Qaçınan-məhdudlaşdırıcı qida qəbulu pozuntusu

XBT-10F98.2	Körpə və uşaq yaşında qida qəbulu pozuntusu
DSM-5-TRF50.82	Qaçınan/məhdudlaşdırıcı qida qəbulu pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Qaçınan/məhdudlaşdırıcı qida qəbulu pozuntusu (QYQTP; XBT-11: 6B83; DSM-5-TR: F50.82) — qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində əhəmiyyətli çəki itkisi, qidalanma çatışmazlığı, enteral qidalanmaya və ya qida əlavələrinə ehtiyac, yaxud psixososial pozulma ilə nəticələnir. Bədən obrazının pozulması və ya çəki artımından qorxu yoxdur (anoreksiyadan əsas fərqi).

2. Tarixçə

• DSM-IV-də «körpəlik və uşaqlıq dövrünün qidalanma pozuntusu» — yalnız uşaqlarda diaqnoz qoyulurdu.
• DSM-5 (2013) — QYQTP bütün yaşlara genişləndirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 0,3–3,2% (yemə pozuntusu klinikalarında təxminən 5–14%).
• Cins nisbəti: təxminən bərabərdir (sinir anoreksiyasından fərqli olaraq).
• Başlanğıc: uşaqlıq və yeniyetməlik dövrü üstünlük təşkil edir.
• Komorbidlik: autizm spektri pozuntusu, təşviş pozuntuları, obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP).

4. Etiologiya və patogenez

• Sensor həssaslıq (qida teksturası, qoxu, görünüş) — xüsusilə autizm fonunda.
• Boğulma və ya qusma travmasından qorxu.
• Qidaya aşağı maraq (low appetite, low food interest).

5. Klinik təzahürlər

Üç klinik təzahür

• Sensor həssaslıq — seçici yemə (ing. picky eater) — məhdud qida növləri, teksturaya həssaslıq.
• Qidaya aşağı maraq — aclıq hissi azdır, qidaya stimul yoxdur.
• Qorxu (boğulma, qusma) — müəyyən tətikləyici hadisədən sonra yaranan qaçınma.

Nəticələr: əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət qədər çəki artımı olmaması (uşaqlarda), qidalanma çatışmazlıqları (dəmir, sink, vitamin), enteral qidalanma asılılığı, psixososial pozulma (məktəb naharı, yoldaşlarla birlikdə yemək).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində ən azı biri:

1. Əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət qədər çəki artımı olmaması;
2. Əhəmiyyətli qidalanma çatışmazlığı;
3. Enteral qidalanma və ya oral qidalanma əlavələrindən asılılıq;
4. Əhəmiyyətli psixososial pozulma.

B. Pozuntu mövcud qida çatışmazlığı ilə və ya mədəni təcrübə ilə izah olunmur.

C. Anoreksiya və ya bulimiya kontekstində baş vermir; bədən obrazının pozulması yoxdur.

D. Başqa tibbi və ya psixi vəziyyət (məs. allergiya, OKP) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• NICE NG69 QYQTP-ni əhatə etmir; xüsusi tövsiyə yoxdur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə və qida tarixçəsi.
2. NIAS (ing. Nine Item Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder Screen) — skrininq.
3. Tibbi qiymətləndirmə — çəki, boy, bədən kütləsi indeksi (BKİ), qidalanma çatışmazlığı üzrə laborator müayinələr.
4. Autizm və OKP skrininq.
5. Allergiya və qastrointestinal patologiyanın istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• NIAS, EDE-Q.
• Çəki, boy və BKİ tarixçəsi.
• Laborator: tam qan, ferritin, sink, vitamin D, B12, folat.
• Autizm skrininq (M-CHAT, ADOS).

8. Müalicə

1. Multidisiplinar yanaşma: dietoloq + KDT terapevti + məşğuliyyət terapevti.
2. FBT-QYQTP — Lock J. tərəfindən uyğunlaşdırılmış.
3. KDT-AR — QYQTP üçün koqnitiv-davranış terapiyası (Thomas J.J.) — protokol şəklində standartlaşdırılmış.
4. Pilləli qida ekspozisiyası — yeni qida növlərinin tədricən tətbiqi.
5. Sensor inteqrasiya elementləri (autizm fonunda).
6. Tibbi: qidalanma ilə bağlı düzəliş; ağır hallarda enteral qidalanma tətbiq edilir.
7. Komorbid təşviş üçün SSGİ; spesifik FDA təsdiqli QYQTP üçün preparat yox.

8.1 Müalicə metodikaları

1. QYQTP üçün KDT (ing. CBT for ARFID, CBT-AR) — Tomas C.C. tərəfindən — Manualizə edilmiş; sensor həssaslıq, qidaya maraq azlığı və qorxu alt-tiplərinə uyğun protokollar.
2. FBT-QYQTP — Ailənin qida ekspozisiyasındakı roluna diqqət yetirilir.
3. Pilləli Qida Ekspozisiyası — Yeni qidanın baxma, toxunma, dadma və udma pillələri.
4. Doqquz Maddəli QYQTP Skrininqi (ing. Nine Item ARFID Screen, NIAS) — 3 alt-tipi skrininq.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Ekspert konsensusu — pilləli qida ekspozisiyası.
• Thomas J.J. KDT-AR — yeni sübut bazası.

9. Proqnoz

• Multidisiplinar yanaşma ilə əksər pasiyentlərdə yaxşılaşma müşahidə olunur.
• Autizm və OKP fonunda uzunmüddətli izləmə.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «QYQTP sadəcə seçici yemədir (ing. picky eating)»

Sübut: klinik diaqnoz əhəmiyyətli funksional pozulma və ya qidalanma çatışmazlığı tələb edir.

Mif 2: «Pasiyenti aclıqla yeyə məcbur etmək olar»

Sübut: aclıq strategiyası QYQTP-də effektsiz və ailə-uşaq münasibətinə zərərli; pilləli ekspozisiya (məruz qalma) tövsiyə olunur.

Mif 3: «QYQTP anoreksiyanın „yüngül forması“dır»

Sübut: ayrı klinik vahid; bədən obrazının pozulması və çəki qorxusu yoxdur; müdaxilə fərqlidir.

Mif 4: «Autizm fonunda QYQTP müalicə oluna bilməz»

Sübut: sensor inteqrasiya və davranış yanaşmaları autizm fonunda da təsirlidir.

Mif 5: «Pasiyent böyüdükcə pozuntu öz-özünə aradan qalxar»

Sübut: müalicəsiz pozuntu davam edə bilər; erkən müdaxilə qidalanma ilə bağlı komplikasiyaların qarşısını alır.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B83 Qaçınan-məhdudlaşdırıcı qida qəbulu pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). NG69. 2017/2020.
4. Tomas C.C., Eddi K.T. Qida qəbulundan çəkinmə/məhdudlaşdırma pozuntusu (QYQTP) üçün koqnitiv-davranış terapiyası. Kembric Universiteti Nəşriyyatı; 2018.
5. Zikqraf H.F., Ellis C.M. Doqquz bəndli Qida qəbulundan çəkinmə/məhdudlaşdırma pozuntusu skrininq şkalasının (NIAS) ilkin etibarlılıq yoxlanışı (validasiya). «İştah» (Appetite). 2018;123:32–42.
6. Lok C., Le Qreync D. Sinir anoreksiyası üçün müalicə təlimatı: ailəyə əsaslanan yanaşma. 2-ci nəşr. Nyu-York: Guilford Press; 2013.