L., Sateya M.C., Troksel V.M., Çou E.S. və b. Böyüklərdə xroniki yuxusuzluq pozuntusunun davranış və psixoloji müalicəsi: Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyasının (AASM) klinik təcrübə rəhbərliyi. «Klinik Yuxu Təbabəti Jurnalı» (J Clin Sleep Med). 2021;17(2):255–262. https://doi.org/10.5664/jcsm.8986
  4. Riman D., Espi K.A., Altena E., Arnardottir E.S., Balyoni K., Bassetti K.L.A., Bastien S., Berzina N., Bjorvatn B., Dikeos D., Dolençq Groşely L., Ellis C.Q., Qarsiya-Borreqero D., Cofrua P.A., Qerstad M., Qonçalves M., Hertenşteyn E., Hodlmoze K., Xion T., Holzinqer B., Yanku K., Yansson-Fryumark M., Yarnefelt H., Yernelöv S., Yennum P.Y., Xaçatryan S., Krone L., Kayl S.D., Lansee Y., Lejer D., Lupusor A., Markeş D.R., Nissen K., Palaqini L., Paunio T., Peroqamvros L., Pevernaqie D., Şabus M., Şoçat T., Sentkirali A., Van Someren E., van Straten A., Vixniak A., Verbraecken Y., Şpigelhalder K. Avropa Yuxusuzluq Rəhbərliyi 2023: yuxusuzluğun diaqnostikası və müalicəsinə dair yenilənmə. «Yuxu Tədqiqatları Jurnalı» (J Sleep Res). 2023;32(6):e14035. https://doi.org/10.1111/jsr.14035
  5. Mitçell M.D., Qaynes B., Vayatt T., Smit K.T. Yuxusuzluq üçün koqnitiv-davranış terapiyasının müqayisəli effektivliyi: sistematik icmal. «BMC Ailə Təcrübəsi» (BMC Fam Pract). 2012;13:40. https://doi.org/10.1186/1471-2296-13-40
  6. Buysse D.C., Cermain A., Moul D.E., Franzen P.L., Brar L.K., Fletcher M.E., Qroyer S., Lorrain C.R., Reynolds K.F. Yaşlı böyüklərdə xroniki yuxusuzluğun qısa davranış müalicəsinin effektivliyi. «Daxili Təbabət Arxivləri» (Arch Intern Med). 2011;171(10):887–895. https://doi.org/10.1001/archinternmed.2010.535
  7. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). İnsomniya və insomniya simptomlarının müalicəsi üçün Sleepio. Səhiyyə Texnologiyaları üzrə Təlimat HTG624. London: NICE; 2022.
  8. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Uzunmüddətli insomniyanın müalicəsi üçün daridoreksant. Texnologiyaların Qiymətləndirilməsi üzrə Təlimat TA922. London: NICE; 18 oktyabr 2023.