Klinik Psixiatriya

Nəzərəçarpan şəxsiyyət xüsusiyyətləri və ya nümunələri

XBT-10—XBT-10-da ekvivalenti yoxdur
DSM-5-TRF60.3Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu (yalnız 6D11.5 sərhəd nümunəsi kvalifikatoruna uyğundur)

1. Tərif və nozologiya

Nəzərəçarpan şəxsiyyət xüsusiyyətləri və ya nümunələri (ing. XBT-11: 6D11 Prominent personality traits or patterns) — müstəqil diaqnoz deyil, kvalifikatorlar dəstəsidir: şəxsiyyət pozuntusunun (6D10) və ya şəxsiyyət çətinliyinin hansı xüsusiyyət sahələri ilə təzahür etdiyini qeyd edir. Şiddət dərəcəsi 6D10-da, sahə isə burada kodlaşdırılır; 6D11 tək başına qoyulmur.

Şəxsiyyət çətinliyi (ing. Personality difficulty) XBT-11-də psixi pozuntu deyil — o, «Sağlamlıq vəziyyətinə təsir edən amillər» fəslində QE50.7 kodu ilə kodlaşdırılır. Şəxsiyyət xüsusiyyətləri funksional çətinlik yaradır, lakin 6D10 meyarlarına çatmır.

2. Tarixçə

  • XBT-11 (2019) — kateqorial 10 şəxsiyyət pozuntusundan imtina; onların yerinə şiddət dərəcəsi (6D10) və beş xüsusiyyət sahə (6D11.0–6D11.4).
  • 6D11.5 «sərhəd nümunəsi» ayrıca əlavə edildi — XBT-10-un sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun (F60.3) davamı; DSM-5-TR-də isə II bölmənin sərhəd ŞP (F60.3) diaqnozu uyğun gəlir.

3. Epidemiologiya

Dəqiq epidemioloji məlumat məhduddur; subklinik şəxsiyyət xüsusiyyətləri əhalidə geniş yayılmışdır.

4. Etiologiya və patogenez

6D10 ilə eyni — genetik və mühit qarşılıqlı təsiri.

5. Klinik təzahürlər

  • 6D11.0 Mənfi affektivlik — geniş spektrli mənfi emosiyalar: təşviş, əsəbilik, özünə inamsızlıq, emosional labillik.
  • 6D11.1 Təcrid — sosial və emosional uzaqlaşma: qaçınma, məhdud affekt, yaxınlıqdan imtina.
  • 6D11.2 Dissosiallıq — başqalarının hüquq və hisslərinə etinasızlıq: empatiya çatışmazlığı, eqosentrizm, istismarçılıq.
  • 6D11.3 Dezinhibisiya — impulsivlik, diqqətsizlik, məsuliyyətsizlik, ani mükafata meyillilik.
  • 6D11.4 Anankastiya — perfeksionizm, sərt qaydalar, emosional və davranış nəzarəti.
  • 6D11.5 Sərhəd nümunəsi (borderline patern) — münasibətlərin, mənlik obrazının və affektin qeyri-sabitliyi, impulsivlik, tərk edilmə qorxusu, özünəzərər və intihar davranışı.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Diaqnoz 6D10 (şəxsiyyət pozuntusu) və ya QE50.7 (şəxsiyyət çətinliyi) üzrə qoyulur; 6D11 yalnız kvalifikator kimi əlavə olunur.

B. Klinik əhəmiyyətli dərəcədə ifadə olunmuş bütün sahələr qeyd edilir — onların sayı bir neçə ola bilər.

C. «Sərhəd nümunəsi» (6D11.5) istənilən sahə dəsti ilə birlikdə əlavə qeyd edilə bilər.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

XBT-11 — bu kateqoriya bir növ «şəxsiyyət problemlərinə dair klinik diqqət» koduna (QE50.7) bənzəyir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. 5 sahə qiymətləndirməsi.
  3. Tam şəxsiyyət pozuntusu diaqnozunun istisna edilməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Şəxsiyyət pozuntusu (6D10) Əhəmiyyətli funksional pozulma.
Uyğunlaşma pozuntusu (6B43) Stress amilinə cavab.
Normal şəxsiyyət variantı Funksional çətinlik yoxdur.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

Şəxsiyyət şkalaları (PID-5).

8. Müalicə

  1. Psixoterapiya — qısa-orta müddətli; problemyönümlü KDT və ya dəstəkləyici psixoterapiya
  2. Stress idarəsi və öhdəsindən gəlmə bacarıqları.
  3. Komorbid simptomlar üçün spesifik müdaxilə.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. DSM-5 üçün Şəxsiyyət Sorğusu (PID-5 — Personality Inventory for DSM-5) — ölçülü şəxsiyyət şkalası.

9. Proqnoz

Müalicə ilə yaxşılaşma; sabit qalma və ya tam şəxsiyyət pozuntusuna keçid riski.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Şəxsiyyət çətinliyi əsl diaqnoz deyil»

Sübut: XBT-11-də rəsmi kod kimi mövcuddur; subklinik şəxsiyyət problemlərinə klinik diqqət yetirilməsini təmin edir.

Mif 2: «Şəxsiyyət çətinliyi mütləq şəxsiyyət pozuntusuna çevrilir»

Sübut: bəzi pasiyentlərdə tam şəxsiyyət pozuntusuna keçid müşahidə edilir, lakin əksəriyyətdə vəziyyət sabit qalır və ya yaxşılaşır.

Mif 3: «Yalnız dərmanla müalicə olunmalıdır»

Sübut: psixoterapiya birinci sıra; farmakoterapiya komorbid simptomlar üçün.

Mif 4: «Bu kateqoriya yalnız „narahat“ pasiyentləri damğalamaq üçündür»

Sübut: XBT-11 funksional çətinliyə klinik cavabı və klinik dəstəyi nəzərdə tutur.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). «Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı» (XBT-11). 6D11 Nəzərəçarpan şəxsiyyət xüsusiyyətləri və ya nümunələri. 2024.
  2. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). «Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı» (XBT-11). QE50.7 Şəxsiyyət çətinliyi. 2024.
  3. Tayrer P. və b. «Lancet». 2015;385(9969):717–726.